Του Γιώργου Λεκάκη
Η λέξη πολυβόλος / πολυβόλον (πολύ + βολή = καταπάλτης) αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Φίλωνα[*] (Bel. 73.34).
Το πολύβολο > πολυβόλο αποτελεί εδώ και καιρό ένα θρυλικό όπλο της ρωμαϊκής στρατιωτικής δύναμης, τόσο με την έννοια ότι μπορούσε να προκαλέσει τεράστιες ζημιές, όσο και με την έννοια ότι μπορεί να μην υπήρξε ποτέ… έλεγαν έως τώρα…
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης «Αρχαια ελληνικά οπλα».
Ωστόσο, αρχαιολόγοι και μηχανικοί από το Πανεπιστήμιο της Καμπανίας, L. Vanvitelli, και το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, εντόπισαν αρχαίες τρύπες πολυβολου, που πιστεύουν ότι αντιστοιχούν σε βολές από μια τέτοια συσκευή. Το πολυβόλο, που κυριολεκτικά σημαίνει «πολλαπλός ρίπτης» (λέξις αμετάφραστος: polybolos), ήταν ένας αυτοτελής καταπέλτης με αλυσίδα, που έριχνε μεταλλικές άκρες από έναν γεμιστήρα σε γρήγορη επαναλαμβανόμενη διαδοχή, αυτόματα, σύμφωνα με μια περιγραφή του μαθηματικού και μηχανικού Φίλωνος του Βυζαντίου, ενός Έλληνος μηχανικού, του 3ου αιώνα π.Χ. Απέδωσε την εφεύρεσή του στον Διονύσιο της Αλεξάνδρειας, ο οποίος ζούσε στην Ρόδο. Αλλά η περιγραφή του Φίλωνα ήταν η μόνη απόδειξη (και αυτή φιλολογική) ότι αυτό το αρχαίο όπλο, τύπου πολυβόλου, υπήρξε ποτέ, και οι προσπάθειες κατασκευής ενός τον 20ό αιώνα είχαν ανάμεικτη επιτυχία.
Την εποχή εκείνη, η φήμη της Ρόδου ως κέντρου μηχανικής αριστείας, ειδικως στην μεταλλουργία, την κατασκευή πολυβόλων / πυροβολων και ναυτικων οπλοστασίων είναι ιστορικά γνωστή και καλά τεκμηριωμένη από την επιστήμη της αρχαιολογίας. Εκείνην την εποχή η Ρόδος ήταν και το κέντρο όλων των ειδικών στον σχεδιασμό όπλων – μεταξύ αυτών και στην κατασκευή ελαστικού στρεπτικού πολυβολου. Η ιστορική σχέση μεταξύ της Ρόδου και των στρατιωτικών αποφάσεων που προηγήθηκαν της πολιορκίας της Πομπηίας επίσης γνωστή. Ο Marsden στο Κεφάλαιο IV του βιβλίου του «Εγχειριδιο του Πυροβολικού του Φίλωνος»[1], περιγράφει λεπτομερώς το σύστημα κίνησης του ελαστικού στρεπτικού πυροβολικού όπλου[2]. Η ίδια βασική αρχή εφαρμόζεται στην συνέχεια και στον καταπέλτη: «αυτό που ονομάζεται επαναλαμβανόμενος καταπέλτης, ο οποίος έχει μια μοναδική και πολύ περίπλοκη διάταξη» (στα βελοποιικά[3] – επίσης αμετάφραστος: Belopoeica[4]), τον οποίο ο Φίλων αποδίδει σε «έναν Διονύσιο Αλεξανδρείας που κατασκευάστηκε στην Ρόδο»[5].
Ερευνητές με επί κεφαλής την μηχανικό του Πανεπιστημίου της Καμπανίας, A. Rossi, βρήκαν, λένε, μάλλον, πού άφησε το στίγμα του ένα αρχαίο πολύβολο. Ο Rossi εντόπισε αρκετές σειρές τετράγωνων οπών βαλλιστικής κρούσης, κάθε μία από τις οποίες ακολουθούσε μια καμπύλη διαδρομή, στα τείχη της Πομπηίας της Καμπανίας Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας, που καταστράφηκε και θάφτηκε στην έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.
Η ηλιόλουστη Πομπηία δεν έζησε πάντα ειρηνικες στιγμες. Το 89 π.Χ., ο Λεύκιος Κορνήλιος Σύλλας πολιόρκησε την πόλη όταν αυτή προσπάθησε να αποσπαστεί από την ρωμαϊκή κυριαρχία. Τα πυρά πυροβολικού του στρατού του μπορούν να φανούν σήμερα στον σοβά γύρω από τις πύλες του Βεζούβιου και του Ηρακλείου (Ερκολάνο), την περιοχή όπου εμφανίζονται τα πρόσφατα ελεγμενα μοτίβα βολής από την έρευνα του 2024.
Οι ερευνητές ανακατασκεύασαν ψηφιακά τα σημεία πρόσκρουσης, τα μπουλόνια και το ίδιο το πολύβολο και δημιούργησαν συμπαγή τρισδιάστατα μοντέλα των οπών και των σημείων των βλημάτων, που θα μπορούσαν να τα έχουν δημιουργήσει. Κανένα άλλο γνωστό όπλο από την εποχή της πολιορκίας του Σύλλα, κατέληξαν στο συμπέρασμα, ότι δεν θα μπορούσε να έχει προκαλέσει αυτά τα μοτίβα ζημιάς.
ΠΗΓΗ: A. Rossi «From Pompeii to Rhodes, from Survey to Sources: The Use of Polybolos», Heritage, 2026, 9(3), 96, https://doi.org/10.3390/heritage9030096, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.2.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Garlan Y. «Recherches de poliorcétique grecque», Αθηνα / Athènes, 1974.
- McNicoll A. W. – Milner N.P. «Hellenistic Fortifications from the Aegean to the Euphrates», Oxford, 1997.
- Winter F. E. «Greek Fortifications», Λονδινο / London, 1971.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] ΠΗΓΗ: Marsden E. W. «Greek and Roman Artillery: Technical Treatises», Clarendon Press, Oxford, UK, 1971. (σελ. 105 – 156)
[2] Φίλων, Βελ.. 59, 75 – 76.
[3] Ο Φίλων (280; π.Χ. – ) έγραψε, μεταξύ άλλων: Μηχανική Σύνταξη, Μοχλικά, λιμενοποιικά, βελοποιικά[*], πνευματικά, αυτοματοποιικά, πολιορκητικά. Αλλά και «Περί Επιστολών», πρωτότυπη μελέτη, για τη σύνταξη μυστικών ή κωδικοποιημένων ή και «αόρατων» επιστολών.
[*] Στα βελοποιικά ανέφερε τα: ευθύτονον, παλίντονον, βαλλίστρα, χειροβαλλίστρα, πολυβόλο, γαστραφέτης, και οξυβόλο. ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης «Αρχαια ελληνικά οπλα». Ήταν πρόδρομος και εμπνευστής του Ήρωνος του Αλεξανδρέα. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το και ΕΔΩ.
[4] 73.20, σελ. 147.
[5] σελ. 147, 73.20, σημείωση 106, σελ. 177.
αποδειξη αρχαιο αυτοματο πολυβολο οπλο εφευρεση Διονυσιος Αλεξανδρειας, αρχαια Ροδος, Φιλων Λεκακης λεξη πολυβολος / πολυβολον βολη καταπαλτης Φιλωνας αυτοματα πολυβολα οπλα αρχαιες ελληνικες εφευρεσεις οπλων Φιλων Πομπηια θρυλικο ρωμαικη στρατιωτικη δυναμη ζημια αρχαιολογια μηχανικη αρχαιες τρυπες πολυβολου, βολες συσκευη πολλαπλος ριπτης λεξις αμεταφραστος αμεταφραστες λεξεις ελληνικες polybolos αυτοτελης καταπελτης αλυσιδα, μεταλλικη ακρα γεμιστηρας γρηγορη επαναλαμβανομενη βολη διαδοχη αυτοματα, περιγραφη μαθηματικος μηχανικος Φιλων Βυζαντιος ελληνας ελλην 3ος αιωνας πΧ αλεξανδρεια φιλολογικη κατασκευη 20ος μχ φημη κεντρο μηχανικης αριστεια μεταλλουργια, πυροβολο ναυτικο οπλοστασιο ιστορια πειραματικη αρχαιολογια ειδικευση σχεδιασμος οπλων ελαστικο στρεπτικο στρατος πολιορκια Πομπηιας Εγχειριδιο Πυροβολικου του Φιλωνος κινητικο συστημα κινηση επαναλαμβανομενος μοναδικη περιπλοκη διαταξη βελοποιικα αμεταφραστη Belopoeica ανακατασκευη τετραγωνη οπη βαλλιστικη κρουση καμπυλη διαδρομη τροχια τειχη Πομπηια Καμπανια Μεγαλη Ελλαδα Κατω Ιταλια καταστροφη εκρηξη ηφαιστειο Βεζουβιος 1ος 79 μΧ 89 Συλλας ρωμαικη αυτοκρατορια κυριαρχια ρωμη ρωμαιοι πυρα επανασταση πυροβολικο σοβας πυλη Ηρακλειο Ερκολανο Ερκουλανεουμ βολη προσκρουση μπουλονι οπη βλημα πολιορκητικη μηχανη αιγαιο Aegean ευφρατης Euphrates αμυνα καστρα μηχανικη Συνταξη, Μοχλικα λιμενοποιικα λιμανι λιμανοποιια βελοποιικα πνευματικα αερας αυτοματοποιικα αυτοματοποιημενα πολιορκητικα Περι Επιστολων πρωτοτυπη μελετη, μυστικη κωδικοποιημενη αορατη επιστολες βελοποιια ευθυτονον, παλιντονον, βαλλιστρα, χειροβαλλιστρα, γαστραφετης, οξυβολο ηρωνας ηρων Αλεξανδρευς Μοχλος λιμενοποιητιικα βελοποιητικα πνευμα αυτοματοποιια πολιορκητικες μηχανες μυστικες κωδικοποιημενες αορατες βελος ευθυτονο, παλιντονο, χεροβαλλιστρα, οξυβολον
