Η θέση Ξεροπήγαδο βρίσκεται στην περιφέρεια της γεωλογικής λεκάνης της Κίτρινης Λίμνης, μίας περιοχής που κατοικήθηκε εντατικά στην διάρκεια της νεολιθικής εποχής. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης Γ. Λεκακης “Οι λιμνες της Ελλαδος”. Μολονότι έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα 22 νεολιθικοί οικισμοί, για την επόμενη προϊστορική περίοδο, την Εποχή του Χαλκού, τα αρχαιολογικά δεδομένα είναι ελάχιστα.
Κτιστός Ανδρικός τάφος.
Στο Ξεροπήγαδο του χωριού Κοιλάδα[1] Κοζάνης η ΙΖ΄ΕΠΚΑ διενήργησε σωστική ανασκαφή στον άξονα της Εγνατίας οδού, κατά την περίοδο 1995 – 1998, η οποία αποκάλυψε οργανωμένο νεκροταφείο της Εποχής του Χαλκού (β΄ μισό της 3ης Χιλιετίας και αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ.).
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΟΖΑΝΗΣ, ΕΔΩ.
Λιθοπερίκλειστος ανδρικός τάφος.
Σε έκταση 1.550 τ.μ. ήρθαν στο φως 210 τάφοι, κατά κανόνα ατομικοί, κιβωτιόσχημοι (κτιστοί ή διαμορφωμένοι με κατακορυφους ασβεστόλιθους), λιθοπερίκλειστοι ή απλοί λακκοειδείς.
Ταφή καύσης ενηλίκου ατόμου σε πίθο.
Περιλαμβάνονται επίσης αρκετές ταφές παιδιών στο εσωτερικό μεγάλων αποθηκευτικών αγγείων. Πολλοί τάφοι καλύφθηκαν με λιθοσωρούς, οι οποίοι έπαιζαν το ρόλο του «σήματος» στον χώρο του νεκροταφείου και αρκετές νεότερες ταφές έγιναν επάνω στον λιθοσωρό αρχαιότερων τάφων.
Επικρατεί η πρακτική του ενταφιασμού, αλλά εφαρμόστηκε και η καύση των νεκρών σε μικρότερη κλίμακα. Η μελέτη του ανθροπωλογικού υλικού έδειξε ότι τον πληθυσμό του νεκροταφείου αποτελούν 220 άτομα κάθε ηλικίας και των δύο φύλων.
Η θέση των νεκρών στους τάφους είναι έντονα συνεσταλμένη και διαφοροποιείται ανάλογα με το φύλο:
- οι άνδρες ενταφιάζονται συνεσταλμένοι προς τα δεξιά και
- οι γυναίκες προς τα αριστερά τους.
Συνοδεύονται συνήθως από μικρά πήλινα αγγεία (καβουρόσχημα) και σπανίζουν τα κοσμήματα και τα εργαλεία από λίθο ή οστό.
Τα ελάχιστα μεταλλικά κτερίσματα (σκουλαρίκια, κόσμημα μαλλιών, μαχαίρι) είναι κατασκευασμένα από χαλκό, χρυσό, άργυρο και από ένα σπανιόταταο κράμα αργύρου και χρυσού.
Η ανασκαφή στο Ξεροπήγαδο διέσωσε ένα από τα αρχαιότερα οργανωμένα προϊστορικά νεκροταφεία – της Μακεδονίας και της φυσικά της Ελλάδος.
Η σχολαστική συλλογή όλων των αρχαιολογικών καταλοίπων, σε συνδυασμό με την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων ανάλυσης (σε ανθρώπινα και ζωικά οστά, σε τέχνεργα, στο χώμα από την εσωτερική επένδυση των τάφων) εξασφαλίζουν πολύτιμες πληροφορίες για ποικίλους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας σε μία ελάχιστα γνωστή περίοδο της προϊστορίας.
Η σχετικά καλή διατήρηση του ευρήματος και το γεγονός ότι ανασκάφηκε όλη η έκταση του νεκροταφείου καθιστούν το ταφικό σύνολο του Ξεροπήγαδου μοναδικό, τουλάχιστον στο χώρο της Μακεδονίας.
Οι συνθήκες είναι ευνοϊκές για την αξιοποίηση πλήθους στοιχείων σχετικά με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, την δομή και οργάνωση της προϊστορικής κοινότητας κλπ.
ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Κοζάνης, 3.10.1995 – 25.9.1998. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.10.1998.
Βιβλιογραφια:
- Ζιώτα Χρ. «Κίτρινη Λίμνη 1995. Νέες ερευνητικές δραστηριότητες», στο Αρχαιολογικό Έργο στην Μακεδονία και Θράκη, αρ. 9, Θεσσαλονίκη, 1998.
- Ζιώτα Χρ. «Κίτρινη Λίμνη 1995, 1996: Ανασκαφή προϊστορικού νεκροταφείου», στα Δυτικομακεδονικά Γράμματα, Θ΄, Θεσσαλονίκη, 1998.
- Ζιώτα Χρ. «Προϊστορικό νεκροταφείο στην Κοιλάδα Κοζάνης. Μια πρώτη αναλυτική παρουσίαση της ανασκαφικής έρευνας (1995 – 1996)» στο Μνείας Χάριν, τόμος στη μνήμη Μ. Σιγανίδου, Θεσσαλονίκη, 1998.
- Ζιώτα Χρ. «Κίτρινη Λίμνη 1998. Ανασκαφή στο Ξεροπήγαφο Κοιλάδας», στο Αρχαιολογικό Έργο στην Μακεδονία και Θράκη, αρ. 12, 1998, Θεσσαλονίκη, Θεσσαλονίκη 2000.
- Ziota Ch. – S. Triantaphyllou «Early Bronre Age buriad practices and skelital populations a case stuty from west Macedonia», Θεσσαλονίκη.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
[1] Το χωριό Κοιλάδα κείται 17 χλμ. ΒΑ. από την πόλη της Κοζάνης, στον 40ό παράλληλο [40.35797847553229, 21.92682688602311].
Στη τοποθεσία “Τούμπα Ξεροπήγαδου”, στην περιοχή της πρώην λίμνης Σαρί Γκιόλ (Κίτρινης λίμνης) εντοπίστηκε οργανωμένο νεκροταφείο της Εποχής του Χαλκού [40.356° N, 21.907° E]. Χρησιμοποιήθηκε συνεχόμενα για περίπου 700 χρόνια (2420 – 1730 π.Χ.). Η περιοχή έχει κηρυχθεί αρχαιολογικός χώρος, όπως και η “Μεγάλη Τούμπα” στα όρια της κοινότητας, με την κοινότητα Αγίου Δημητρίου. Στην ιστορική μακεδονική εποχή, υπήρχε οικισμός – βλ. στήλη με 18 στίχους του 181 π.Χ. Πιθανολογείται ότι είναι του Φιλίππου Ε’. Αναφέρεται στην πόλη Γραία ή Γρήια (που σημαίνει η γηραιότερη / αρχαιότερη πόλη!). – βλ. Γ. Λεκάκης “Πολεις της αρχαίας Μακεδονίας”.
Απόδοση στα Νέα Ελληνικά από τον Γ. Λεκάκη: “Ο βασιλιάς Φίλιππος προς τον Άρχιππο, χαιρετισμούς. Έλαβα το υπόμνημα που μου υποβλήθηκε από τον Νικάνωρα, τον τετράρχη, και τους συνεργάτες του, και σου αποστέλλω αντίγραφό του. Εγκρίνω λοιπόν να τους παραχωρηθεί η ψιλή (αποψιλωμένη, γυμνή, ακαλλιέργητη ή χωρίς εγκαταστάσεις) γη του Κορράγου, γιου του Περδίκκα, από τους μετοίκους στην Γρήια, η οποία, όπως αναφέρουν, έχει έκταση 50 πλέθρα, μέχρι να ολοκληρώσουν τις θυσίες κατά τον μήνα Απελλαίο. Αφού αναγράψεις και αυτή την επιστολή, να την αναρτήσεις μπροστά από το επιστάσιο (= διοικητικό κτήριο / έδρα της Αρχής). Έτος 42, μήνας Αυδναίος[*]. Υπόμνημα προς τον βασιλιά Φίλιππο από τον Νικάνωρα, γιο του Φιλώτου, τετράρχη, τον Θεόξενο, γιο του Κλειτίνου, υπασπιστή, τον Βίλο, γιο του Νικάνωρα, λοχαγό, καθώς και από τους Ευϊεστούς, που υπηρετούν στην πρώτη λοχία: τον Αλέξανδρο, γιο του Προίτου, τον Αντίγονο, γιο του Αλεξάνδρου, τον Νικάνωρα, γιο του Αρμενομάχου, γιο του Κρατεύου, και τον Αντίγονο και τον Αντι…
Η στήλη ευρίσκεται στο “Παναγιωτίδειο Αρχοντικό”, όπου στεγάζεται το Αρχαιολογικό Μουσείο Κοζάνης. Η παλαιά ονομασία του χωριού, από την εποχή της οθωμανοκρατίας ήταν Ισικού-Κλερ (ΦΕΚ 260Α-31.12.1918, έδρα της ομώνυμης κοινότητας). Το 1919 διορθώθηκε σε Ισκιουπλέρ και το 1927 μετονομάσθηκε Κοιλάδα. – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.
[*] Αὐδναῖος, Αἰδυναῖος, Αὐδοναῖος, Αὐδουναῖος, Αὐδυναῖος, Αὐτναῖος: Όνομα μηνός στο ημερολόγιο Μακεδονίας, Κρήτης, κ.ά.
Ισοδυναμεί με τον νυν Δεκέμβριο / Ιανουάριο – ΠΗΓΗ: Hemerolog. Flor. p.24. SB 7341.2 (3ος αι. ). IG 12(3).254.11 (Αναφη 3ος αι μΧ). Eus. MP 10 (p. 930.30). Epiph. Const. Haer. 51.24 (p. 293.3). PPar. 4. PSI 554.39 (3ος αι), P Petr. 1.5.10 (3ος αι.), POxy. 99.1 (1ος αι.), IG l.c., PPar. l.c., SB l.c., Hemerolog.Flor. l.c. Eus. l.c. Epiph. Const. l.c.IG12(3).254. PPetr. 3p.4, PPar.3.
καβουροσχημα αγγεια καβουροσχημο αγγειο καβουρι καβουρας αρχαια ευρηματα 5.000 χρονων Ξεροπηγαδο Κοιλαδας Κοζανης σπανιοτατο κραμα αργυρου χρυσου ευρηματα χρονιαπριν χωριο Κοιλαδα Κοζανη σπανιο αργυρος χρυσος γεωλογικη λεκανη Κιτρινης Λιμνη κατοικηση εντατικη νεολιθικη εποχη νεολιθικοι οικισμοι, προιστορια περιοδος, εποχη Χαλκου αρχαιολογια σωστικη ανασκαφη Εγνατια οδος 1995 – 1998, οργανωμενο αρχαιο νεκροταφειο 3η Χιλιετια 2η πΧ αρχαιοι ταφοι, ατομικος κιβωτιοσχημος κτιστος κατακορυφος ασβεστολιθος, λιθοπερικλειστος απλος λακκοειδης ταφος ταφη παιδιων παιδιου παιδι παιδια μεγαλο αποθηκευτικο αγγειο λιθοσωρος, σημα νεκροταφειο αρχαιοτερο πρακτικη ενταφιασμος καυση νεκρος νεκροι εντονα συνεσταλμενη φυλο ανδρας ενταφιασμος συνεσταλμενος δεξια γυναικα αριστερα πηλινο αγγεια σπανια κοσμημα εργαλειο λιθος οστο οστουν μεταλλικα κτερισματα ενωτια σκουλαρικια, μαλλια μαχαιρι κατασκευη χαλκος αργυροχρυσοχοια αρχαιοτερο οργανωμενο προιστορικο νεκροταφειο Μακεδονια Ελλαδα οστα τεχνεργο ταφικο συνολο μοναδικο Μακεδονιας θρησκεια δομη οργανωση προιστορικη κοινοτητα εφορεια Αρχαιοτητων Κοζανης, ζιωτα προιστορικο Δυτικη ανασκαφικη ερευνα 40ος παραλληλος Τουμπα Ξηροπηγαδο Σαρι Γκιολ Σαριγκιολ 2420 – 1730 πΧ 4.420 – 3.730 αρχαιολογικος χωρος, Μεγαλη Τουμπα κοινοτητα Αγιος Δημητριος ιστορια μακεδονικη εποχη στηλη επιγραφη αρχαιοι στιχοι 181 2ος Φιλιππος Ε Γραια Γραιαι Γρηια γηραιοτερη / αρχαιοτερη πολη αρχιππ̣ος υπομνημα Νικανορας Νικανωρ τετραρχης εκπεπομφα αν̣τιγραφο σ̣υνχωρω σ̣υγχωρω Κ̣ορρ̣αγος Π̣ερδικκας Γ̣ρηιαι μετοικ̣ων χωρα μετοικοι μετοικος ψιλη πλεθρο θυσια απελλαιος μηνας επιστολη αναγραφη επιστασιο αυδναιο β̣ασιλιας Φιλωτας Θεοξενος Κ̣λειτινος υπασπιστης Βιλος λοχαγος πρω̣τολοχιας στρατος στρατευμα στρα̣τε̣υομενος ευιεστος ευιεστοι αλεξανδρος προιτος αντιγονος αρμενομαχος Κρατευας αποψιλωμενη, γυμνη ακαλλιεργητη χωρις εγκαταστασεις γη εκταση πλεθρα, επιστολη αναρτηση επιστασιον διοικητικο κτηριο εδρα αρχης διοικητηριο Παναγιωτιδειο Αρχοντικο Αρχαιολογικο Μουσειο Κοζανης ονομα οθωμανοκρατια Ισικου Κλερ πλερ Ισικουκλερ 1918, 1919 Ισκιουπλερ 1927 μετονομασια αυδναιος, Αιδυναιος, Αυδοναιος, Αυδουναιος, Αυδυναιος, Αυτναιος ημερολογιο Μακεδονιας, Κρητης, κρητη νησος αναφη Δεκεμβριος / Ιανουαριος
