Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου
ΣΧΟΛΙΑ-ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Γ. Λεκάκης
Τα Κερκένια Νησιά (Kerkennah Islands), στο αρχιπέλαγος Kerkennah (αρχαία Κέρκινα > Cercina) βρίσκονται στον κόλπο Γκαμπες της Σύρτεως στην Τυνησία.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΤΥΝΗΣΙΑΣ, ΕΔΩ.
Από σφουγγαρά της Καλύμνου, που γνώρισα όταν με επισκέφτηκε το καλοκαίρι του 1987 στο πνευμονολογικό ιατρείο στο Νοσοκομείο Σητείας, όταν αρκετοί Καλύμνιοι αλίευαν σφουγγάρια στην Σύρτι, είχα ακούσει απίστευτες ιστορίες της περιοχής και παλαιές ταυτοποιήσεις. Σήμερα διερωτώμαι με ποια κριτήρια, παλαιότεροι και νεότεροι «σοφοί», δέχτηκαν να ταυτοποιήσουν ως επικρατέστερη Αιαία, δηλαδή νησί της Κίρκης, το όρος Κιρκαίο Ιταλίας;
Έχει ενδιαφέρον αρχαία ρωμαϊκων χρονων οδός, μήκους 600 μ., που συνδέει τα δύο κύρια νησιά (Gharbi και Chergui), ως «ζωντανό» τεχνικό έργο, που διασχίζει την θάλασσα και παραμένει η βάση του σύγχρονου δρόμου, επιτρέποντας την κίνηση από το ένα νησί στο άλλο, επάνω από τα ρηχά νερά του αρχιπελάγους.
Ωρισμένοι αρχαίοι γεωγράφοι και σύγχρονοι ερευνητές της “γεωγραφίας της Οδύσσειας” τοποθετούν όλο και πιο συχνά την Αιαία στις ακτές της Λιβύης ή της Τυνησίας, ταυτίζοντάς την με τα Κερκένια νησιά, που χαρακτηρίζονται από:
- ένα μοναδικό ιδιοκτησιακό καθεστώς στην θάλασσα (δικαιώματα ψαρέματος που κληρονομούνται) και
- την μέθοδο ψαρέματος σαρφία (charfia).
Η λέξη «charfia» (ή charfiya) αναφέρεται σε μια μοναδική τυνησιακή μέθοδο αλιείας, που χρησιμοποιεί φύλλα φοίνικα για την δημιουργία παγίδων, ενσωματώνοντας έννοιες αξιοπρέπειας, ελευθερίας και παράδοσης για τους κατοίκους του νησιού Kerkennah, οι οποίοι την χρησιμοποιούν για να πιάνουν ζωντανά ψάρια με βιώσιμο τρόπο. Είναι περισσότερο ένας όρος πολιτιστικής ταυτότητας και πρακτικής από την βερβερική Τυνησία, που αντιπροσωπεύει έναν περήφανο, προγονικό τρόπο ζωής που συνδέεται με άυλη κληρονομιά που έχουν κληρονομήσει με την επαφή τους με το εμπόριο (άλατος) με τους ελληνικούς λαούς της θάλασσας (Μινωίτες, Αιγαίους, κ.ά).
Η σάρφια είναι το σταθερό σύστημα αλιείας με τοίχους από φύλλα φοίνικα που οδηγούν τα ψάρια στις παγίδες. Για τους ψαράδες, η λέξη σημαίνει υπερηφάνεια, ανεξαρτησία και μια σχέση σεβασμού με την θάλασσα. Είναι μια παθητική, εποχική μέθοδος, που διατηρεί την θαλάσσια ζωή, σε αντίθεση με την καταστροφική αλιεία με τράτες. Αναγνωρίζεται από την UNESCO ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ανθρωπότητας.
Σε αδρή ετυμολογική διερεύνηση η λέξη charfia (ή χαρφια) δίδει ετυμολογική σύνδεση με την μινωική – ομηρική, μέσω ρίζας της αρχαίας ελληνικης λέξης κάρφος. Η ομηρική λέξη κάρφος συναντάται στην Οδύσσεια (ε,369: «…ὡς δ’ ἄνεμος ζαὴς ἠΐων θημῶνα τινάξῃ καρφαλέων…») και σημαίνει ξηρό στέλεχος, άχυρο, φρύγανο ή μικρό κομμάτι ξύλου, που εξελίχθηκε στο υποκοριστικό καρφίον και τελικά στο νεοελληνικό καρφί. Το χάρφη, ο Ησύχιος αναφέρει ως συνώνυμο του «κάρφη» (= ξηρά ύλη, άχυρα) με συχνή την εναλλαγή κ γ χ σε αρχαίες διαλέκτους. Η charfia ως Αλιευτική Τεχνική (Επίσημες Πηγές UNESCO – Intangible Cultural Heritage), είναι η παραδοσιακή μέθοδος αλιείας στις νήσους Kerkennah της Τυνησίας – αρχαίας Κέρκινας, το σταθερό σύστημα παγίδων που κατασκευάζεται από ξερά φύλλα και στελέχη φοίνικα τα οποία μπήγονται στον βυθό ως πάσσαλοι. Παρ’ όλο που ορισμένες πηγές αναζητούν αραβική ρίζα (sharf = τιμή / όριο), η επικρατούσα γλωσσολογική άποψη στην μεσογειακή εθνογραφία συνδέει τον όρο με το ελληνικό κάρφος / χάρφη. Η χρήση «ξερών κλαδιών» (καρφιών / πασσάλων) για την κατασκευή του συστήματος ταυτίζεται εννοιολογικά με την ομηρική σημασία του ξηρού ξύλου / στελέχους. Στο πλαίσιο των πληροφοριών για το όρος Δείκτη η λέξη σχετίζεται με το αρχαιολογικό τοπωνύμιο Καρφί στο Λασύθι, οροσειρά Δείκτης την απότομη δηλαδή αιχμηρή κορυφή του ασβεστολιθικού βράχου που μοιάζει με «καρφί» (από το αρχαιο Κάρφος) σε υστερομινωικό οικισμό.
Η μέθοδος βασίζεται στην διαμόρφωση του θαλάσσιου βυθού σε έναν “λαβύρινθο” που εκμεταλλεύεται την παλίρροια και την φυσική συμπεριφορά των ψαριών. Οι ψαράδες τοποθετούν χιλιάδες φύλλα φοίνικα (βάγια / βαΐα) κάθετα στον βυθό, σχηματίζοντας φράκτες που εκτείνονται για εκατοντάδες μέτρα. Τα ψάρια, παρασυρόμενα από τα ρεύματα της παλίρροιας, προσκρούουν στους φράκτες, μην μπορώντας να περάσουν ανάμεσα από τα φύλλα, στο τέλος της διαδρομής σε καλάθια ή δίχτυα τα ψάρια εγκλωβίζονται χωρίς να τραυματίζονται. Η εγκατάσταση των σαρφία γίνεται κάθε χρόνο το φθινόπωρο (Σεπτέμβριο) και αποσύρεται τον Ιούνιο, επιτρέποντας στο θαλάσσιο οικοσύστημα να αναπαραχθεί κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.[1] – ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Αυτό δεν είναι σαρφία, είναι… σοφία!
Ένα από τα πιο ιδιαίτερα τεχνικά και νομικά χαρακτηριστικά της σαρφία είναι ότι η θάλασσα γύρω από τα νησιά Kerkennah είναι τεμαχισμένη σε οικόπεδα. Κάθε οικογένεια κατέχει συγκεκριμένα δικαιώματα σε τμήματα του βυθού, τα οποία μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά ή πωλούνται σε πλειστηριασμούς. – ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Κάτι σαν την νομή δηλαδή, που γινόταν στην Νεμέα, αλλά για χερσαία γη και γίνεται ακόμη σε πολλούς ορεινούς τόπους στην Ελλάδα. Πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα μέρη στον κόσμο όπου η ιδιωτική ιδιοκτησία επεκτείνεται επίσημα στον θαλάσσιο χώρο, μέθοδο τόσο παλιά που λένε ότι τους την έχει διδάξει ο πολυμήχανος Οδυσσέας!…
Χρησιμοποιούνται μόνο φυσικά υλικά (ξύλο φοίνικα, σπάγκοι από φυτικές ίνες) και τα ψάρια παραμένουν ζωντανά στο νερό μέχρι την στιγμή της συλλογής, και τα πολύ μικρά ψάρια μπορούν συχνά να διαφύγουν, διατηρώντας τον πληθυσμό.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 18.1.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[1] ΠΗΓΗ: Droit de Mer.
Οδυσσεας οικοπεδοποιηση θαλασσας πρωτη αρχαιοτερη αρχαια ΑΟΖ θαλασσια οικοπεδα θαλασσιο οικοπεδο Cercina island αρχαιολογικος χωρος Borj Hassar μπορι χασαρ Οδυσσευς Κερκενια Νησια Kerkennah Island αρχιπελαγος Kerkennah αρχαιο Κερκινα > Cercina κολπος Γκάμπες Συρτεως σφουγγαρας Καλυμνος Καλυμνιοι αλιεια σφουγγαρι Συρτις, συρτη νησος Αιαια, νησι Κιρκης, κιρκη ορος Κιρκαιο Ιταλιας Κιρκαιον Ιταλια ρωμαικη οδος, γκαρμπι γαρμπι Gharbi σεργουι Chergui τεχνικο εργο, θαλασσα ρωμαικος δρομος ρωμαικα χρονια εποχη αρχαιοι γεωγραφοι γεωγραφια Οδυσσειας ομηρικη ομηρου ακτη Λιβυη Τυνησια μοναδικο ιδιοκτησιακο καθεστως δικαιωμα ψαρεματος κληρονομικο μεθοδος ψαρεμα σαρφια charfia κληρονομια λεξη charfiya μοναδικη τυνησιακη αλιειας, φυλλο φοινικας δημιουργια παγιδα εννοια αξιοπρεπεια ελευθερια παραδοση κατοικοι ζωντανα ψαρια βιωσιμος τροπος πολιτιστικη ταυτοτητα πρακτικη βερβεροι υπερηφανεια προγονικος τροπος ζωης αυλη εμποριο αλας αλατι λαοι της θαλασσας αρχαιοι Μινωιτες Κρητες, Αιγαιοι αιγαιο σταθερο συστημα τοιχος ψαρι παγιδες ιχθυοπαγιδα ψαραδες, ανεξαρτησια σχεση σεβασμος εποχικη θαλασσια ζωη καταστροφικη τρατα UNESCO ουνεσκο ετυμολογια χαρφια μινωικη – ομηρικη γλωσσα καρφος ανεμος ζαης ηιων θημωνα τιναξη καρφαλεων ξηρο στελεχος, αχυρο, φρυγανο κομματι ξυλου, υποκοριστικο καρφιον νεοελληνικο καρφι χαρφι Ησυχιος καρφη ξηρα υλη, αχυρα εναλλαγη κ γ χ διαλεκτος αλιευτικη Τεχνικη παραδοσιακη κατασκευη βυθος πασσαλος αραβες sharf = τιμη οριο γλωσσολογια μεσογειος εθνογραφια λαογραφια ξερο κλαδι στελεχος ορος Δεικτη αρχαιολογια τοπωνυμιο Καρφι Λασιθιου Λασιθι Λασυθιου, Λασυθι οροσειρα Δεικτης αποτομη αιχμηρη κορυφη ασβεστολιθικος βραχος υστερομινωικος οικισμος διαμορφωση θαλασσιος βυθος λαβυρινθος εκμεταλλευση παλιρροια φυσικη συμπεριφορα βαγια / βαια φρακτης ρευμα διαδρομη καλαθι διχτυ εγκλωβισμος τραυμα εγκατασταση φθινοπωρο Σεπτεμβριος Ιουνιος, οικοσυστημα αναπαραγωγη καλοκαιρι τεχνικα νομικα χαρακτηριστικα οικογενεια δικαιωματα μεταβιβαση γενια πωληση πλειστηριασμος ιδιωτικη ιδιοκτησια επεκταση σπαγκος φυτικες ινες νερο συλλογη νομη νεμεα
