Άσπενδος, η επισημοτάτη πόλις της Παμφυλίας, κτίσμα Αργείων – του Γ. Λεκάκη

• «Ευανδρούσα πόλις», κτίσμα Αργείων.
• Ασπένδιοι έσφαξαν τον Θρασύβουλο.
• Αποφάσισαν να αντισταθούν στον Μ. Αλέξανδρο, αλλά μετάνιωσαν και συμφώνησαν μαζί του.
• Τολμηροί και αφοσιωμένοι πολεμιστές, σωματοφύλακες της Επυάξης.
• Με το ωραιότερο, ίσως, σωζόμενο αρχαίο ρωμαϊκό θέατρο στον κόσμο! Και με το μεγαλύτερο ρωμαϊκό υδραγωγείο του κόσμου!
• Με το διάσημο άγαλμα του Κιθαριστή, που τραγουδούσε, όλους τους σκοπούς «σιωπηλά»…
• Ετελούσαν έθιμο ανάλογο με τα σημερινά χοιροσφάγια της Άνδρου.
• Με αξιοσημείωτες μεγάλες αλυκές.
• Η πόλις έδωσε και ολυμπιονίκη. Ετελούντο και οι Θέμιδες.
• Η κατοπινή πρίμα πόλις – Πριμόπολις.

Η Άσπενδος ήτο επισημοτάτη πόλις της Παμφυλίας, ανατολικώς της Ατταλείας, κειμένη επί της δεξιάς όχθης του ποταμού Ευρυμέδοντος[1], ο οποίος έως αυτήν ήτο πλωτός[2]. Και πράγματι 60 στάδια (περ. 6 μίλια) από τις εκβολές του Ευρυμέδοντος έχουν ευρεθεί πολλά ερείπιά της, κοντά στο σημερινό χωριό Βελκίς / Belkis, στον 36^ο παράλληλο [36.939772872279825, 31.16895918860445 – Κειμένη σε πλάτος 36,5^ο[3], μήκος από μεσημβρινού Μακάρων 62,25^ο, με μεγίστη ημέρα 14 και 35/60 ώρες και ανατολικώς της Αλεξανδρείας κατά 1/12 της ώρας (Κλαύδιος Πτολεμαίος, Ε,ε,7 και Η,ζ,33)].

Το «ε» στο όνομά της την ξεχωρίζει από το άσπονδος[4], για να μη θυμίζει τις… παρασπονδίες της με τον Αλέξανδρο, ευφυολογεί ο Ευστάθιος (παρεκβ. εις Διονυσ. Περιήγ. § 852).

Η πόλη ήτο κτισμένη ανάμεσα σε ελαιόφυτους γεωλόφους[5] (Στράβων, ζ, ιβ). Αυτοί οι γεώλοφοι, την έκαμαν φύσει οχυρή κι έτσι οι επίδοξοι κατακτητές είχαν λόγους να ασχοληθούν μαζί της.

Αρχαιολογικός χάρτης της ΑΣΠΕΝΔΟΥ, του Λανκορόνσκι.

Ήταν η τρίτη σε σπουδαιότητα πόλις, μεταξύ των πόλεων της περιοχής (Φιλόστρατος).

Το εθνικό, Ασπένδιος και Ασπενδία ή Ασπενδίς.

Στο παγκόσμιο πνεύμα, έδωσε και έναν πυθαγόρειο φιλόσοφο, τον Διόδωρο (του 4^ου π.Χ. αι.).

Αργότερα, έμεινε γνωστή ως πρίμα πόλις – με το λατινο-ελληνικό της όνομα Πριμόπολις (Ιεροκλής «Συνέκδημος»).

Ιστορία

«Άσπενδος, πόλις ευανδρούσα, Αργείων κτίσμα» λέγει ο Στράβων (“Didot.”, 569,49).

Κατ’ άλλες πηγές, μετά τα τρωικά την πόλη έκτισαν οι Λαπίθες, με τον Πολυποίτη – τον υιό του Πειριθόου και της Ιπποδαμείας – που ήταν ένας των επιδόξων μνηστήρων της Ωραίας Ελένης! Αυτός εξεστράτευσε κατά της Τροίας, επί κεφαλής 40 πλοίων. Διακρίθηκε επ’ ανδρεία και νίκησε στον δίσκο κατά τους επικήδειους αγώνες του Πατρόκλου. Μετά τα τρωικά, λοιπόν, απήλθε στην Παμφυλία, όπου μαζί με τον Λαπίθη Λέοντα έκτισε την πόλη Άσπενδο.

Ο Θουκυδίδης αναφέρει πως στον Πελοποννησιακό Πόλεμο ήταν αγκυροβολημένα εκεί 47 φοινικικά πλοία, για την ένωση με τον Τισσαφέρνη και για τον σύγχρονο προς τα εκεί πλου του Αλκιβιάδου, με 13 τριήρεις, μετά τις συνεννοήσεις του με τον απεσταλμένο πρέσβη στην Σάμο των Τετρακοσίων (Η, 87, 88).

Το 390 π.Χ. πλησίον της Ρόδου, σπαρτιατική μοίρα εκυρίευσε 10 αθηναϊκές τριήρεις, οι οποίες έπλεαν υπό τον ναύαρχο Φιλοκράτη προς τον σύμμαχο των Αθηναίων, βασιλέα της Κύπρου, Ευαγόρα. Τότε οι Αθηναίοι έστειλαν στο Αιγαίο ισχυρότατο στόλο 40 πλοίων, υπό τον Θρασύβουλο τον Στειρέα, να ξεπλύνουν την ντροπή. Οι Σπαρτιάτες κλείστηκαν στα τείχη της Ρόδου. Όταν ο Αθηναίος ναύαρχος Θρασύβουλος, ενίκησε στην Λέσβο και κατέπλεε προς την Ρόδο, την φίλα προσκείμενη των Λακεδαιμονίων, λεηλατούσε στον πλου του όλες τις πόλεις που δεν προσχωρούσαν σ’ αυτόν, πληρώνοντας έτσι τους ναύτες του. Έφθασε και στην Άσπενδο. Αγκυροβόλησε στον Ευρυμέδοντα. Τότε οι Ασπένδιοι ενώ είχαν καταβάλλει όσα χρήματα τους ζητήθηκαν, υπέστησαν και τις λεηλασίες, κάποιων Αθηναίων ναυτών στα χωράφια τους. Εξοργίσθησαν από την υπερφίαλη συμπεριφορά των Αθηναίων και ώρμηξαν την νύκτα και κατέσφαξαν στην σκηνή του, ενώ κοιμόταν, τον έξοχο ναυτικό, Θρασύβουλο, στον οποίο οι Αθηναίοι χρωστούσαν την αυτονομία τους (Ξενοφών «Έλλην.», δ, η, 30-31, Διόδωρος Σικελιώτης, ιδ,99,4)! Μετά από αυτό, οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν το αγκυροβόλιο του Ευρυμέδοντος και εκίνησαν κατά την Ρόδο, όπου είχε αρχίσει να εκδηλώνεται στάση κατά των Λακεδαιμονίων.

Στην προέλαση του Αλεξάνδρου του Μέγα, οι Ασπένδιοι είχαν υποσχεθεί στον μέγιστο των στρατηγών εισφορά σε χρήμα και ίππους. Αλλά στην πορεία άλλαξαν γνώμη, επισκεύασαν γρήγορα-γρήγορα τα τείχη τους και έκλεισαν τις πύλες, αποφασισμένοι να προβάλλουν αντίσταση. Ήταν άλλωστε γενναίοι πολεμιστές. Τότε ο Αλέξανδρος ευρισκόταν έξω από το Σύλλιον[6] και «ταύτα μαθών επί Ασπένδου ανεζεύγνυεν». Μόλις όμως είδαν τον ίδιο τον Αλέξανδρο προ των θυρών τους, εγκατέλειψαν το μικρό τμήμα της πόλεώς τους, το οποίο εκτεινόταν στους πρόποδες του λόφου, και περιβαλλόταν από μικρό τείχος, και έτρεξαν να οχυρωθούν στο επάνω τμήμα της πόλεως, που ήταν και καλύτερα τειχισμένο. Έτσι ο Αλέξανδρος εισήλθε στην μικρή κάτω πόλη, όπου διέταξε να γίνει ο καταυλισμός των στρατιωτών του, μιας και όλα γι’ αυτό ήταν πρόσφορα. Όταν πια είδαν τον Μέγα Μακεδόνα να στρατοπεδεύει και μέσα στην πόλη τους, αποφάσισαν να μην αντισταθούν και να ανανεώσουν την συμφωνία που έκαμαν μαζί του και να του προσφέρουν χρήματα και ίππους. Ο Αλέξανδρος βλέποντας το όμορφο χωριό, αλλά και επειδή δεν ήθελε να χρονοτριβήσει εκεί, πράγματι ανανέωσε την συμφωνία, αλλά ζήτησε περισσότερα:

• 100 τάλαντα (αντί 50),
• τους επισημοτέρους Ασπενδίους ως ομήρους,
• ενώ την πόλι υποχρέωσε σε υποταγή και καταβολή φόρων στον διοικητή που θα όριζε.

Όταν τακτοποιήθηκαν όλα, από εδώ όρμηξε προς την Πέργη και από εκεί προς την Φρυγία (Αρριανός «Ανάβασις Αλεξάνδρου», α,4, και κζ,1).

Μετά τον Μ. Αλέξανδρο την πόλη επήραν οι Περγαμηνοί.

Περί το 190 π.Χ. η πόλη είναι υπό την ήπια διοίκηση των Αττάλων, αλλά σχεδόν αυτόνομος.

Κατά τους χρόνους της ακμής του μεγάλου συριακού κράτους, και αργότερα, κατά την ρωμαϊκή κατάκτηση, η Ασπενδος παίζει επίσης σημαντικό ρόλο.

Από το 133 π.Χ. κύριοί της είναι οι Ρωμαίοι. Η πόλη εξυψώνεται σε μεγάλο επίπεδο ακμής: Προσφέρει 4.000(!) πεζούς στρατιώτες στους Επευνείς «εκβαλείν τον Φάυλον των οχυρωμάτων» (Πολύβιος «Ιστορ.», ε,73). Μαζί με τις άλλες πόλεις της Παμφυλίας, καταβάλλει πολεμική εισφορά, στον Ρωμαίο Γναίο Μάνλιο, προ των Γαλατών (Πολύβιος «Σωζόμ.», κβ, ιη,4). Αλλά την καταλεηλατεί ο Ρωμαίος έπαρχος Βέρρες, ο επονομαζόμενος και δήμιος του ελληνικού πολιτισμού[7], που έκλεψε «αναρίθμητα έργα, αγάλματα και πίνακες ζωγραφικής», κατά πως γράφει ο Κικέρων. Ειδικώς στην Άσπενδο «την αρχαία και ένδοξη πόλη της Παμφυλίας, την κατάμεστη από γλυπτικά αριστουργήματα», δεν άφησε, ούτε ένα άγαλμα σε ναούς, δημόσιους χώρους και κτήρια!!! Τα μετέφερε όλα με άμαξες και τα φόρτωσε σε καράβια. Ακόμα και το διάσημο άγαλμα του Κιθαριστή, που όπως έλεγαν, τραγουδούσε, όλους τους σκοπούς «σιωπηλά», το άρπαξε και αυτό. Σύλησε το ιερόν της Αρτέμιδος και το απογύμνωσε εντελώς. Αφαίρεσε δε από το λατρευτικό άγαλμα, όλα τα χρυσά στολίδια του…

Επειδή φημίζονταν ως τολμηροί και αφοσιωμένοι στρατιώτες, οι περισσότεροι εκ των σωματοφυλάκων της βασίλισσας της Κιλικίας, Επυάξης[8], ήταν Ασπένδιοι (Ξενοφών «Κύρου Ανάβασις», α,β,12).

Η πόλη απαντάται σε πλήθος αρχαίων επιγραφών (βλ. σχ. Corp. Inscr. Graecorum 4342 d και Latinarum III 45,974,123t).

Η Άσπενδος – ως Πριμόπολις – στα χριστιανικά χρόνια ήτο έδρα επισκοπής.

Η νομισματοκοπία της

Πληθώρα νομισμάτων της έχει επίσης έλθει στο φως, που δηλοί την ακμή της (βλ. σχ. Head, hist. numor. 699).

Τα πιο παλαιά εξ όσων έχουν ευρεθεί είναι αργυρά του 5^ου π.Χ. αι. και μερικά του περσικού κανόνος. Έχουν σωθεί και χρυσά νομίσματα της πόλεως. Εχουν ευρεθεί επίσης πολλά νομίσματα της πόλεως του 4^ου π.Χ. αι. Αυτό μαρτυρεί την εμπορική ακμή της.

Μετά το 300 π.Χ. τα νομίσματα της Ασπένδου φέρουν στην εμπρόσθια όψη την κεφαλή της θεάς Αθηνάς και στην οπίσθια σφενδονήτη (= ελαφρά οπλισμένος στρατιώτης με σφενδόνη, σφεντόνα). Άλλα εικονίζουν παλαιστές, τρισκελίδα, κλπ.

Μετά το 190 π.Χ. τα νομίσματά της ήταν 4δραχμα αλεξανδρινού τύπου.

Τα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά νομίσματά της έφεραν την επιγραφή “ACΠΕΝΔΙΩΝ” και έναν από τους παρακάτω τύπους:

• Τον Ηρακλή προ του Ευρυσθέως, καθήμενο επί βράχου.
• Την Εκάτη και την Νέμεσι, δυο είδωλα θεών που προσομοίαζαν με την Περγαία Άρτεμι. Και
• Την μορφή γυναικός να στεφανώνει τρόπαιο και εικόνα ποταμού, του Ευρυμέδοντος.

Ο Απολλώνιος Τυανεύς στην Άσπενδο

Όταν επισκέφθηκε την Άσπενδο ο Απολλώνιος ο Τυανεύς, ευρέθη προ μιας μεγάλης κοινωνικής αναταραχής. Η πόλη υπέφερε από πείνα, γιατί οι κάτοικοί της ετρέφοντο με ρόβια[9], κ.ά. τρόφιμα που αγόραζαν, αλλά όχι με σιτάρι, γιατί αυτό το κρατούσαν αποθηκευμένο οι πλούσιοι, με σκοπό να το εμπορευθούν έξω από την χώρα! Οι κάτοικοι, λοιπόν, ήταν αγανακτισμένοι εναντίον του άρχοντος. Άνδρες κάθε ηλικίας ήταν έτοιμοι να τον κάψουν ζωντανό! Εκείνος είχε προσκολληθεί πάνω στους βασιλικούς ανδριάντες του Τιβερίου[10], για να γλυτώσει, αλλά οι πεινασμένοι Ασπένδιοι ήσαν έτοιμοι να τον εξοντώσουν. Ο Απολλώνιος τότε, παρ’ όλο που διήγε πενταετή άσκηση σιωπής[11], ζύγωσε τον άρχοντα και με νοήματα τον ερώτησε τι συμβαίνει. Ο άρχων είπε πως δεν τους αδικεί, αλλά αντίθετα αδικείται από αυτούς και πρέπει να τον ακούσουν. Τότε ο Απολλώνιος ένευσε στο αγριεμένο πλήθος να τον ακούσουν. Οι Ασπένδιοι σεβάσθηκαν τον μεγάλο μύστη, απόθεσαν την φωτιά στους βωμούς και εδέχθησαν ν’ ακούσουν τον άρχοντά τους. Τότε εκείνος τους είπε ποιοι αποθηκεύουν το σιτάρι και πεινάει η πόλη. Ο Απολλώνιος τότε τους ένευσε να μην πάνε στους αγρούς (όπου η αιτία του λιμού), αλλά να καλέσουν αυτούς που ο άρχοντας καταγγέλλει ως ενόχους και να ομολογήσουν την άνομη πράξη τους και με την θέλησή τους να ξαναδώσουν το σιτάρι στην λιμοκτονούσα πόλη. Όταν εφάνηκαν, ο Απολλώνιος λίγο έλειψε να παραβιάσει την άσκηση σιωπής του, καθώς είδε ότι κατάφερε με νεύματα μόνο να επαναφέρει την χαρά στα μάτια των παιδιών και των γερόντων, που πριν θρηνολογούσαν επειδή θα πέθαιναν απ’ την πείνα. Τότε συγκινημένος ο Απολλώνιος, έγραψε σε πλάκα την επίπληξή του προς τους σιτοκάπηλους της Ασπένδου:

«Η γη είναι μητέρα όλων. Εσείς, όμως, επειδή είστε άδικοι, την εκάνατε μόνο δική σας μητέρα! Και αν δεν παύσετε να αδικείτε, δεν θα σας αφήσω να σταθείτε πουθενά επ’ αυτής της γης!».

Εκείνοι, φοβήθηκαν τόσο πολύ την απειλή του μεγάλου σοφού, ώστε γρήγορα ξαναγέμισαν σιτάρι τις αγορές της πόλεως και η ζωή ξαναβρήκε τον κανονικό της ρυθμό…

Η ζωή στην Άσπενδο

Πριν από την έλευσι του Αλεξάνδρου οι Ασπένδιοι ομιλούσαν μια μειξοβάρβαρη γλώσσα. Αλλά από τον Αλέξανδρο και μετά, επεκράτησε πλήρως η ελληνική.

Από τον Διονύσιο μαθαίνουμε πως στην Άσπενδο ετελείτο ένα έθιμο, παρόμοιο με τα σημερινά χοιροσφάγια[12] της Άνδρου («Άσπενδον ένθα συοκτονίησι Διωναίην ιλάονται», «Οικουμένης περιήγησις», στ. 852). Ο δε σχολιαστής αυτού, ο Ευστάθιος, μας δίνει πληροφορίες για το πώς επεκράτησε το έθιμο: Κάποτε, λέει ήταν ένας κυνηγός, ο Μόψος, ο οποίος ήθελε να θυσιάσει χοίρο στην Αφροδίτη, πλην όμως ως κυνηγός ήταν αδέξιος. Και αφού δεν κατόρθωσε να σκοτώσει αγριόχοιρο για να τον θυσιάσει στην θεά, πήρε τον πρώτο άτυχο χοίρο, που συνάντησε μπροστά του, και της τον εθυσίασε. «Κακείθεν το έθος εκράτησε», λέγει.

Η πόλη είχε ένα ωραιότατο αρχαίο ρωμαϊκών χρόνων θέατρο, το οποίο σήμερα σώζεται άριστα [36.93888962035882, 31.17217783930631] και σε αυτό, μάλιστα δίνονται ακόμη και σήμερα σπουδαιότατες παραστάσεις, τις οποίες παρακολουθεί πλήθος κόσμου. Για πολλούς, πρόκειται, ίσως, για το ωραιότερο σωζόμενο ρωμαϊκό θέατρο στον κόσμο και σίγουρα το ωραιότερο στη Μικρά Ασία.

Κατασκευάσθηκε στα χρόνια του Μάρκου Αυρηλίου (161-180 μ.Χ.) από τον Ασπένδιο αρχιτέκτονα Ζήνωνα, τον υιόν του Θεοδώρου. Ευρισκόταν στα ΝΑ του οικισμού και μάλλον έξω από τα τείχη του. Χωρούσε, κατά προσέγγιση, 15.000 θεατάς. Η ακουστική του εντυπωσιάζει.

Αρχιτεκτονικώς, το θέατρο έχει μνημειώδη πρόσοψη (scaenae frons) ύψους 24 μ., διαιρεμένη σε δυο επίπεδα, με 5 θύρες προς την πλευρά της ορχήστρας.

Τα παράθυρα του πρώτου πατώματος είναι αψιδωτά, τα του δευτέρου τετράγωνα. Διάφορες εγχάρακτες επιγραφές κοσμούν τα υπέρθυρα των μεγάλων πυλών. Καθ’ όλο το μήκος της σκηνής εκτείνεται και η αίθουσα των μίμων, διακεκοσμημένη με κίονες ιωνικού και κορινθιακού ρυθμού. Μεταξύ των κιονοστοιχιών παρεμβάλλονται κόγχες, οι οποίες έχουν αετωματική επίστεψη ή γείσο. Το τμήμα αυτό εκαλύπτετο με ξύλο. Η ιδία διάταξις επικρατούσε και στην εξωτερική πρόσοψη της σκηνής. Εν τω μέσω της σκηνής ορθούται μέγα μαρμάρινο αέτωμα, με ανάγλυπτη παράσταση της Αληθείας στο κέντρο του. Το πεταλόσχημο κοίλον του στηρίζεται στην πλαγιά παρακειμένου χαμηλού λοφίσκου. Η κύρια αίθουσα (ima cavea) του θεάτρου αριθμεί 20-21 ασβεστολιθικές βαθμίδες, χωρισμένες από 10 κερκίδες και το επιθέατρο (summa cavea) 18-20, χωρισμένες από 21 κερκίδες. Στο άνω μέρος του κοίλου υπάρχει περιμετρικός δρόμος, η ανωτέρα στοά, η οποία αποτελείται από 43 αψίδες. Και όλα αυτά είναι άθικτα! Γι’ αυτό και το θέατρο αυτό προκαλεί το δέος και τον θαυμασμό του επισκέπτου. Είναι χαρακτηριστικό να αναφέρουμε, πως όλο το θέατρο καλυπτόταν από υφασμάτινο σκέπαστρο (velum). Από την αρχική κατασκευή του θεάτρου λείπουν μόνο:

• Η (ξύλινη) στέγη της αιθούσης των μίμων,
• Η οροφή και
• Κάποιοι κίονες, οι οποίοι ευρέθησαν ανατραπέντες!

Όμως το θέατρο κινδυνεύει από τις σύγχρονες ανεξέλεγκτες παραστάσεις που δίνονται σε αυτό και από τα υπεράριθμα εισιτήρια (παραπάνω και παρακάτω φωτ.) που κόβονται για το πλήθος κόσμου (κυρίως τουριστών) που το επισκέπτεται και θέλει να τις παρακολουθήσει. Είναι γνωστή η φθορά στην οποία εγκαταλείπει η Τουρκία τα αρχαία ελληνικά μνημεία. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Τα αρχαία ελληνικά θέατρια στην Μικρα Ασία”, 2021.

Χαρακτηριστικά επ’ αυτού θα αναφέρω, πως το 2000, σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε στην περιοχή του Μαρμαρά (από την Κωνσταντινούπολη έως τα Δαρδανέλλια και τις ακτές του Αιγαίου έως την Αδριανούπολη, στα σύνορα με την Βουλγαρία) ευρέθησαν 299 (ελληνικοί φυσικά) αρχαιολογικοί χώροι, από τους 356 που εξετάσθηκαν, εν μέρει κατεστραμμένοι (δηλ. το 84%!), ενώ άλλοι αρχαιολογικοί χώροι, που είχαν εντοπισθεί, σε προηγούμενη έρευνα, είχαν εξαφανισθεί εντελώς! – ΠΗΓΗ: Η έρευνα δημοσιεύθηκε σε ανταπόκριση της έγκριτης εφημερίδος “Times” του Λονδίνου, τον Φεβρουάριο του 2001…

Εκτός από το υπέροχο αυτό θέατρο-κόσμημα της πόλεως, δέος προκαλεί και το υπερμέγεθες υδραγωγείο της, ύψους 50 μ. και μήκους 1.440 μ. Πρόκειται για το μεγαλύτερο ρωμαϊκό υδραγωγείο! [36.944334748372384, 31.167746830658743]

Εντυπωσιακή αρχαία γεφυρα στην Άσπενδο, πάνω από τον ποταμό Ευρυμέδοντα!

Σώζονται επίσης:

• ακρόπολις, αγορά [36.939858624349135, 31.168240356551333]
• νεκρόπολις (παρακάτω φωτ,), και
• χριστιανική βασιλική [36.940424585579876, 31.169710207101552].

Ένα από τα πιο όμορφα γλυπτά εκ της Ασπένδου, ο Κιθαριστής, κοσμούσε τον κοιτώνα του αρχαιοκαπήλου Ουέρρου (κατηγορία που του αποδίδει ο Κικέρων).

Εδώ ετελούντο και αθλητικοί αγώνες, όπως σε όλες τις ελληνικές πολιτείες άλλωστε, οι οποίοι ελέγοντο Θέμιδες. Το άθλο τους ήτο χρηματικό ποσό, το οποίο εκαλείτο θέμα. Η Άσπενδος μας έδωσε και ολυμπιονίκη, τον νικητή του σταδίου, το 176 π.Χ., Θύμιλο.

Καταστήματα και αποθήκες έχουν ανακαλυφθεί κοντά στο κέντρο της αρχαίας πόλης. Ο αρχαιολόγος Veli Köse (του Πανεπιστημίου Haceteppe) εδήλωσε ότι πολύτιμα υλικά μπορεί να πωλούνταν και να αποθηκεύονταν σε αυτόν τον χώρο, ο οποίος πιστεύει ότι στέγαζε επίσης δοικητικές υπηρεσίες – γραφεία. Η ανασκαφή έχει επίσης ανασύρει ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων νομίσματα, έναν γυάλινο αμφορέα, μπουκάλια αρωμάτων, χάλκινες αγκράφες ζώνης, οστέινες καρφίτσες για τα μαλλιά (παρακάτω φωτ.), κοσμήματα και καρφιά. – ΠΗΓΗ: «Two millennium old shops found in Turkey’s Antalya province», Daily Sabah, 27.8.2017.

Το 2026 βρέθηκε και ένα ψηφιδωτό του 3ου αιώνα μ.Χ., που απεικονίζει έναν ποτάμιο θεό, τον «Νέο Ευρυμέδοντα», ένα σύμβολο του ποταμού Ευρυμέδοντα, ο οποίος έρεε κοντά στην πόλη. Ο νεαρός Ευρυμέδοντας φορά φύλλα καλαμιού στο κεφάλι του και κρατάει μερικά στο ένα χέρι, καθώς ακουμπά σε έναν αμφορέα από τον οποίο ρέει νερό ως σύμβολο γονιμότητος. Ψάρια κολυμπούν στο ζωογόνο νερό. «Αυτή η ανακάλυψη όχι μόνον αποκαλύπτει τον καλλιτεχνικό πλούτο της Ασπένδου, αλλά παρέχει επίσης σημαντικά επιστημονικά δεδομένα για την μωσαϊκή τέχνη της Ανατολίας κατά την ρωμαϊκή περίοδο», εδήλωσε ο κ. Nuri Ersoy (υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας). Το ψηφιδωτό βρέθηκε σε μια κατασκευή που ίσως ήταν μια πισίνα μήκους περίπου 24 μ. και πλάτους περίπου 6 μ., κατά μήκος της οδού Θεάτρου, η οποία συνδέει την ακρόπολη της πόλης με το θέατρό της. Η πισίνα πιστεύεται ότι χωρίστηκε με εσωτερικούς τοίχους μετά από σεισμό που έπληξε την περιοχή το 262 μ.Χ. – ΠΗΓΗ: «Rare river god mosaic uncovered in Türkiye’s ancient city of Aspendos», Türkiye Today, 18.6.2026.

Πλούτος

Άξιες αναφοράς είναι οι αλυκές[13] της ασπενδίδας γαίας, οι οποίες ήτο «μεγάλαι και αυτόπηκται» (Πλίνιος, V,26,1 και ΧΧΧΙ,39,1). Μάλιστα, ο Πλίνιος θαυμάζει το φαινόμενο να συλλέγεται την ημέρα το επανθούν άλας και την νύκτα να σχηματίζεται νέος αλάτινος επίπαγος (φαινόμενο υπερκόρου).

Και επί Βυζαντίου είχε ακμή μεγάλη, αφού εξήγαγε έλαιο, άλας και έρια.

Σήμερα το λιμάνι της είναι αμμώδες, από τις προσχώσεις του ποταμού.

Από την δε νεωτέρα ιστορία της πόλεως, έχουμε μόνο να αναφέρουμε την θλιβερή είδηση της πιο καταστροφικής πυρκαϊάς που εκδηλώθηκε ποτέ στην Αττάλεια, τον Ιούλιο-Αύγουστο του 2008. Στάχτη έγιναν 50.000 στρ. δασικής εκτάσεως, ενώ είχαν εκκενωθεί 5 χωριά! Παρ’ ότι η κινητοποίηση των πυροσβεστικών δυνάμεων ήταν μεγάλη, οι ισχυροί άνεμοι που έπνεαν στην περιοχή και η υψηλή θερμοκρασία, δεν τους επέτρεπαν να θέσουν την φωτιά υπό έλεγχο. Αυτές οι φλόγες απείλησαν και το αρχαίο ελληνικό θέατρο της Ασπένδου!..

Σήμερα, η περιοχή είναι τουριστική και για το φαράγγι της…

Άλλες… Άσπενδοι

Πέραν αυτής και της Ασπενδίας, που ήταν τμήμα της Αλεξανδρείας, άλλην Άσπενδο δεν συναντούμε στην ιστορία.

ΠΗΓΗ: Απόσπασμα από το κεφάλαιο για την πόλη αυτή, από το βιβλίο του Γ. Λεκάκη “Η αγνωστη Μικρα Ασια”, 2009. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.1.2010.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Αρριανός («Ανάβασις Αλεξάνδρου»), Βυζάντιος Στέφ. («Εθνικά»), Διόδωρος Σικελιώτης, Διονύσιος («Οικουμένης περιήγησις»), Ελλάνικος («Δευκαλιωνεία», 1), Ευστάθιος, Θεόπομπος («Ελληνικά», 4). Θουκυδίδης, Ιεροκλής, Ξενοφών, Πλίνιος, Πολύβιος, Σκύλακας Καρυανδεύς («Περίπλους»), Στράβων, Φιλόστρατος («Βίος Απολλωνίου Τυανέως»).
• Δανιηλόγλου Δημ. Ε. «Περιήγησις εις την Παμφυλίαν κατά το 1850», Κωνσταντινούπολη, 1855.
• Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα», εκδ. «Γεωργιάδης», 2001.
• Λυκούδης Σ. Ε. «Άσπενδος».
• Μποσνάκης Δημ. – Γκαγκτζής Δημ. «Αρχαία θέατρα… θέατρα θέας άξια…», φωτ. J. Lange, Μ. Στέφωση, πρόλ. Άγγ. Δεληβοριάς, εκδ. «Ίτανος».
• Πελαγίδης Στ. «Ζωντανός και μνημειακός ελληνισμός: Από την Αιολίδα στην Παμφυλία», εκδ. «Κυριακίδης», Θεσσαλονίκη, 1994.
• Πεχλιβανίδης Γ. Π. (Ατταλειώτης) «Αττάλεια καί Ατταλειώτες: Παμφυλία – Λυκία – Πισιδία – Κιλικία», εκδ. «Ατλαντίς», 1989.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ποταμός που πηγάζει από τα Σελγικά όρη και διατρέχει την ανατολική Πισιδία, την δυτική Παμφυλία και εκβάλλει στην Παμφυλία Θάλασσα. Γνωστός γιατί στις εκβολές του ο Κίμων ενίκησε τους Πέρσες (470 π.Χ.). Νυν καλείται Μπάλκε ή Κιο(υ)πρού.

[2] «Άσπενδος πόλις, εις ταύτην ο ανάπλους γίνεται κατά ποταμόν, ο δε ποταμός εστιν ο Ευρυμέδων», γράφει ο Σκύλακας ο Καρυανδεύς «ον αναπλεύσαντι εξήκοντα σταδίους, Άσπενδος, πόλις ευανδρούσα, Αργείων κτίσμα» (Στράβων, “Didot.”, 569,49).

[3] Η ακρίβεια του Κλαυδίου είναι ασύλληπτη: Πράγματι η Άσπενδος ευρίσκεται σε μήκος 36^o.49’.20’’ και μήκος 31^o.13’.10’’ ανατολικό, κατά τον αγγλικό χάρτη 236 “Rhodos island to cape Kara Burnu”. H Άσπενδος σημειώνεται επίσης και στον Πεουτεγγεριανό χάρτη.

[4] άσπονδος = ο μη σπενδόμενος, ο αδιάλλακτος, ο ασυμφιλίωτος, αυτός στον οποίο δεν αποδίδονται σπονδές, ο μη μαλασσόμενος με σπονδές. Έτσι περιγράφεται ο θάνατος.

[5] Αυτοί οι καλλιεργημένοι γεώλοφοι σημειώνονται στον αγγλικό χάρτη 236 ως “cultivated hills”.

[6] Παραθαλάσσια πόλη της Παμφυλίας, μεταξύ Πέργης και Ασπένδου.

[7] Ο Βέρες / Βέρρες, σύμφωνα με το κατηγορητήριο του Κικέρωνος, κατέκλεψε: από όλες τις σικελικές πόλεις (Έγεστα, Ακράγαντα, Ιμέρα, Κατάνη, Έννα, Έγγυιον, κ.ά.), όλα τα αριστουργήματα των διασημότερων Ελλήνων γλυπτών (Μύρωνος, Σκόπα, Λυσίππου, Πραξιτέλη), αλλά και την Χίο, τις Ερυθρές, την Αλικαρνασσό, την Τένεδο, την Σάμο, την Κόρινθο, την Δήλο, κ.ά.

[8] Η Επύαξα ήταν σύζυγος του βασιλέως των Κιλίκων Συεννέσιως – το όνομα Συέννεσις ήταν κοινό των βασιλέων της Κιλικίας – η οποία προϋπάντησε τον Κύρο τον νεώτερο, όταν αυτός εξεστράτευσε κατά του αδελφού του Αρταξέρξου. Έτσι, συνδέθηκε με στενή φιλία με τον Κύρο.

[9] ρόβι, ρόβη = το κτηνοτροφικό φυτό όροβος.

[10] Ο Φιλόστρατος μας δίδει την πληροφορία, πως εκείνη την εποχή (1^ο αι. μ.Χ.) οι ανδριάντες των βασιλέων προκαλούσαν μεγάλο δέος και φόβο και ήσαν απαραβίαστοι (είχαν ασυλία) περισσότερο κι από το άγαλμα του Διός στην Ολυμπία! Επί Τιβερίου, μάλιστα, κάποιος εθεωρήθη ασεβής επειδή απλώς και μόνο ετόλμησε να κτυπήσει τον δούλο του, ο οποίος κρατούσε ασημένια δραχμή, με τον Τιβέριο εικονιζόμενο!

[11] Η άσκηση αφωνίας είναι κάτι που συνηθίζεται μεταξύ των φιλοσόφων, ως ένδειξη και απόδειξη εγκρατείας. Παρακάτω λ.χ. αναφέρεται άσκηση αφωνίας και από έναν Άγγλο ιατρό, για ένα ολόκληρο έτος (το 1933):

[12] Σήμερα στην Άνδρο τα χοιροσφάγια τελούνται όλον τον Οκτώβριο – έως και τον Δεκέμβριο.

[13] Αυτές οι αλυκές σημειώνονται στον αγγλικό χάρτη 236 ως “sagnant waters”.

τουρισμος πεζοπορεια φαραγγι διαδρομη μονοπατι πεζοπορειες φαραγγια διαδρομες μονοπατια Παμφυλιας Μικρας Ασιας αγαλμα διος δια αφροδιτης θεα αφροδιτη θεος ζευς διας