Της Μαρίας Ποντικού, δρ. Βυζαντινής Φιλολογίας ΑΠΘ
Οι πρώτοι Καρδαμυλίτες πλοιοκτήτες ήταν συντηρητικοί στην επιχειρηματική τους δραστηριότητα λαμβάνοντας χαμηλό ρίσκο. Σπάνια επεδίωκαν να είναι ιδιοκτήτες περισσοτέρων του ενός πλοίου. Τα χρήματα που αποκόμιζαν από την ναυτιλιακή δραστηριότητά τους, φρόντιζαν να τοποθετηθούν στην αγορά ενός καλύτερου και μεγαλύτερου καραβιού. Έτσι, ενώ αρχικά ξεκίνησαν με μικρά ιστιοφόρα, στην συνέχεια τους συναντάμε ιδιοκτήτες μεγάλων ιστιοφόρων χωρητικότητας 500 έως 1.000 τόνων.[1]
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΧΙΟΥ, ΕΔΩ.
Τα καράβια τους διένειμαν προϊόντα σε όλην την Μεσόγειο. Πολλοί από αυτούς τους πλοιοκτήτες προέβαιναν σε κοινοπραξίες με μεγάλα ναυτιλιακά και ναυλομεσιτικά γραφεία, σχεδόν σε όλα τα μεγάλα και ευημερούντα λιμάνια της εποχής έχοντας «δεύτερη έδρα» στην Οδησσό, τον Σουλινά της Ρουμανίας, την Γένοβα και την Μασσαλία από όπου διεύθυναν τις εμπορικές δοσοληψίες τους.[2]
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΑΡΔΑΜΥΛΩΝ, ΕΔΩ.
Το εμπορικό δαιμόνιο, η φερεγγυότητα η αξιοπιστία, το ναυσίβιο πνεύμα και κυρίως η φιλοδοξία που διέκρινε τους Καρδαμυλίτες πλοιοκτήτες και καπετάνιους οδήγησε μεγάλους εμπορικούς οίκους της εποχής να τους εμπιστευτούν και να χρηματοδοτήσουν τα επιχειρηματικά σχέδιά τους. Πολλοί Καρδαμυλίτες εργάζονταν στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, ως ιδιοκτήτες φορτηγίδων[3] και ρυμουλκών.[4]
Ως επί το πλείστον τον 19ο αιώνα οι Καρδαμυλίτες αγόραζαν γολέτες:
- Το 1842 ο Στέφανος Νοτιάς αγόρασε μία μικρή γολέτα 150 τόνων,
- το 1845 ο Μιχαήλ Μωράκης 130 τόνων
- το 1850 ο Μιχαήλ Γέμελος μία άλλη 250 τόνων.
- Το 1855 ο Γεώργιος Σουράσης αγόρασε το δεύτερο πλοίο των 300 περίπου τόνων και
- το 1855 ο Ιωάννης Άγγελος αγόρασε μικρό πέραμα 12 τόνων.
Ακολούθησε η στροφή στα ιστιοφόρα με την συνεχή και σταθερή άνοδο των πλοιοκτητών εκ Καρδαμύλων, που έφτασε στην ακμή της μεταξύ των ετών 1880 και 1895. Η ιστιοφόρος ναυτιλία των Καρδαμυλιτών αριθμούσε περίπου 150 ιστιοφόρα, το μεγαλύτερο έκ των οποίων ήταν χωρητικότητας 2.300 τόνων. Αυτά τα ιστιοφόρα ταξίδευαν στην Μεσόγειο και στη Βόρεια Ευρώπη και στην Νότια Αμερική.[5]
Τέλη του 19ου αι. με αρχές του 20ου αι, σχεδόν όλα τα καράβια ασφαλίζονταν όχι μόνο σε ελληνικές[6], αλλά και σε ξένες ασφαλιστικές εταιρείες ως επί το πλείστον ιταλικές και αγγλικές. Υπερηφάνεια, θάρρος, αποφασιστικότητα, πρωτοβουλία, υπευθυνότητα, ευελιξία και προ πάντων, εργατικότητα, ήταν μερικά από τα γνωρίσματα που διέκριναν τους πρώτους Καρδαμυλίτες πλοιοκτήτες, χαρακτηριστικά που εξακολουθούν να διέπουν και τους συγχρόνους.[7]
Την τελευταία δεκαετία του 19ου αι. ο ατμός εισβάλλει στη ναυσιπλοΐα. Οι Καρδαμυλίτες πλοιοκτήτες παρακολουθούσαν από πολύ νωρίς, στενά, την ανάπτυξη των ατμόπλοιων και έκαναν τις απαραίτητες κινήσεις ώστε να εξασφαλίσουν τις προϋποθέσεις για την είσοδό τους στον καινούργιο αυτό χώρο που ανοιγόταν μπροστά τους. Το άνοιγμα αυτό προς τον ατμό, οδήγησε στην απόκτηση μικρών ως επί το πλείστον βαποριών (500 – 4.000 τόνων) που ταξείδευαν στην περιοχή μεταξύ Δούναβη, Αζοφικής[8], Νότιας Ρωσίας και Μεσογείου[9]. Σύμφωνα με τα αρχεία του ελληνικού προξενείου της Χίου, το 1890 τον στόλο του νησιού τον αποτελούσαν 4 ατμόπλοια – «βαπόρια» κατά την ορολογία της εποχής – και 300 ιστιοφόρα περίπου.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1890, έχοντας εξασφαλίσει επιχορηγήσεις μεγάλων εμπορικών οίκων και αξιοποιώντας την έως τότε πείρα και ικανότητά τους, έτοιμοι πλέον, οι Καρδαμυλίτες εισήλθαν στην νέα εποχή, στην ατμήρη ναυτιλία. Έτσι, λοιπόν, πρώτη η οικογένεια Βασιλάκη απέκτησε το 1898 το πρώτο καρδαμυλίτικο «βαπόρι», το οποίο ονόμασε «Γεώργιος». Η χρονική περίοδος που έκαναν οι Καρδαμυλίτες αυτό το βήμα στην ατμήρη ναυτιλία φαίνεται ότι ήταν ευνοϊκή. Η Ελληνική Εμπορική Ναυτιλία, λόγω του Ελληνοτουρκικού πολέμου, το 1897 σημείωνε ύφεση, επομένως επρόκειτο περί ευκαιρίας αγοράς πλοίου. Αργότερα ο πόλεμος στην Νότια Αφρική (Πολεμος των Μπόερς), το 1899[10] απέφερε αξιόλογα κέρδη με αποτέλεσμα την πρώτη δεκαετία του 1900 οι Καρδαμυλίτες να βρίσκονται με περισσότερα από 10 πλοία. Αρχικά τα κεφάλαια τους τα αντλούσαν από τα κέρδη των πλοίων ή από την συμμετοχή μικρομετόχων. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα πλοιοκτήτη αυτής της πολιτικής ήταν:
- ο Γεώργιος Λιβανός το 1902 και στη συνέχεια
- ο Ιωάννης Καρράς το 1907[11].
Ο Βαλκανικός πόλεμος του 1912 απέφερε στους Καρδαμυλίτες πλοιοκτήτες ακόμη περισσότερα κέρδη και έτσι κατάφεραν να αποπληρώσουν τα χρέη των πλοίων τους και με σιγουριά πλέον να βλέπουν το μέλλον ευοίωνο[12]. Στους Βαλκανικούς πολέμους 1912 – 1913 τα πλοία των Καρδαμυλιτών εφοπλιστών ήταν επιταγμένα από την ελληνική κυβέρνηση για μεταφορές του ελληνικού στρατού και των εφοδίων του, οι δε ιδιοκτήτες τους είχαν ενταχθεί στο εθελοντικό απελευθερωτικό σώμα των Καρδαμύλων και πολεμούσαν τους Τούρκους για την απελευθέρωση του νησιού.[13]
Στον απελευθερωτικό αγώνα του 1912 σημαίνοντα ρόλο διαδραμάτισε και το γυναικείο μοναστήρι της Πέρα Παναγιάς των Καρδαμύλων, η οποία ήταν τότε σε λειτουργία. Οι υπηρεσίες που προσέφεραν οι καλόγριες ήταν γενναίες.
Το 1914 καινούργια σχήματα εμφανίστηκαν στην εμπορική ναυτιλία των Καρδαμύλων δημιουργήθηκε η κοινοπραξία (συμπλοιοκτησία) των εφοπλιστών Λαιμού – Λιβανού – Πατέρα – Χατζηπατέρα με έδρα την Χίο και 4 ατμόπλοια στο δυναμικό της. Ανάλογες επιτυχείς συμπλοιοκτησίες πραγματοποιήθηκαν και από άλλους πλοιάρχους και πλοιοκτήτες.[14]
Το διάστημα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914 – 1918), άλλοι τολμηροί Καρδαμυλίτες ακολούθησαν τους προοδευτικούς στην αγορά ατμόπλοιων που έφτασαν τα 15, περίπου στο τέλος του πολέμου. Αυτούς διαδέχτηκαν άλλοι νεότεροι το διάστημα του μεσοπολέμου, οι οποίοι κατόρθωσαν να έχουν υπό την κατοχή τους 42 ατμόπλοια φορτηγά ποντοπόρα χωρητικότητας άνω των 3.000 κόρων, κάθε ένα υπό ελληνική σημαία κατά την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, την 1η Σεπτεμβρίου 1939. Αυτά τα πλοία των 150 ετών υπηρέτησαν την Ελλάδα από την κήρυξη του πολέμου προσφέροντας πολύτιμη βοήθεια στον συμμαχικό αγώνα για να καταστραφούν τα 30 από αυτά με απώλειες στο ανθρώπινο δυναμικό 90 Καρδαμυλίτες ναυτικούς στα ποντοπόρα πλοία.[15]
Ακόμα 32 Καρδαμυλίτες ναυτικοί βρήκαν τον θάνατο στα καΐκια κατά την περίοδο της Κατοχής, 10 φονεύτηκαν στον στρατό ξηράς σε Αλβανία, Κρήτη και Μέση Ανατολή, 3 εκτελέστηκαν στο Κοντάρι Χίου από γερμανικό εκτελεστικό απόσπασμα. Οι αριθμοί των απωλειών μαρτυρούν το μέγεθος της προσφοράς και της θυσίας του εμπορικού ναυτικού των Καρδαμύλων κατά τον Α’ και Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στον ελληνικό απελευθερωτικό αγώνα.
Η ευπορία των Καρδαμυλιτών από τις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι σήμερα, οφειλόμενη κυρίως στην ραγδαία οικονομική άνθιση, λόγω της επιτυχούς πολυετούς ενασχόλησής τους με την διεθνή εμπορική ναυτιλία διαμόρφωσε αξιόλογους ευεργέτες και δωρητές προερχόμενους κυρίως από τον χώρο της ναυτιλίας, αλλά και από άλλους επαγγελματικούς κλάδους. Σχολεία, ευαγή ιδρύματα και κληροδοτήματα μέχρι σήμερα αποδεικνύουν το ενδιαφέρον των Καρδαμυλιτών για τον τόπο τους.
Από τις δωρεές των ευεργετών έχουν κατασκευαστεί πολλά δημόσια κτήρια στα Καρδάμυλα αναφέρουμε ενδεικτικά:
- το Λιβάνειο Γυμνάσιο Καρδαμύλων κτίστηκε το 1925 στην Ράχη από τον Γεώργιο Μιχαήλ Λίβανό σε οικόπεδο που ο ίδιος παραχώρησε.
- Το Καρράδειο Δημοτικό Σχολείο Ράχης κτίσθηκε το 1927 από τον Ιωάννη (Γεωργίου) Καρρά, ως Καρράδειος Αστική Σχολή.
- Το Πνευματικό Κέντρο Καρδαμύλων κτίστηκε το 1965 με δωρεά των διακεκριμένων ευεργετών της Χίου Μιχαήλ και Σταματίας Ξυλά στην θέση του κατεστραμμένου κεντρικού πύργου του Μεσαιωνικού Κάστρου των Καρδαμύλων, όπου επί οθωμανοκρατίας λειτουργούσε ως το μοναδικό Ελληνικό Σχολείο.
- Το Λιβάνειο Ναυτικό Λύκειο Καρδαμύλων κτίστηκε το 1967 από τον Γεώργιο Λίβανό στην μνήμη του πατέρα του, Σταύρου Λιβανού.
- Τον Οίκο Ευγηρίας «Η Αγία Μαρίνα», που κτίστηκε το 1972 με δωρεές πολλών Καρδαμυλιτών.[16]
- Τον Γυναικείο Σύνδεσμο «Οι Φίλοι του Χιώτικου Χωριού», ένα φιλανθρωπικό σωματείο με πολιτιστική και κοινωνική δράση, το οποίο ιδρύθηκε το 1956 από τις αείμνηστες Μ. Ανδρέα Λαιμού και Μ. Φισφή, το 2023 δημιούργησε δεύτερο παράρτημα στα Καρδάμυλα της Χίου, όπου διδάσκονται δωρεάν υφαντική σε επιτραπέζιους αργαλειούς, και πλεκτική.
Η μακροχρόνια ναυτική παράδοση και η μεγάλη εξέλιξη στην πλοιοκτησία των Καρδαμυλιτών συντέλεσαν ώστε όλοι σχεδόν οι άνδρες κάτοικοι του τόπου μας να ασχολούνται με την ναυτιλία είτε ως ναυτικοί στην θάλασσα, είτε ως εργαζόμενοι στις ναυτιλιακές επιχειρήσεις στην ξηρά. Στα Καρδάμυλα δεν υπάρχει οικογένεια της οποίας ένα τουλάχιστον μέλος να μην ταξειδεύει στην θάλασσα ως ναυτικός. Η ναυτική αυτή ώσμωση δημιούργησε μεγάλο αριθμό στελεχών, τα οποία πλαισιώνουν τις ναυτιλιακές εταιρείες και επιχειρήσεις.[17]
Στον 21ο αιώνα η ελληνική εμπορική ναυτιλία στηρίζει με την προσφορά της την κοινωνία ενεργά, σημειώνοντας πολύπλευρο έργο σε τομείς όπως η επιστημονική έρευνα, η εκπαίδευση, ο πολιτισμός, η υγεία, ο αθλητισμός και η πολιτιστική κληρονομιά. Στην μακραίωνη ιστορία της η Ελλάδα έχει αποδείξει ότι είναι μία χώρα που έχει διαγράψει μεγάλη ναυτική πορεία, αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο στον χώρο της ναυτιλίας. Ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές φάνηκε ότι οι Καρδαμυλίτες πλοιοκτήτες, καπετάνιοι, ναυτικοί έδειξαν ότι ήρθησαν αγέρωχοι και ανταπεξήλθαν στις δυσκολίες των περιστάσεων με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ωστόσο όχι μόνον αυτοί, αλλά ξεχώρισαν επίσης για το ήθος τους και όλοι οι κάτοικοι των Καρδαμύλων, που διακρίθηκαν για την φιλοτιμία και αξιοπρέπεια με την οποία υπέμειναν ακόμα και τις αντιξοότητες της θάλασσας και του υγρού τάφου, όπου οδηγήθηκαν πολλοί συμπατριώτες μας είτε μαχόμενοι υπηρετώντας την πατρίδα, είτε απολεσθέντες λόγω ναυτικών ατυχημάτων.
Επομένως, και σε αυτή την ατυχή συγκυρία για το νησί μας, στην περίπτωση της πύρινης λαίλαπας που έπληξε τη Χίο φέτος δύο φορές (Ιούνιο και Αύγουστο 2025) οι Καρδαμυλίτες θα βοηθήσουν και θα σταθούν δίπλα στους πληγέντες από αυτή την μεγάλη πυρκαγιά. Εκφράζουμε την αμέριστη συμπαράστασή μας στους πυρόπληκτους.
Δράσεις, όπως η αναβίωση της ναυτικής εβδομάδας στη Χίο προάγουν τον πολιτισμό του τόπου μας, εξοικειώνουν τους νέους με το ναυτικό στοιχείο και αναδεικνύουν την προσφορά του Έλληνα Ναυτικού στον τομέα της Ελληνικής Εμπορικής Ναυτιλίας. Εύχομαι, ελπίζω και πιστεύω ακράδαντα ότι οι Καρδαμυλίτες ναυτικοί, καπετάνιοι και πλοιοκτήτες θα συνεχίσουν να διακρίνονται και να εκπληρώνουν το πεπρωμένο και συνάμα χρέος τους υπηρετώντας την θάλασσα εντός και εκτός Ελλάδας, αποδεικνύοντας για άλλη μία φορά ότι η ναυτιλία συνιστά την βαρειά βιομηχανία της χώρας μας και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του Έλληνα ναυτικού είναι η παράδοση των 2.500 χρόνων αδιάσπαστης ενότητας του ελληνικού πολιτισμού και της συνεχούς επαφής του Έλληνα με το υγρό στοιχείο.
ΠΗΓΗ: εφημ. «ΚΑΡΔΑΜΥΛΑ, αρ. φ. 641, έτος 65ο, Ιούλ.-Δεκ. 2025. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.1.2026.
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκακης “Συμβολη στην βιβλιογραφια της Χιου”.
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκακης “Συμβολη στην βιβλιογραφια της ναυτιλίας”.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Αγγελιδάκης Καρδαμυλίτες, σ. 43 – 44.
[2] Αγγελιδάκης, Καρδαμυλίτες, σ. 89 – 90.-Ε. Sifneos, “Cosmopolitanism” as a feature of the Greek Commercial Diaspora, History and Antropology 16.1 (2005) 97-111.
[3] Μία «φορτηγίδα» ή «μαούνα» είναι ένα επίπεδο πλοίο, που χρησιμοποιείται κυρίως για μεταφορές βαρέων αγαθών σε ποτάμια και διώρυγες.
[4] Ε. Αρνίδη, Καρδαμυλίτικη ναυτιλία: 19ος-21ος αι. από ναυτικοί-πλοιοκτήτες, διπλ. εργ., Χίος 2008, σ. 45 (εφ’ εξής: Αρνίδη, Καρδαμυλίτικη ναυτιλία).
[5] Καρδάμυλα Χίου, σ. 28.
[6] Όπως οι εταιρίες «ΔΥΟ ΑΔΕΛΦΕΣ», «ΟΜΟΝΟΙΑ», με έδρα τη Χίο. Βλ. Αρνίδη, Καρδαμυλίτικη ναυτιλία, σ. 44.
[7] Ζαρίφης, Χρυσοβέργης, Βαλιάνος, Σιδερίδου, κλπ, βλ.Αρνίδη, Καρδαμυλίτικη ναυτιλία, σ. 44.
[8] Βλ. ενδεικτικά Ε. Sifneos, Merchant enterprises and strategies in the sea of Azov Ports, στο: International Journal of Maritime History 22.1 (2010) 259-268.-τηςιδίας, Greek family firms in the Azov Sea Region, 1850-1917, Business History Review 87 (2013), σ. 279-308.-E. Sifneos – G. Harlaftis, Entrepreneurship at the Russian Frontier of international trade. The green merchant community of Taganrog in the sea of Azov, στο: V. N. Zakharov – G. Harlaftis – O. Katsiriardi-Hering (επιμ.), Merchant colonies in the early modern period, London 2012, σ 157-180.
[9] Βλ. σχετικά E. Sifneos – G. Harlaftis, Entrepreneurship at the Russian frontier of international trade. The Greek merchant community/paroikia of Taganrog in the Sea of Azov, 1780s-1830s, στο: V. N. Zakharov, G. Harlaftis, O. Katsiardi-Hering (επιμ), Merchant Colonies in the Early Modern Period, London-New York 2012, a 157-180.
[10] 0 Δεύτερος Πόλεμος των Μπόερς (αγγλικά: Second Boer War, 11.10.1899 και 31.5.1902) ήταν ένοπλη σύρραξη μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και των ιδρυτών των ανεξάρτητων δημοκρατιών του Ελεύθερου Κράτους της Οράγγης και της Δημοκρατίας της Νότιας Αφρικής, στη βορειοανατολική Νότια Αφρική. Στην αρχή, η υπεροχή βρισκόταν στους Μπόερς, οι οποίοι ξεκίνησαν τον πόλεμο. Εισέβαλαν στην αποικία Κέιπ, παράλληλα με την πολιορκία σημαντικών πόλεων και την προσχώρηση βρετανικών εδαφών. Αλλά, το 1902, αναπτύχθηκε η αγγλική αντεπίθεση. Η βρετανική υπεροχή σε στρατιώτες και οπλισμό υποχρέωσε τους Μπόερς σε ήττα. Τα αγγλικά στρατεύματα κατέστρεψαν και κατέκαψαν κάθε είδους ιδιοκτησία κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι αιχμάλωτοι Μπόερς (άνδρες, γυναίκες και παιδιά) συγκεντρώθηκαν σε στρατόπεδα, όπου σχεδόν 20.000 πέθαναν.
[11] Καρδάμυλα Χίου, σ. 28.
[12] Κ. Μ. Φράγκος, Καρδάμυλα: Ο δρόμος της θάλασσας: ταξιδεύοντας στα κύματα χωρίς εξάντα: Οδοιπορικό ενόςπαλιού Ναυτίλου, Πειραιάς, 2001 .-Αρνίδη, Καρδαμυλίτικη ναυτιλία, σ. 48.
[13] Καρδάμυλα Χίου, σ. 28.
[14] Αρνίδη, Καρδαμυλίτικη ναυτιλία,σ. 48-49.
[15] Καρδάμυλα Χίου, σ. 28-29.
[16] Μαρία I. Φράγκου, άρθρο με τον τίτλο “Καρδαμυλίτες Ευεργέτες” στην ιστοσελίδα του κληροδοτήματος Μιχαήλ Ηλία Ψωμοστήθη και του Συνδέσμου των Απανταχού Καρδαμυλίων.
[17] Καρδάμυλα Χίου, σ. 29.
Ιστορια εμπορικη Ναυτιλια Καρδαμυλων Χιου Ιστορικη αναδρομη Ναυτικο Καρδαμυλα Χιος
