Ο Ζαρατούστρα που καλούσε «την φωτιά από τον ουρανό»

Μπορούσε ο Ζαρατούστρα να καλεί την φωτιά από τον ουρανό και να εμφανίζεται μέσα στις φλόγες χωρίς να καίγεται;

Σύμφωνα με ορισμένες αρχαίες και μεσαιωνικές αφηγήσεις, ο μεγάλος Πέρσης προφήτης παρουσίαζε τέτοια εντυπωσιακά «θαύματα». Μια παλαιότερη φυσιοκρατική ερμηνεία υποστήριξε ότι πίσω από αυτά, ίσως, κρυβόταν ο ατμοσφαιρικός ηλεκτρισμός.

Η αρχαιότερη ενδιαφέρουσα περιγραφή προέρχεται από τον Δίωνα τον Χρυσόστομο, περίπου στα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ. Ο Δίων αφηγείται ότι ο Ζαρατούστρα αποσύρθηκε σε ένα βουνό και τότε μια μεγάλη φλόγα κατέβηκε από τον ουρανό, τυλίγοντας το βουνό. Ο ίδιος εμφανίστηκε αργότερα σώος μέσα από την φωτιά, προκαλώντας τον θαυμασμό του βασιλιά και του λαού.

Ακόμη πιο δραματική είναι μια μεταγενέστερη χριστιανική αφήγηση στις λεγόμενες «Ψευδοκλημέντειες Αναγνωρίσεις». Εκεί ο Ζαρατούστρα παρουσιάζεται ως μάγος, που έπεισε τους ανθρώπους ότι μπορούσε να κατεβάζει φωτιά από τον ουρανό. Στο τέλος, σύμφωνα με το εχθρικό αυτό κείμενο, καταστράφηκε από την ίδια ουράνια φωτιά και οι οπαδοί του φύλαξαν τις στάχτες του ως θεϊκό πυρ. Η αφήγηση, όμως, δεν αποτελεί ουδέτερη ιστορική μαρτυρία: Η Encyclopaedia Iranica επισημαίνει ότι τα Ψευδοκλημέντεια αντιμετωπίζουν ανοικτά εχθρικά την περσική θρησκεία και παρουσιάζουν τον Ζαρατούστρα ως αρχιαπατεώνα.

Τον 19ο αιώνα ο Γάλλος συγγραφέας Ευσ. Σαλβέρτ προσπάθησε να εξηγήσει αυτούς τους μύθους με την φυσική. Πρότεινε ότι ο Ζαρατούστρα ή κάποιοι μεταγενέστεροι Μάγοι εγνώριζαν εμπειρικά ορισμένα φαινόμενα του ατμοσφαιρικού ηλεκτρισμού. Ίσως, έγραψε, μπορούσαν να προκαλούν φωτεινές εκκενώσεις κοντά σε αιχμηρά μεταλλικά αντικείμενα, να εμφανίζονται σαν να περιβάλλονται από λάμψη μέσα σε σκοτεινές σπηλιές ή ακόμη να προσελκύουν κεραυνούς. Ο ίδιος ο εκδότης του βιβλίου προειδοποιούσε ήδη ότι αυτή η ερμηνεία στηριζόταν σε υποθέσεις και όχι σε ισχυρές αποδείξεις. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΕΡΑΥΝΩΝ, ΕΔΩ.

Το πραγματικό φυσικό φαινόμενο που θα μπορούσε να δημιουργήσει μια τέτοια φωτεινή εμφάνιση ονομάζεται εκκένωση κορώνας. Όταν το ηλεκτρικό πεδίο της ατμόσφαιρας γίνει πολύ ισχυρό – συνήθως πριν ή κατά την διάρκεια καταιγίδας – ο αέρας γύρω από αιχμηρά αντικείμενα μπορεί να ιονιστεί. Τότε εμφανίζεται μια αχνή γαλάζια ή ιώδης λάμψη, συχνά συνοδευόμενη από σπινθήρες ή ένα ελαφρό σφύριγμα. Σήμερα το φαινόμενο είναι γνωστό ως «Φωτιά του Αγίου Έλμου»[1] και παρατηρείται σε κατάρτια πλοίων, κορυφές δένδρων, αλεξικέραυνα και αεροσκάφη. Μέσα στο σκοτάδι μιας σπηλιάς ή μιας νύχτας θα μπορούσε πράγματι να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ένας άνθρωπος ή ένα αντικείμενο ακτινοβολεί υπερφυσικό φως.

Ο κεραυνος αποτελεί την πολύ ισχυρότερη εκδοχή της ηλεκτρικής εκκένωσης. Η σκόπιμη προσέλκυσή του χωρίς σύγχρονα συστήματα προστασίας θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη και συνήθως θανατηφόρα. Επομένως, η ιδέα ότι ο Ζαρατούστρα διέθετε μια άγνωστη αρχαία τεχνολογία, με την οποία έλεγχε τους κεραυνούς, δεν στηρίζεται σε αρχαιολογικές ή ιστορικές αποδείξεις. Πρόκειται για προσπάθεια του 19ου αιώνα να μετατραπούν παλαιοί θρύλοι σε πρώιμα πειράματα ηλεκτρισμού.

• Δεν πρέπει επίσης να συγχέουμε αυτήν την ιστορία με τις φυσικές «αιώνιες φλόγες» της Περσίας και του Αζερμπαϊτζάν. Σε περιοχές όπως η χερσόνησος του Αμπσερόν, φυσικό αέριο, που διαφεύγει από το υπέδαφος μπορεί να αναφλεγεί και να διατηρεί μια φλόγα για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Τέτοιες φλόγες συνδέθηκαν πράγματι με θρησκευτικούς τόπους, αλλά δεν αποδεικνύουν ότι ο ίδιος ο ιστορικός Ζαρατούστρα τις χρησιμοποίησε για να εξαπατήσει ανθρώπους.

Ο θρύλος συνδέθηκε με τον ατμοσφαιρικό ηλεκτρισμό – την εκκένωση κορώνας και τον κεραυνό – αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο Ζαρατούστρα εξαπατούσε πραγματικά τους ανθρώπους με κάποιο φυσικό τέχνασμα.

Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι κατασκεύασαν σταδιακώς την εικόνα του Ζαρατούστρα ως αστρολόγου και αρχιμάγου, ενώ πολλά έργα και θαύματα του αποδόθηκαν πολλούς αιώνες μετά την εποχή του.

ΠΗΓΗ: Δ. Νικολόπουλος. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.8.2026.

Βιβλιογραφία:

• Διων Χρυσοστομος / Dio Chrysostom (περ. 100 μ.Χ.), Discourse 36: The Borysthenitic Discourse.
• Ψευδο-Κλημης / Pseudo-Clement (ύστερη αρχαιότητα), Recognitions, Βιβλίο IV.
• Beck R. «Zoroaster as Perceived by the Greeks», Encyclopaedia Iranica, 2002.
• Salverte E. «The Philosophy of Magic, Prodigies and Apparent Miracles», 1846.
• World Meteorological Organization, International Cloud Atlas: Saint Elmo’s Fire.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:

[1] Η αποφόρτιση της κορώνας / κεραίας είναι πλάσμα, ένα φαινόμενο, που αντιμετωπιζόταν από τους ναυτικούς κυρίως με θρησκευτική ευλάβεια από την αρχαιότητα έπαιρνε ονόματα θεοτήτων:

• Οι αρχαίοι Έλληνες το έλεγαν «Διοσκούροι» ή «τα φώτα των Διοσκούρων» – οι Κουροι του Διός ήταν και προστάτες της ναυσιπλοΐας. Το φαινόμενο συνέβη και κατά την διάρκεια της Αργοναυτικής εκστρατείας, όταν με προσευχή του Ορφέως δύο φλόγες εμφανίσθηκαν επάνω από τους Τυνδαρίδες και η θάλασσα ηρέμησε. Έτσι οι δίδυμες αυτές φλόγες ονομάστηκαν από τους «διδύμους» Κάστωρ και Πολυδεύκης–  έκτοτε οι ναυτικοί τις θεωρούσαν καλό οιωνό, που προμήνυε το τέλος της καταιγίδας.
• Οι Βυζαντινοί ονόμαζαν αυτές τις φωτιές «Ουρανίες».
• Οι χριστιανοί τις είπαν «Άγιοι Νικολήδες / ΑγιοΝικολήδες». Τις θεωρούσαν δαίμονες / τελώνια και έπρεπε προσευχηθούν στον άγιο Νικόλαο, στον κατ’ αυτούς προστάτη των ναυτικών. Στην λαϊκή αντίληψη ήταν δαιμονικά όντα, με μεγάλη μεταμορφωτική δύναμη, που κάθονται επάνω στους ιστούς των πλοίων. Άλλοι τις έλεγαν «Φωτιά του Αγίου Ηλία», ή «Φωτιά της Ελένης».
• «Feux de St Elme» (γαλλ.) / «Elmsfire» (αγγλ.): Το όνομα προέρχεται από τον Έρασμο της Φόρμια, η οποία είναι παράφραση της αρχαίας ελληνικής πόλεως Όρμια / Όρμιαι στο Λάτιο > Σαν Έλμο επίσης προστάτη των ναυτικών. Το συναξάρι του είναι μπερδεμένο: Ο άγιος Έρασμος της Φορμίας (3ος – 4^ος αιώνας μ.Χ.), ήταν επίσκοπος Αντιόχειας της ἐπὶ Ὀρόντου‎ (ιδρυμα του Μακεδόνα Σέλευκου Α’ Νικάτορος) ή της Αχριδος! Φυλακίστηκε, βασανίσθηκε (ξεκοιλιάστηκε με βαρούλκο – αν και χωρίς αγιογραφικές πηγές, παρ’ όλα αυτά θεωρείται και προστάτης κατά των στομαχικών παθησεων), αλλά απελευθερώθηκε θαυματουργικά με την βοήθεια του αρχαγγέλου Μιχαήλ, οδηγήθηκε στην Όρμια, όπου πέθανε μετά από 7 ημέρες. – ΠΗΓΗ: πάπας Γελάσιος Β’ «Πάθος», 6^ος αι. Δύο μοναστήρια ήταν αφιερωμένα σε αυτόν, και τα δυο σε αρχαίες ελληνικές πόλεις: Στην Νεάπολη Καμπανίας Μεγάλης Ελλάδας / Κάτω Ιταλίας και ένα κοντά στην Κύμη / Κούμα Ετρουρίας. Εορτάζεται στις 2 Ιουνίου.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα». Γ. Λεκακης «Λεξικο παραδοσεων».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Eyers J. «Don’t Shoot the Albatross! – Nautical Myths and Superstitions» εκδ. A & C Black, Λονδινο, 2011.
• Heidorn K. Ph.D. «Weather Elements: The Fire of St. Elmo».
• Lieber Fr. Και Wigglesworth Ed. «Fire» στην Encyclopædia Americana: a popular dictionary of arts, sciences, literature, history, politics and biography», εκδ. Lea & Carey, 1829.
• Niccoli M. «ERASMO, Santo», στην Enciclopedia Italiana, εκδ. Istituto dell’Enciclopedia Italiana, Ρωμη, 1932.
• «What causes the strange glow known as St. Elmo’s Fire? Is this phenomenon related to ball lightning?». Scientific American.

Ζαρατουστρα καλεσμα φωτιας ουρανος