Η ιδέα της απελευθέρωσης της Ελλάδας από τον τουρκικό ζυγό εμπνεύστηκε σε πολλά παλληκάρια της Ανεξαρτησίας του Πολέμου, τα οποία ως παρακινητές, ρίχτηκαν στον Αγώνα πολεμώντας πρώτοι στην γραμμή. Η ελληνική υπεροχή στον ανταρτοπόλεμο, σε ένα έδαφος που ήταν ιδεώδες για πόλεμο ατάκτων, μαζί με την κυριαρχία στην θάλασσα, που εμπόδιζε αποτελεσματικά τον από θαλάσσης ανεφοδιασμό, έδινε στους επαναστάτες την δυνατότητα να παρακωλύσουν τις κινήσεις του οθωμανικού στρατού.
Τις βασικές αντάρτικες ομάδες της Ελλάδας αποτελούσαν οι κλέφτες και οι αρματολοί. Στα τουρκικά έγγραφα αποκαλούνται «ληστές», «κακούργοι», «επαναστάτες». Στα 1742 εμφανίστηκε στο Βέρμιο Σώμα 300 κλεφτών, με αρχηγό τον Κατρανιτσιώτη[1] καπετάν-Γούτα, λόγω της φιλελεύθερης φύσης των κατοίκων, που πήγαζε από το κλίμα της αμφισβήτησης της οθωμανικής κοινωνικής ιεραρχίας, να δρα στην περιοχή Κασσάνδρας.
Το γεγονός πως ο λαός ύμνησε την κλεφτουριά φανερώνει και την κοινωνική διάρθρωση του οθωμανικού συστήματος, αφού κύρια κατέκλεβαν τους πλούσιους μπέηδες Έλληνες γαιοκτήμονες, κτηνοτρόφους, εμπόρους, κλπ. Έγινε ηρωοποίηση των κλεφτών από τους ραγιάδες, γιατί απολάμβαναν την ελευθερία σε ενα οθωμανικο συστημα, μετατρέποντας τις σπηλιές για σπίτια τους, τις πέτρες για μαξιλάρια τους, τις κάπες τους για παπλώματά τους. Και αυτό πήγαζε από το γεγονός πως στην οθωμανική αυτοκρατορία η κοινωνική κίνηση ήταν μηδαμινή: Ό,τι γεννιόσουν, αυτό πέθαινες. – Εκτός αν κάποιος ακολουθούσε τον δρόμο του εξισλαμισμού συγκεκριμένες ημέρες του χρόνου…
Κάτι που αρνήθηκε ο Ναουσαίος ψάλτης του γειτονικού χωριού Γραμματικού[2], Δημήτρης(*), όταν τον ερωτεύτηκε η Αϊσέ, κόρη του Αχμέτ-μπέη, του «μανδρόσκυλου» του Αλή πασά, όταν η Εορδαία, η Φλώρινα, η Έδεσσα αποτελούσαν τσιφλίκι του.
Ο Δημήτρης κρεμάστηκε από ένα πλατάνι, η Αϊσέ αυτοκτόνησε από τύψεις και «ο θρύλος του ματωμένου έρωτα των Πύργων του Γραμματικού» δεν έσβησε ακόμη…
ΠΗΓΗ: Π. Τσοκτουρίδου, εφημ. «Νουμάς», τ. 202, Μάιος-Ιούν. 2026. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.9.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:
[1] Το επίθετο Κατρανιτσιώτης είναι ελληνικό επώνυμο, το οποίο δηλώνει καταγωγή από το παλαιό τοπωνύμιο Κατρανίτσα (νυν Πύργοι Εορδαίας Κοζάνης Μακεδονίας).
[2] Το νυν Κάτω Γραμματικό Πέλλας Μακεδονίας, στις βόρειες πλαγιές του όρους Βερμιου, σε υψόμετρο 820 μ., ΝΑ. της λίμνης Βεγορίτιδας, στον 40ό παράλληλο [40.70599164133841, 21.894085091409053], απέχει 28 χλμ. ΝΔ. της Έδεσσας, και 140 χλμ. Δ. της Θεσσαλονίκης. Η ιστορία του ξεκινά ήδη από τον 11ο αιώνα – άρα είναι ένας από τους παλαιότερους οικισμούς της περιοχής. Ο ΙΝ Αγίου Γεωργίου του 11ου αι. έχει σπάνια αρχιτεκτονική βυζαντινών χρόνων. Ο μεταβυζαντινός πύργος και η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα μνημεία. Ο πύργος είναι «φρουριακή τετράπλευρη κατασκευή (διαστ. 6,50 Χ 6 μ.) πιθανώς του 17ου αι., που διατηρείται σε ύψος δύο ορόφων!
Τον 14ο αι. το χωριό κατελήφθη από τους οθωμανούς. Το νυν όνομά του, προέρχεται από το επίσης παλαιότερο ελληνικό όνομά του, Γραμματίκοβο, το οποίο έφερε επειδή σε αυτό ζούσε ένας γραμματικος και ψάλτης που λειτουργούσε στην τοπική εκκλησία του Αγίου Νικολάου, ο Δημήτριος (ο οποίος έζησε τον 17ο αι.)!(*) Η κόρη του οθωμανού μπέη ερωτεύτηκε τον Δημήτριο και θέλησε να τον υπαντρευτεί. Ο μπέης εκάλεσε τον νεαρό να στον πύργο, προσφέροντάς του το χέρι της κόρης του. Προϋπόθεση να αλλαξοπιστήσει και να ασπαστεί το ισλάμ. Ο Δημήτριος αρνήθηκε πεισματικά να μεταστραφεί. Τότε ο μπέης διέταξε να συλλάβουν τον Δημήτριο και να τον κρεμάσουν στον πλάτανο του χωριού… Οι συγχωριανοί του περισυνέλεξαν το σώμα του και το έθαψαν σε ένα σημείο κοντά στο σημερινό παρεκκλήσι της Αναλήψεως. Αλλά η μνήμη του διατηρήθηκε ζωντανή. Το 2014 ανακαλύφθηκαν τα οστά του, τα οποία, λένε, ευωδίαζαν μύρο. Αυτή η ευωδία, που ακόμη και σήμερα θεωρείται θαυματουργή, από τους κατοίκους, αναγνώστηκε ως σημείο της αγιότητάς του. Σήμερα, τα οστά του Δημήτριου παραμένουν ενταφιασμένα κοντά στο παρεκκλήσι. Κάθε χρόνο, κατά την διάρκεια της εορτής του, λένε, το αγίασμά του εκδηλώνεται με την εμφάνιση ιερού λαδιού… – ΠΗΓΗ: «Δημήτριος ο Γραμματικός: Ο άγνωστος Άγιος του Κάτω Γραμματικού Έδεσσας», εφημ. «Λόγος της Πέλλας».
Από το Κάτω Γραμματικό καταγόταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Χρύσανθος (1768 – 1834), ένθερμος υποστηρικτής της εθνικής υπόθεσης, μυηθείς στην Φιλική Εταιρεία, με ενεργό ρόλο στην προετοιμασία και καθοδήγηση της Επανάστασης του 1821 στην περιοχή. Το 1807 ίδρυσε στο χωριό του Ιερατική Σχολή, με διευθυντή τον Διονύσιο Προδρομίτη, επιφανή ιερομόναχο και ελληνιστή.
Στον Μακεδονικο Αγώνα (1904 – 1908), οι κάτοικοι διακρίθηκαν για την συμμετοχή τους και την συνεισφορά τους στην εθνική προσπάθεια απελευθέρωσης της Μακεδονίας από τον οθωμανικό ζυγό. Ξεχώρισε ο διδάσκαλος Θωμάς Γουσόπουλος (1872 – 1944), ηγετική μορφή του Αγώνα στην Βεγορίτιδα, όπου και συντόνισε πλήθος δράσεων Για το έργο του τιμήθηκε από το ελληνικό κράτος.
Επί Γερμανικής Κατοχής (1941 – 1944), οι γερμανικές ναζιστικές στρατιωτικές δυνάμεις καταλήστευσαν και τρομοκράτησαν τους κατοίκους. Η καθημερινή ζωή τους έγινε αφόρητη. Στις 22.5.1944, οι Γερμανοί, ως αντίποινα για την αντίσταση και τις υποστηρίξεις που παρείχαν οι εντόπιοι στους αντάρτες, έκαψαν ολοσχερώς το χωριό. Η φωτιά κατέστρεψε τα πάντα: Το σχολείο και τις δύο εκκλησιες… και εκτέλεσαν άγρια 11 αθώους κατοίκους του χωριού, οι οποίοι δεν είχαν καμμία σχέση με τις αντιστασιακές δράσεις της περιοχής… – ΠΗΓΗ: «ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΧΑΣΑΠΙΔΗΣ: ΜΑΤΩΜΕΝΟ ΧΡΟΝΙΚΟ». Tastv, 13.9.2021. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης τα βιβλία του Γ. Λεκάκη για την Κατοχη, ΕΔΩ.
Στα ΝΑ. του χωριού υπάρχει τεχνητή λίμνη βάθους 16 μ. από την οποία αρδεύεται (έργο 1998 – 2000).
ματωμενος γαμος θρυλικος ερωτας Βερμιου
