Τα Δήλια: Η… “Eurovision” της αρχαίας Ελλάδος – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Τα Δήλια ήταν πανάρχαιες εορτές, υπέρ του Δηλίου Απόλλωνος, θεού-προστάτη της Δήλου[1], νησί στο οποίο, κατά μια παράδοση, γεννήθηκε! Μαζί με τον Δήλιο Απόλλωνα – ίσως – συνεορτάζονταν η Δηλία Άρτεμις[2] και η μητέρα τους, Λητώ. Αυτές οι τρεις θεότητες απάρτιζαν την Απολλώνια Τριάδα. Ενίοτε μαζί συνεορταζόταν και η θεά Δήμητρα. Στην Δήλο, οι γιορτές αυτές ονομάζονταν (τα) Απολλώνια.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΔΗΛΟΥ, ΕΔΩ.

Στο ιερό των Ιώνων νησί – και κυρίως στα Δήλια – γίνονταν και αθλητικοί και μουσικοί αγώνες – που τους είχε καθιερώσει πρώτος ο Θησεύς[3], κατά την επιστροφή του από την Κρήτη, μετά την θριαμβευτική νίκη του κατά του Μινωταύρου! Εκεί με 7 ζευγάρια νέων αγοριών και άλλα τόσα νέων κοριτσιών χόρεψαν γύρω από τον Κερατώνα βωμό[4], έναν χορό που οι Δήλιοι ονόμασαν «γέρανο», διότι τους θύμιζε το πέταγμα των γερανών (των πουλιών)[5]. Είτα οργάνωσε αγώνες κι απένειμε στους νικητές ως έπαθλο ένα κλαδί φοίνικα. Κι όλα αυτά, διότι κατά τον πηγαιμό του στην Κρήτη, ο Θησέας έκαμε τάμα στον ηλιόβολο Απόλλωνα… Άλλωστε Αθηναίοι και Δήλιοι είχαν σχέσεις από την εποχή του Ερυσίχθονα…

Διάφορες ιωνικές πόλεις έστελναν χορευτικές ομάδες («θεωρίες») με αρχηγό έναν ιερέα, τον «θεωρό», στην Δήλο, προ του 9^ου αι. π.Χ. για να κάνουν θρησκευτικές «δηλώσεις», στα Δήλια. Σ’ αυτές τις γιορτές γίνονταν και μουσικοί και αθλητικοί αγώνες συνάμα. Το γεγονός ότι δεν ελάμβαναν μέρος σε αυτές τις γιορτές μόνον Ίωνες, αλλά και Δωριείς και Αιολείς – έως και Λύκιοι – μας κάνει να εικάζουμε πως το ιερό νησί είχε ήδη γίνει σχεδόν πανελληνιο κέντρο απολλώνιας λατρείας, αφού όλοι οι ανωτέρω υπερηφανεύονταν για τις σχέσεις τους με την ιερά Δήλο.

Οι γιορτές του Απόλλωνος στην ηλιόκτυπο Δήλο, ήταν οι πιο χαρακτηριστικές γιορτές του νησιού. Γνωστές από τον ομηρικό «Ύμνο στον Απόλλωνα» (συμβατικώς περίπου τον 8^ο αι. π.Χ.) ακόμη, όπου η Δήλος είναι γνωστό ιωνικό κέντρο λατρείας του θεού. Ο θείος Όμηρος στον ύμνο αυτόν περιγράφει με κάθε μεγαλοπρέπεια τις γιορτές αυτές. Κάθε χρόνο, κατά τα Δήλια, συνέρρεαν εδώ πάνω νέοι και νέες απ’ όλον τον κόσμο, για να τραγουδήσουν ύμνους στον Απόλλωνα. Πόλεις έπεμπαν μουσικά συγκροτήματα και χορωδίες.

• ΔΕΙΤΕ την τηλεοπτική εκπομπή του Γ. Λεκάκη για τα ΔΗΛΙΑ, η αρχαια EUROVISION, ΕΔΩ.

Την γιορτή παρακολουθούσαν άνδρες, «ελκεχίτωνες»[6], γυναίκες και παιδιά. Τραγουδούσαν και χόρευαν οι Δηλιάδες Νύμφες, οι «θεράπνες», τα παρθενοκόριτσα του Απόλλωνα. Είναι από πολύ παλιά γνωστές οι μιμητικές ικανότητες των παρθένων της Δήλου – βλ. Ομηρικός Ύμνος είς Απόλλωνα, 149-150. Αυτές οι βάγιες ήσαν εκλεγμένες από επιφανείς οικογένειες του νησιού. Εκτός από το να χορεύουν και να τραγουδούν τα παραδοσιακά τραγούδια-ύμνους, είχαν αποστολή και να αφηγούνται παλαιές παραδόσεις για την Λητώ, την Άρτεμη και τον Απόλλωνα, ώστε να μην ξεχαστεί η παράδοση.

Έως και ιερά των Υπερβορείων έστελναν συμμετοχή συγκροτημάτων, με σύριγγες, αυλούς και κιθάρες. Οι Υπερβόρειοι έστελναν και ιερά δώρα, τυλιγμένα σε καλάμια σίτου.[7] Η διαδρομή των Υπερβορείων ήταν η εξής:

• Σκυθία – ακτές Αδριατικής – Δωδώνη – Εύβοια (Κάρυστος) – Άνδρος – Τήνος – Δήλος.

Για την διαχείριση όλου αυτού δημιουργήθηκε μια θρησκευτική αμφικτυονία, που αργότερα μετετράπη σε πολιτική (όπως και στους Δελφούς), που ένωνε όλους τους Ίωνες σε ένα Κοινό, σε μια μεγάλη Σύνοδο. Η ιωνική πλέον γιορτή περιελάμβανε γυμνικούς (γυμναστικούς αγώνες, πυγμής-πυγμαχίας) και μουσικούς αγώνες.[8] Λέγεται δε πως σε κάποιαν απ’ αυτές τις τελετές, στο διαγωνιστικό μέρος για τους αυλητές, συμμετείχε και ο ίδιος ο θεός Απόλλων![9]

Αλλά την εορτή αναδιοργάνωσαν και καθιέρωσαν οι Αθηναίοι, το 426 / 425 π.Χ. Τότε η γιορτή έγινε καθαρά αθηναϊκή. Ετελείτο το 3^ο έτος της Ολυμπιάδος.[10] Όλη η προπαρασκευή της «θεωρίας» γινόταν στην Αθήνα: Στρατολογούνταν οι Δηλιαστές, ελεγχόταν η εξάρτυσή τους, ο ειδικός εξοπλισμός του ιερού πλοίου, η άσκηση των χορών, κλπ. Όταν οι Αθηναίοι, πήγαιναν κάθε 5 χρόνια προσκυνητές – πάντα μεγαλοπρεπώς – στο νησί, η γιορτή έγινε γνωστή και ως πεντετηρίδα εορτή.[11] Αυτές οι γιορτές, λοιπόν, τα Δήλια, έδωσαν και πάλι ζωντάνεια και μεγαλοπρέπεια στο κυκλαδονήσι. Έως και ιπποδρομίες, αγώνες λαμπαδηδρομίας, σαλπιγκτών και κηρύκων, τελούνταν στα Δήλια τώρα πια…[12] Οι αγωνιζόμενοι διαιρούνταν κατά ηλικία:

• Παιδιά,
• αγένειοι,
• άνδρες.

Τα βραβεία ήταν διττά:

• Τα νικητήρια (τρίποδες, βόες, κλπ.), που προορίζονταν για τους θεούς, και
• άθλα (αργυρές φιάλες), για τους αθλητές.

Η εορτή γινόταν κάθε δηλιακό Ιερό Μήνα[13] και τελείωνε με παραστάσεις δραμάτων και συμπόσια, τα οποία υπηρετούσαν οι Ελεοδύτες[14].

Το 422 π.Χ. οι Αθηναίοι απομάκρυναν από το ηλιοστιβές νησί όλους τους εναπομείναντες κατοίκους του, ως ακάθαρτους και μολυσμένους. Τους επέτρεψαν την επιστροφή τους έπειτα από έναν χρόνο, αφού οι περισσότεροι εξ αυτών εξοντώθηκαν στο Αδραμύττιο της Μικράς Ασίας, όπου κατέφυγαν, από τον ύπαρχο Τισσαφέρνη Αρσάκη. Έτσι μόνοι κυρίαρχοι της νήσου οι Αθηναίοι, πρωτοστατούσαν στα Δήλια πανηγύρια και μετέτρεψαν την γιορτή σε μια καθαρά αθηναϊκή υπόθεση κι εκδήλωση.

Τα Δήλια αρχίζουν επισήμως το 416 π.Χ. με αρχιθεωρό τον Νικία. Έμειναν ονομαστά. Και όσο καιρό το ιερό πλοίο των Αθηναίων έπλεε προς την Δήλο, δεν γίνονταν θανατικές εκτελέσεις στην Αθήνα. Κάποτε οι γυμνικοί και οι μουσικοί αγώνες στα Δήλια σταμάτησαν κι εξακολουθούσαν μόνον οι χοροί.

Το 316 μ.Χ. έπαυσαν να εορτάζονται και αυτά ακόμη τα Δήλια, στην Δήλο, και η νήσος πέφτει σε μια γενική παρακμή…

Τα Απολλώνια

Στον Ιερό των Δηλίων Μήνα, κατά την διάρκεια του οποίου ετελούντο τα Δήλια, εορτάζονταν επίσης και τα «Απολλώνια», πάλι υπέρ του Απόλλωνος, στα οποία όμως είχαν δικαίωμα συμμετοχής και οι «ξένοι». (Σώζεται τιμητικό ψήφισμα για τον βασιλιέα της Σιδώνος, Φιλοκλή). Υπάρχει η άποψις ότι τα «Απολλώνια» εορτάζονταν κάθε έτος, ενώ τα Δήλια ήταν η μεγαλοπρεπής έκφανση των «Απολλωνίων», η οποία ετελείτο, κάθε 5 έτη.

Τα Δήλια αλλαχού

Δήλια εορτάζονταν επίσης και:

• στο Δήλιον (νυν Δήλεσι) Βοιωτίας. Την εορτή θέσπισαν οι Θηβαίοι, με χρήματα που κέρδισαν απ’ τα λάφυρα των Αθηναίων, πεσόντων στην Μάχη του Δηλίου (424 π.Χ.). Τα Δήλια των Βοιωτών κράτησαν για λίγο και δεν μπορούν να συγκριθούν σε λαμπρότητα και μεγαλείο με τα Δήλια της Δήλου. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Οι 88 αρχαίες πόλεις της Βοιωτίας”.
• σε άλλες περιοχές, όπου είχαν φημισμένα απολλώνεια ιερά, όπως στην Νάξο, την Πάρο, την Σύρο, την Αιγιάλη της Αμοργού, την Χίο, κ.ά.

Γίνονταν και άλλες εορτές υπέρ του Δηλίου (Δαλίου) Απόλλωνα, αλλά δεν λέγονταν Δήλια:

• Στην Ρόδο (αναφέρεται και μήνας Δάλιος),
• ην Κάλυμνο (όπου τελούνταν μελικοί και χορικοί αγώνες),
• την Κω (κατά τον μήνα Δάλιο[15]),
• την Νίσυρο (αναφέρεται και ιερό και μήνας Δάλιος),
• την Τήλο (αναφέρεται μήνας Δάλιος),
• τις Ερυθρές Μ. Ασίας,
• στην Αττική (Μέγαρα και Μαραθώνα),
• την Χαλκίδα,
• την Βοιωτία (Ορχομενός, Τεγύρα[16], Δήλιον Τανάγρας) – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Οι 88 αρχαίες πόλεις της Βοιωτίας”.
• το Επιδήλιο Λακωνίας (αναφέρεται με ιερό του Δηλίου Απόλλωνος),
• την Μεσσηνία (απ΄ όπου έπεμπαν πρεσβεία στην Δήλο, για να εκτελέσει το «προσόδιον άσμα»), κ.α.

ΠΗΓΗ: άρθρο του γράφοντος στο περ. Νέα Σκέψη, τ. Μαΐου-Ιουνίου 2011. Γ. Λεκάκης “Μουσικης Μυησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ,  4.7.2011.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Λεκάκης Γ. «Αρχαίες Γιορτές και Πανηγύρια των Ελλήνων» (υπό έκδοσιν).
• Λεκάκης Γ. «Η άγνωστη Μικρά Ασία», εκδ. «Κάδμος», 2009.
• Λεκάκης Γ. «Δήλος, το πιο φωτισμένο σημείο του πλανήτη!» (υπό έκδοσιν).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Στην Δήλο τελούσαν και τα Βριτομάρτια (από το επίθετο Βριτόμαρτις της Αρτέμιδος, που έλαβε διότι έσωσε την νύμφη Βριτόμαρτιν, διωκομένη υπό του Μίνωος) – εξ επιγραφής. Για την Αρτέμιδα, επίσης, οι Δήλιοι εόρταζαν τα Μεγαλάρτια, την εορτή των μεγάλων άρτων.

[2] Επίκληση της Αρτέμιδος, ως αδελφής του Απόλλωνος, που δεν απαντάται όμως στην θρησκεία. Συχνή στα αρχαία χρόνια, αλλά όχι στην ελληνική ποίηση, παρά μόνο στην ρωμαϊκή (Ορ. “Od.” IV,33, Βιργ. “Culex”,110). Ευρέθη και σε αναθήματα που εστάλησαν στην Δήλο από εκτός Δήλου περιοχές (όπως λ.χ. σε επιγραφή αγάλματος της θεάς εξ Αλικαρνασσού).

[3] βλ. σχ. Πλούτ., Παυσ.

[4] Βωμός κατασκευασθείς από τον ίδιο των θεό Απόλλωνα με αριστερά κέρατα δορκάδων, που σκότωσε η δοξαροτινάχτρα θεά Άρτεμις στον Κύνθο, το βουνό της Δήλου. Αλλαχού αναφέρεται ότι ο βωμός ήταν δομημένος με δεξιά κέρατα – Πλούτ. «Θησ.» 21. Αναφέρεται σε αρχαίες επιγραφές για αγορά πίσσας (4ος αι. π.Χ.) από διάφορες περιοχές (Ελευσίνα, Πειραιάς, Δελφοί, Επίδαυρος, Πιερία, Μακεδονία). Η πίσσα χρησιμοποιείτο για την προστασία ξύλινων κατασκευών (πλοίων, κ.ά.).

[5] Στην ουσία όμως επρόκειτο για αναπαράσταση των βημάτων που έκαναν εντός του Λαβυρίνθου κι εβγήκαν σώοι. Έτσι οι νέοι θα μάθαιναν τα βήματα που τους διασώζουν από λαβυρίνθους.

[6] «ελκεχίτωνες» = που φορούσαν μακρείς χιτώνες. Αργότερα, στα ιστορικά χρόνια, οι δηλιαστές φορούσαν στα Δήλια πολυτελή και πολυποίκιλτα ενδύματα.

[7] βλ. σχ. Ηρόδ. IV,33.

[8] βλ. σχ. Θουκ. Γ,104.

[9] βλ. σχ. Πλούτ. «Περί Μουσικής», 14.

[10] Όταν ετελούντο και τα Πύθια στους Δελφούς!

[11] Όταν αναφέρεται κανείς στην πεντετηρίδα (χωρίς να την προσδιορίζει, διότι κι άλλες εορτές είχαν αυτήν την συχνότητα) δέον όπως αναφέρεται στην δηλιακή.

[12] βλ. σχ. Θουκ. Γ,104.

[13] Ο Ιερός Μήνας των Δηλίων αντιστοιχούσε στον αττικό Ανθεστηριώνα μήνα – νυν Μάιο.

[14] Επίθετο που έφεραν όλοι σχεδόν οι Δήλιοι, επειδή κατά τα συμπόσια είχαν το δικαίωμα να εισέρχονται στους χώρους των ελεών (δηλ. των τραπεζών των μαγειρείων) – βλ. σχ. Αθήν. IV,73-74.

[15] Αντιστοιχεί στον Γαμηλιώνα ή Εκατομβαιώνα της Αττικής.

[16] Οι κάτοικοι της Τεγύρας ισχυρίζονταν πως ο Απόλλων εγεννήθη στο βουνό τους – γι’ αυτό και το έλεγαν Δήλον όρος – και όχι στην Δήλο των Κυκλάδων. Σήμερα το χωριό ταυτίζεται με τον Πύργο Λοκρίδος και ο λόφος με τον καλούμενο Κάλαμο (375 μ.), αν και κατ’ άλλους το αρχαίο όρος Δήλον είναι το νυν Χλωμό όρος (1.080 μ.).

Δηλια γιουροβιζιον Eurovision αρχαια Ελλαδα Λεκακης