Κόρδαξ: Από αρχαίος χορός υπέρ της Αρτέμιδος και του Απόλλωνος, κατάντησε «άσεμνος» χορός… – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Ο κόρδαξ / κόρδακας είναι ένας αρχαίος ελληνικός χορός, κυρίως της αρχαίας ελληνικής κωμωδίας (κωμικὴ ὄρχησις).

Ετυμολογείται από την λέξη χορδή > κορδόνι, ίσως επειδή το σώμα των χορευτών λικνιζόταν σαν κορδόνι, ή επειδή οι χορευτές κρατιόντουσαν μαζί από ένα μόνο σχοινί! Ή από το κράδη / κραδάω / κραδαίνω επειδή οι χορευτές κράδαιναν το σώμα τους ή αντικείμενα που κρατούσαν στα χέρια ή το κεφάλι τους[1].

• κόρδαξ (-ακος, ὁ) = ὄρχησις τῆς ἀρχαίας κωμῳδίας, κόρδακα ἕλκω, όπως λέμε σήμερα «σέρνω τον χορό κόρδακα» / σύρω τον χορό, χορεύω τὸν κόρδακα, ὀρχεῖσθαι ἐσχετίζετο δὲ μετὰ τῆς λατρείας τῆς Ἀρτέμιδος ἐν Σιπύλῳ[2]. Αἱ κινήσεις αὐτοῦ ἦσαν ἀπρεπεῖς καὶ ἀνοίκειοι, καὶ τὸ νὰ χορεύῃ τις αὐτὸν ἐκτὸς τῆς σκηνῆς ἐθεωρεῖτο σημεῖον μέθης ἢ παντελοῦς ἀναισχυντίας. Ἀλλ’ ἐν Ἀμοργῷ εὑρίσκομεν κόρδακα εἰς τιμὴν τοῦ Ἀπόλλωνος. Καὶ ὁ Παυσανίας ὁμιλεῖ περὶ ἐπιχωρίου κόρδακος εἰς τιμὴν τῆς Ἀρτέμιδος Κορδάκας ἐν Ἤλιδι – ὥστε φαίνεται ὅτι ἡ λέξις δὲν εἶχε πανταχοῦ κακὴν σημασίαν. – ΠΗΓΗ: Ἀριστοφ. Νεφ. 540, 555. Θεοφρ. Χαρακτ. 6.1. Παυσ. 6.22,1 (ἔνθα ὅμως τὸ κείμενον φαίνεται ἐφθαρμένον) και 6.22,4. Δημ. 23.13. Ἀθήν. 631D. Ἑρμηνευτ. εἰς Ἀριστοφ. Συλλ. Ἐπιγρ. (προσθῆκ.) 2264.
• ΔΕΙΤΕ τον Γ. Λεκάκη να εξηγεί την… “σχέση” ΚΟΡΔΑΚΑ και ΠΑΡΘΕΝΩΝΟΣ, ΕΔΩ.

Γυμνός κωμαστής παίζει αρχαία 6χορδη βάρβιτο και χορεύει. Ερυθρόμορφη κύλικα του «Ζωγράφου του Χαιρία», περίπου 510 – 500 π.Χ. Ευρίσκεται στο Μουσείο Αρχαίας Αγοράς Αθηνών.

Ο κόρδακας λοιπόν ήταν αφιερωμένος στην θεά Άρτεμη και στον θεό Απόλλωνα! Χορεύτηκε στην Ήλιδα προς τιμήν της, ως αποτέλεσμα μιας στρατιωτικής νίκης, δηλ. μιας χαράς. Για αυτόν τον λόγο, η θεά φέρει το λατρευτικό επίθετο κόρδαξ – ΠΗΓΗ: Παυσανίας, 6.22,1. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη «Τα επίθετα της θεάς Αρτέμιδος». Άρα δεν θα μπορούσε να είναι ένας απρεπής χορός.

Δεν έχουμε όμως λάβει περιγραφή των κινήσεών του. Αλλά μόνον κάποιες ελάχιστες λεπτομέρειες μπορούν να συλλεχθούν από αρχαίους συγγραφείς.

Αναφέρεται για πρώτη φορά τον 5^ο αι. π.Χ. από τον Αριστοφάνη (445 – 386 π.Χ.). Στις «Νεφέλες», ο Αριστοφάνης παραπονιέται ότι άλλοι θεατρικοί συγγραφείς της εποχής του – ιδίως ο Εύπολις (446 – 411 π.Χ.) – προσπαθούν να κρύψουν την αδυναμία των έργων τους, βάζοντας μια μεθυσμένη γριά (γραῦν μεθύσην) να χορεύει κόρδακα στην σκηνή, για να βγάλει γέλιο.[3] Ο Αριστοφάνης ισχυρίζεται ότι ήταν σύνηθες μεταξύ των χειρότερων κωμικών να παριστάνουν μια μεθυσμένη ηλικιωμένη γυναίκα.

«ἀμέλει δυνατὸς καὶ ὀρχεῖσθαι νήφων τὸν κόρδακα» / [αυτός] «είναι ικανός ακόμη και να χορεύει νηφάλιος τον κόρδακα! – μόνον άνθρωποι με ανέμελη φύση χορεύουν αυτόν τον χορό!» – ΠΗΓΗ: Θεόφραστος (371 – 287 π.Χ. στο 6^ο βιβλίο του, «Χαρακτήρες», που ασχολείται με την τρέλλα, VI,3).

Άλλοι αναφέρουν πως πατρίδα του είναι η Λυδία.

Ο Λουκιανός (125 – 180 μ.Χ.) αναφέρει ότι οι σάτυροι εφηύραν αυτόν τον χορό (Λουκ. salt. 22 & 26).

Τον χόρευαν ηθοποιοί του θεάτρου, όχι χορευτές παντομίμας. – ΠΗΓΗ: Λιβάνιος (314 – 392 / 393 μ.Χ.) σε απάντηση στον Αριστείδη για την υπεράσπιση των χορευτών, 4ος αιώνας.

Μεταγενέστεροι συγγραφείς τον χαρακτήρισαν «σκωπτικό», προκλητικό», «ακόλαστο», «άσεμνο», «χιουμοριστικό», «λάγνο», «αχαλίνωτο», έως «χυδαίο»! Κι έτσι έμεινε κόρδαξ να λέγεται κάθε επιδεικτική ασχημοσύνη και απρεπής κίνηση…

Αλλά ή λέξη cordax μετωνυμικά είχε την σημασία του τροχαίου > cordaces sententiae. Ο Κικέρων (106 – 43 π.Χ.) και ο Κοϊντιλιανός (35 – 100 μ.Χ.) αναφέρουν σχεδόν ομόφωνα ότι ο Αριστοτέλης ανέφερε τον τροχαίο (= γρήγορο) ως κόρδακα / cordax.

Ο κορδαξ, όπως και άλλοι χοροί, συνοδευόταν από όργανα, όπως αυλούς, τύμπανα, άρπες, κρόταλα (αρχαία κρουστά σαν καστανιέτες), κύμβαλα κλπ. Ο Γιουβενάλης (55 – 135 μ.Χ.) αναφέρει έναν ήχο «κροταλίσματος». «Τα κορίτσια, ενθαρρυμένα από τα χειροκροτήματα, πέφτουν στο έδαφος με τρεμάμενα οπίσθια», λέει. Ο ποιητής Οράτιος Φλάκκος (65 – 8 π.Χ.), και ο θεατρικός συγγραφέας Πλαύτος (254 – 184 π.Χ.) αναφέρονται επίσης σε αυτόν τον χορό, χρησιμοποιώντας τον όρο «motus iconici» (= με εμβληματικές κινήσεις).

Ο Πετρώνιος (27 – 66 μ.Χ.), παρουσιάζει γυναίκα χορεύτρια, την Φορτουνάτα, ως την καλύτερη χορεύτρια κόρδακα σε μια γιορτη – άρα δεν ήταν αποκλειστικώς θεατρικός ή ανδρικός χορός – ΠΗΓΗ: «Το Συμπόσιο του Τριμαλχίου», από το «Σατυρικόν», LII,8.

Ο Ἀθήναιος ο Ναυκρατίτης (2ος αι. μ.Χ.) τον συνδέει μαζί με την υπορχηματική[4] όρχηση. Και οι δύο είναι «παιγνιώδεις», λέει (ΙΔ’,630Ε,28). Και σημειώνει: «Ο μεν κόρδαξ παρ’ Έλλησι φορτικός».

Ο Πολυδεύκης (2^ος αι. μ.Χ.) τον χαρακτηρίζει κωμικό χορό («είδη δε ορχημάτων, εμμέλεια τραγική, κόρδακες κωμικοί, σικιννίς σατυρική» – IV,99).

Στο Βυζάντιο οι δημοφιλείς χοροί ήταν ο συρτός, ο γέρανος, η μαντηλία, ο σάξιμος, ο πυρρίχιος και ο ατομικός χορός κόρδαξ.

Το Λεξικον ΣΟΥΔΑ (10^ος αι. μ.Χ.) γράφει: «κορδακίζειν· αισχρώς ορχείται. Κόρδαξ γαρ είδος ορχήσεως κωμικής».

Η εκτέλεσις του κόρδακα ελεγετο κορδακισμός και κορδάκισμα. Ο χορευτής κόρδακα ελέγετο κορδακιστής. Μπορούσε να εκτελεστεί μόνος του (αυτόνομος) ή κατά την διάρκεια μιας παράστασης. Οι ερμηνευτές αυτού του χορού φορούν μάσκες και έχουν ένα υπερμεγέθη, κόκκινο, σε στύση φαλλό, δεμένο στο κεφάλι τους, πιθανώς για να διασκεδάσει το κοινό, ειδικά οι γυναίκες. – ΠΗΓΗ: Γράφει ο K. A. Böttiger περιγράφοντας μια αγγειογραφία, άγνωστον ποια. Ίσως στον χορό που απεικονίζεται σε ένα μαρμάρινο αγγείο που ευρίσκεται στα Μουσεία του Βατικανού, ο οποίος εκτελείται από δέκα χορεύτριες – πέντε μαινάδες και πέντε βάκχες – αν και οι κινήσεις τους, καίτοι δε εκφράζονται καλά, δεν έχουν την χονδρότητα και την χυδαιότητα που αποδίδεται στον χορό κόρδακα.

Ο κορδαξ εξακολουθούσε να χορεύεται κατά τον Μεσαίωνα, αλλά αποδοκιμαζόταν λόγω των παρεκτροπών και των χυδαιοτήτων του[5]. Ο δε Γ. Γκ. Σόιμε αναφέρει στο έργο του «Περπατώντας προς τις Συρακούσες» (εκδ. 1802) ότι είχε τον «…πιο θορυβώδη, και πιο άτακτο κόρδακα»…

Στην πορεία, ερευνητές του χορού, τον ερμήνευσαν διαφορετικά ο καθ’ ένας:

• 1787: «Χορός των Αρχαίων, θεατρικός και ειδικός για τα κωμικά έργα» – Ch. Compan.
• 1844: «διαβόητος χορός» – Ch. Alexandre, γενικός επιθεωρητής σπουδών, και συγγραφέας του Νέου Ελληνογαλλικού Λεξικού, Παρίσι, εκδ. Hachette.
• 1895: «θεατρικός χορός με τον οποίο οι Έλληνες απολάμβαναν ακόμη μεγαλύτερη ευχαρίστηση, καθώς ήταν μέρος των κωμικών χορών (…) Ως κωμικό χορό, τον χαρακτήριζαν η ζωντάνεια, η λαμπρότητα, ακόμη και η οργή των κινήσεων» – G. Desrat.
•  2025: «Αδηφάγος ή λάγνος χορός, των αρχαίων Ελλήνων, που συχνά συνδεόταν με την μέθη» – CNRTL (Εθνικό Κέντρο Κειμενων και Λεξικών).

Σήμερα εξέλιξη / παραλλαγή του αρχαίου κόρδακα θεωρείται:

• ο χορός φαντάνγκο – χορεύεται στην Ιβηρική, τις Γυμνησίες / Βαλεαρίδες νήσους, την νότια Αμερική, κ.α. χορός σε 3/4 ή 3/8.
• η ταραντέλα της Μεγάλης Ελλάδος, γρήγορος χορός σε 3/8 ή 6/8, και
• η διπλοπενιά (κοινώς τσιφτετέλι), χορός σε 2/4. Με την προηγουμένη αναφορά ότι ο κόρδαξ χορευόταν στο Σίπυλον Σμύρνης, μπορούμε να εικάσουμε πατρίδα του τσιφτετελιού την Σμύρνη!

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Μουσικης Μύησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 8.1.2007.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Γιουβ. XI,172. Κικέρων, Ορατ. 193. Κοιντιλ. inst. 9,4,87.
• Βάρνεκε Μπ. στην Πραγματική Εγκυκλοπαίδεια Κλασσικής Αρχαιότητας», Στουτγάρδη 1922.
• Γύφτουλας, Ν. κ.ά., «Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση Ελληνικής Μουσικής και Χορού. Θεωρία Χορού – Ελληνική Χορευτική Πράξη: Αρχαίοι και Μέσοι Χρόνοι», τ. δ΄, ΕΑΠ, Πάτρα, 2003.
• Delavaud-Roux, κ.ά. «Danser chez Aristophane», στο Aristophane: la langue, la scène, la cité, 295-307, εκδ. Levante, 1997.
• Karayanni, κ.ά. «Dancing Fear and Desire: Race, Sexuality, and Imperial Politics», στο Middle Eastern Dance, εκδ. Wilfrid Laurier University Press, 2009.
• Latte K. «De saltationibus Graecorum», εκδ. Töpelmann, 1913.
• Lawler L. B. «The Dance of the Ancient Greek Theatre», εκδ. University of Iowa Press, 1964.
• Λεκάκης Γ. «Μουσικής Μύησις».
• Μιχαηλίδης Σ. (επιμ.) «Εγκυκλοπαίδεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής» εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1989.
• Nehring Alf. «Griech. τίταξ, τιτήνη und ein vorgriechisches κ-Suffix», Glotta 14: 163-192, 1925.
• Reitz J. «Είναι το fandango μια περαιτέρω εξέλιξη του ελληνορωμαϊκού κορδάκα;».
• Schnabel H. «Αρχαιολογικές μελέτες για την ιστορία ενός αρχαίου χορού και την προέλευση της ελληνικής κωμωδίας», εκδ. C. H. Beck, Μόναχο, 1910.
• Sillig (επιμ.) «Μικρά γραπτά του C. A. Böttiger με αρχαιολογικό περιεχόμενο», τ. 2, Δρέσδη / Λειψία, 1838.
• Soler Emm. «Οι ηθοποιοί της Αντιόχειας και οι υπερβολές της πόλης τον 4ο αιώνα μ.Χ.» στο «The status of the actor in Greek and Roman Antiquity», εκδ. Presses universitaires François-Rabelais’s’shomson, Maison Territoires, 2004.
• Howatson M. C. (επιμ.) «Λεξικό της Αρχαιότητας: Μυθολογία, Λογοτεχνία, Πολιτισμός», εκδ. R. Laffont, συλλογή «Bouquins», Παρίσι, 1993.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Και σήμερα πολλοί χορεύουν με ένα ποτήρι γεμάτο κρασί στο κεφάλι τους.

[2] Ο Σίπυλος είναι βουνό κοντά στην Σμύρνη. Ανήκε στην Μαγνησία Σμύρνης. VI.22

«προελθόντι δὲ ὅσον τε στάδιον ἀπὸ τοῦ τάφου σημεῖά ἐστιν ἱεροῦ Κορδάκας ἐπίκλησιν Ἀρτέμιδος, ὅτι οἱ τοῦ Πέλοπος ἀκόλουθοι τὰ ἐπινίκια ἤγαγον παρὰ τῇ θεῷ ταύτῃ καὶ ὠρχήσαντο ἐπιχώριον τοῖς περὶ τὸν Σίπυλον κόρδακα ὄρχησιν» / «Αφού προχωρήσει κανείς περίπου ένα στάδιο από τον τάφο [του Πέλοπος στην Πίσα Ηλείας], υπάρχουν ίχνη ενός ιερού της Αρτέμιδοςς, που είχε το προσωνύμιο Κορδάκα· επειδή οι σύντροφοι του Πέλοπα γιόρτασαν εκεί την νίκη τους κοντά στην θεά αυτή, και χόρεψαν τον τοπικό χορό τους, που οι κάτοικοι της περιοχής του Σιπύλου ονόμαζαν κόρδακα». – Παυσ. «Ηλειακά».

[3] Αυτό το έχουμε δει πολλάκις και στο σύγχρονος ελληνικό θέατρο και κινηματογράφο.

[4] Το ζωηρό άσμα συνοδεία χορού, το υπόρχημα, τον εχόρευαν οι Λάκωνες, άνδρες και γυναίκες. – ΠΗΓΗ: Πίνδαρος.

[5] ΠΗΓΗ: Ραμπελαί, Ολόβολο, Μετοχίτης και Φιλόθεος Κόκκινος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.

κορδαξ / κορδακας αρχαιος ελληνικος χορος, αρχαια ελληνικη κωμωδια κωμικη ορχησις ετυμολογια λεξη χορδη κορδονι, σωμα χορευτης λικνισμα αρχαιοι χορευτες σχοινι κραδη / κραδαω / κραδαινω αντικειμενο χερια κεφαλι ορχηση ελκω, σερνω συρω χορευω ορχεισθαι λατρεια αρτεμιδος θεα αρτεμις αρτεμη Σιπυλο κινησεις απρεπεις ανοικειοι, σκηνη σημειο μεθη παντελης αναισχυντια αμοργος κυκλαδων κυκλαδες θεος απολλωνας απολλων Παυσανιας Κορδακα ηλιδα λεξις κακη σημασια αριστοφανης Θεοφραστος αθηναιος επιγραφη γυμνος κωμαστης εξαχορδη 6χορδη βαρβιτος ερυθρομορφη κυλικα κυλιξ Ζωγραφος Χαιρια χαιριας 6ος αιωνας 510 – 500 πΧ Μουσειο Αρχαια Αγορα Αθηνων αθηνα ηλεια στρατιωτικη νικη χαρα λατρευτικο επιθετο επιθετο απρεπης περιγραφη κινηση συγγραφεις πρωτη φορα 5ος 445 – 386 Νεφελες θεατρικοι Ευπολις 446 – 411 αδυναμια εργο μεθυσμενη γρια γραυν μεθυσην γραυς σκηνή, γελιο χειροτεροι κωμικοι μεθη ηλικιωμενη γυναικα αμελεια δυνατος ορχεισθαι νηφων νηφαλιος ανθρωποι ανεμελη φυση Χαρακτηρε τρελλα, τρελα πατριδα Λυδια Λουκιανος 2ος 125 – 180 μΧ σατυρος εφευρεση ηθοποιος θεατρο παντομιμα λιβανιος 4ος 314 – 392 / 393 Αριστειδης υπερασπιση συγγραφεας σκωπτικος προκλητικος ακολαστος ασεμνος χιουμοριστικος λαγνος αχαλινωτος χυδαιος επιδεικτικη ασχημοσυνη απρεπεια τροχαιος Κικερων 106 – 43 κοιντιλιανος 35 – 100 1ος τροχαιο γρηγορος χοροι μουσικα οργανα, αυλος, τυμπανο αρπα, κροταλο κρουστο καστανιετες κυμβαλα μουσικο οργανο τυμπανα κροταλα κρουστα καστανιετα κυμβαλο Γιουβεναλης ηχος κροταλισμα κοριτσι χειροκροτημα τρεμαμενα οπισθια ποιητης Ορατιος Φλακκος θεατρικος Πλαυτος εμβληματικες Πετρωνιος γυναικα χορευτρια, Φορτουνατα, καλυτερη γιορτη εορτη θεατρικος ανδρικος συμποσιο Τριμαλχιος Σατυρικον αθηναιος Ναυκρατιτης υπορχηματικη παιγνιωδης ελληνες φορτικος Πολυδευκης ορχημα εμμελεια τραγικη κορδακες κωμικοι σικιννις σατυρικη περικλης αθηνα Βυζαντιο δημοφιλεις συρτος, γερανος, μαντηλια, σαξιμος, πυρριχιος ατομικος λεξικον λεξικο ΣΟΥΔΑ 10ος κορδακιζω αισχρως ορχειται ειδος ορχησεως κωμικη εκτελεσις κορδακισμος κορδακισμα κορδακιστης αυτονομος παρασταση ερμηνευτης μασκα υπερμεγεθης κοκκινος στυση φαλλος δεμενο κεφαλι διασκεδαση κοινο γυναικες αγγειογραφια, αγνωστο μαρμαρινο αγγειο Μουσεια Βατικανο δεκα χορευτριες πεντε μαιναδες βακχες χονδροτητα χυδαιοτητα Μεσαιωνας, παρεκτροπη Σοιμε εργο Συρακουσες εκδοσις 19ος 1802 θορυβωδης, ατακτος κωμικα εργα διαβοητος Ελληνογαλλικο ευχαριστηση, ζωντανεια, λαμπροτητα, οργη αδηφαγος εξελιξη / παραλλαγη φαντανγκο Ιβηρικη ισπανια πορτογαλια Γυμνησιες / Βαλεαριδες νησοι νοτια Αμερικη ρυθμος 3/4 3/8 ταραντελα Μεγαλη Ελλαδα κατω ιταλια γρηγορος διπλοπενια τσιφτετελι Σιπυλον Σμηρνη μουσικη Εγκυκλοπαιδεια Κλασσικη Αρχαιοτητα Στουτγκαρδη Γυφτουλας, τεχνες Λεκακης Μιχαηλιδης ΜΙΕΤ fandango ελληνορωμαικος αρχαιολογια προελευση ηθοποιοι Αντιοχεια υπερβολη πολιτισμος ποτηρι κρασι βουνο ορος Μαγνησια μκικρα ασια Σμυρνης ταφος σημεια ιερο επικληση Πελοπας ακολουθοι επινικια θεοι ωρχησαντο επιχωριον Πελωψ Πισα Ηλειας ιερον προσωνυμιο συντροφοι Πελοψ Ηλειαα κινηματογραφος ζωηρο ασμα συνοδεια υπορχημα, Λακωνες ανδρες λακωνια Πινδαρος Ραμπελαι, Ολοβολο, Μετοχιτης Φιλοθεος Κοκκινος, οικουμενικος πατριαρχης Κωνσταντινουπολεως Κωνσταντινουπολης Κωνσταντινουπολη