Μια ζωή προσφοράς στον άνθρωπο, την Επιστήμη και την Επανάσταση.
Υπήρξε ένας Έλληνας ιερομόναχος ο οποίος, πριν ακόμη ξεσπάσει η Επανάσταση του 1821, δίδασκε ότι η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο, πραγματοποιούσε πειράματα φυσικής και αναζητούσε μια κοινή αιτία πίσω από την βαρύτητα, το φως, την θερμότητα, τον ηλεκτρισμό και τον μαγνητισμό.
Το όνομά του ήταν Βενιαμίν ο Λέσβιος και σήμερα παραμένει σχεδόν άγνωστος στο ευρύ κοινό.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΛΕΣΒΟΥ, ΕΔΩ.
Από την Λέσβο στα επιστημονικά κέντρα της Ευρώπης
Ο Βενιαμίν γεννήθηκε στο Μεγαλοχώρι της Λέσβου, το παλαιό Πλωμάρι, το 1759 ή, σύμφωνα με άλλες πηγές, το 1762. Το κοσμικό του όνομα ήταν πιθανότατα Βασίλειος, ενώ το επώνυμό του παραδίδεται ως Γεωργαντής, Γεωργαντέλλης ή Καρρές.
Σε νεαρή ηλικία πήγε στο Άγιον Όρος, έγινε μοναχός και έλαβε το όνομα Βενιαμίν. Συνέχισε τις σπουδές του στις Κυδωνίες, στην Πάτμο και στην Χίο. Περίπου το 1790 ταξίδεψε στην Ευρώπη, όπου σπούδασε μαθηματικά, φυσική, αστρονομία και φιλοσοφία στην Πίζα – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Η Πισα και η Πιζα” – και στο Παρίσι, ενώ επισκέφθηκε και το Λονδίνο. Εκεί γνώρισε τις νέες επιστημονικές και φιλοσοφικές ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.
Όταν επέστρεψε στις Κυδωνίες, στο σημερινό Αϊβαλί, ανέλαβε κεντρικό ρόλο στην περίφημη Ακαδημία Κυδωνιών. Από το 1803 έως το 1812 δίδαξε αριθμητική, γεωμετρία, άλγεβρα, τριγωνομετρία, φυσική, αστρονομία, ηθική και μεταφυσική.
Δεν περιοριζόταν στην αποστήθιση των παλαιών συγγραμμάτων. Χρησιμοποιούσε επιστημονικά όργανα, πραγματοποιούσε πειράματα και παρουσίαζε τις διαφορετικές θεωρίες πριν εκθέσει την δική του άποψη. Η Ακαδημία προσέλκυσε μαθητές από πολλές περιοχές του ελληνικού και βαλκανικού χώρου.
Το «Πανταχηκίνητον»
Η πιο πρωτότυπη επιστημονική ιδέα του ήταν το «Πανταχηκίνητον» — από τις λέξεις «πανταχή» και «κινητόν», δηλαδή κάτι που κινείται παντού.
Ο Βενιαμίν το περιέγραφε ως ένα λεπτό, αόρατο και διαρκώς κινούμενο ρευστό, το οποίο εισερχόταν στα σώματα και εξερχόταν από αυτά. Μέσω αυτού προσπάθησε να ερμηνεύσει ένα εντυπωσιακά μεγάλο σύνολο φαινομένων:
- την βαρύτητα και το βάρος,
- την αδράνεια και την άνωση,
- τον ηλεκτρισμό και τον μαγνητισμό,
- την διάδοση του φωτός και του ήχου,
- την θερμότητα, ακόμη και
- την μετάδοση των αισθητηριακών ερεθισμάτων.
Ο Βενιαμίν δυσκολευόταν να δεχθεί ότι δύο σώματα μπορούσαν να έλκονται από απόσταση χωρίς κάποιο ενδιάμεσο φυσικό μέσον. Το Πανταχηκίνητον αποτελούσε την δική του προσπάθεια να συνδυάσει την νευτώνεια φυσική με την καρτεσιανή αντίληψη ενός διάχυτου κοσμικού ρευστού.
Η θεωρία του δεν αποτελεί αποδεκτή φυσική θεωρία σήμερα. Δεν διέθετε την μαθηματική ακρίβεια, τις ποσοτικές προβλέψεις και την πειραματική επιβεβαίωση που απαιτεί η σύγχρονη επιστήμη. Η σημασία της βρίσκεται αλλού: ήταν μια τολμηρή προσπάθεια ενοποίησης πολλών διαφορετικών φαινομένων μέσω μιας κοινής φυσικής αρχής. Ορισμένοι ιστορικοί της επιστήμης την θεωρούν αξιοπρόσεκτη πρώιμη αναζήτηση μιας ενιαίας περιγραφής της φύσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο Βενιαμίν ασχολήθηκε με τη σχέση ανάμεσα σε ένα «ηλιακό» και ένα «γήινο» ρευστό και επιχείρησε να ερμηνεύσει ακόμη και το βόρειο σέλας μέσω του Πανταχηκινήτου και του γήινου μαγνητισμού. Αυτό θυμίζει, σε πολύ γενικές γραμμές, τη σημερινή εικόνα του ηλιακού ανέμου. Ο ηλιακός άνεμος είναι μια συνεχής ροή πλάσματος – κυρίως πρωτονίων και ηλεκτρονίων – η οποία ξεκινά από το θερμό ηλιακό στέμμα και διαδίδεται σε ολόκληρο το Ηλιακό Σύστημα, μεταφέροντας μαζί της και το μαγνητικό πεδίο του Ήλιου. Όταν φτάνει στην Γη, αλληλεπιδρά με την μαγνητόσφαιρα και της μεταφέρει ενέργεια. Ενεργητικά φορτισμένα σωματίδια οδηγούνται κατά μήκος των γραμμών του γήινου μαγνητικού πεδίου προς τις πολικές περιοχές και συγκρούονται με άτομα και μόρια της ανώτερης ατμόσφαιρας. Έτσι δημιουργείται το πολικό σέλας.
- Πρέπει, όμως, να είμαστε ακριβείς: το Πανταχηκίνητον δεν ήταν ο ηλιακός άνεμος και ο Βενιαμίν δεν προέβλεψε την σύγχρονη φυσική του πλάσματος. Ο ηλιακός άνεμος περιγράφηκε μαθηματικά από τον E. Parker το 1958 και ανιχνεύθηκε από διαστημικά σκάφη το 1959 και το 1962. Η ομοιότητα βρίσκεται μόνον στη γενική ιδέα μιας ροής που συνδέει τον Ήλιο με την Γη και εμπλέκεται σε μαγνητικά και φωτεινά φαινόμενα.
Η σύγκρουση με τους συντηρητικούς κύκλους
Η διδασκαλία του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Κατηγορήθηκε ότι υποστήριζε την κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο και την πιθανότητα ύπαρξης πολλών κατοικημένων κόσμων. Κλήθηκε να απολογηθεί ενώπιον του Οικουμενικού Πατριαρχείου και κατηγορήθηκε ακόμη και για αθεΐα.
Η κατηγορία ήταν άδικη. Ο Βενιαμίν παρέμενε ιερομόναχος και στα μεταφυσικά του έργα υποστήριζε την ύπαρξη του Θεού και την αθανασία της ψυχής. Η σύγκρουση αφορούσε κυρίως την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, την διδασκαλία του ηλιοκεντρικού συστήματος και την εισαγωγή των νεότερων ευρωπαϊκών ιδεών. Τελικώς συνέχισε να διδάσκει στις Κυδωνίες μέχρι το 1812.
Από την επιστήμη στην Επανάσταση
Ο Βενιαμίν δεν παρέμεινε κλεισμένος στον κόσμο των βιβλίων. Μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία και συμμετείχε ενεργά στην Ελληνική Επανάσταση. Έλαβε μέρος στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου και στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους Κυνουρίας Αρκαδίας, υπηρέτησε ως αρμοστής νησιών του Αιγαίου και συμμετείχε στην επιτροπή για την σύνταξη του πρώτου ποινικού κώδικα της επαναστατημένης Ελλάδας.
Πέθανε στο Ναύπλιο στις 26 Αυγούστου 1824, πιθανότατα από τύφο, μέσα στις σκληρές συνθήκες του Αγώνα.
Γιατί αξίζει να τον θυμόμαστε;
Η αξία του βρίσκεται στο ότι, σε μια εποχή χωρίς ελληνικό κράτος, οργανωμένα πανεπιστήμια ή ερευνητικά ιδρύματα, προσπάθησε να διδάξει πειραματική φυσική, να δημιουργήσει ελληνική επιστημονική ορολογία και να εξετάσει κριτικά ακόμη και τις θεωρίες του Νεύτωνα.
Πάνω απ’ όλα, έθεσε ένα ερώτημα που εξακολουθεί να βρίσκεται στην καρδιά της σύγχρονης φυσικής:
- Μπορούν τα πολλά και διαφορετικά φαινόμενα της φύσης να αποτελούν εκδηλώσεις μιας βαθύτερης, ενιαίας πραγματικότητας;
Αυτό ακριβώς αναζητούσε με το Πανταχηκίνητον ο άγνωστος επιστήμονας και μεγάλος δάσκαλος Βενιαμίν ο Λέσβιος.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 30.8.2026.
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Να αποδοθούν τα κειμήλια του Βενιαμίν του Λεσβίου στην Λέσχη που φέρει το όνομά του. Η παρακμή του Πλωμαρίου Λέσβου”, εφημ. “Χρόνος” Κομοτηνής, στην στήλη του “Χρονοτοπια”, 24.7.2012.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
Η εργογραφια του Βενιαμίν του Λεσβίου:
- 1818, Στοιχεία Αριθμητικής, Α΄, Βιέννη Αυστρίας, τυπογραφία Ι. Σνείρερ.
- 1820, Γεωμετρίας Ευκλείδου Στοιχεία, Β΄, Βιέννη, Αυστρία, Τυπογραφία Ι. Σνείρερ.
- 1820, Στοιχεία της Μεταφυσικής, Βιέννη, τυπογραφία Ι. Σνείρερ.
- 1994, Στοιχεία Ηθικής (επιμ. Ρ. Αργυροπούλου), Εθνικό ίδρυμα Ερευνών – Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών.
- Στοιχεία Φυσικής.
- Στοιχεία Άλγεβρας.
- Τριγωνομετρία ευμέθοδος πάνυ (επιμ. αββά Μαρία)
Βλ. και Σύνδεσμος Πλωμαριτών Αττικής.
Βενιαμιν Λεσβιος αγνωστος ελληνας διαφωτιστης ενοτητα φυσης Νικολοπουλος λεσβος πλωμαρι
