Πώς και γιατί ένα τζιτζίκι έκρινε έναν μουσικό διαγωνισμό στους Δελφούς! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

 Πολλοί αρχαίοι διαγωνισμοί μουσικής ή τραγουδιού, αναφέρονται από τους συγγραφείς μας, οι οποίοι έμειναν στην Ιστορία για κάποιον μαγικό τρόπο παραμβάσεως της φύσεως, υπέρ του νικητή…

Δύο κιθαρωδοί[1] ο Αρίστων από το Ρήγιο[2] Καλαβρίας Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας, και ο Εύνομος ο Λοκρός[3], επισκέφθη­σαν κάποτε ταυτόχρονα την περιοχή των Δελφών. Εκεί είχαν μια καλλιτεχνική διαφωνία και για να λυθεί η διαφωνία τους εκλήθησαν να διαγωνι­σθούν σε επτάχορδη[4] αρμονία! Επικράτησε ο Εύνομος με την βοήθεια του τραγουδιού ενός… τζίτζικα!

Και ιδού πώς:

Όταν έσπασε μία από τις χορ­δές της κιθάρας του Ευνόμου, ένας τέττιξ (τζίτζικας) πέταξε κι εκάθησε επάνω στην κιθά­ρα του και με το τραγούδι του αναπλήρωσε τον ήχο της κατεστραμμένης χορδής…

Εις ανάμνησιν αυτής της καλλιτεχνικής νίκης επί των Ρηγίνων στην χώρα των Λοκρών εστήθη ανδριάντας του Ευνόμου, επί της κιθάρας του οποίου ήταν καθισμένος ένας τέττιξ – ΠΗΓΗ: Στράβων.

Αλλά γιατί το τζιτζίκι πήρε θέση υπέρ του Λοκρού;

Οι δύο χώρες, των Ρηγίνων και των Λοκρών, στην Βρουττία / Καλαβρία της Μεγαλης Ελλάδος, οριοθετούνται από ένα βαθύ φαράγγι, που διασχίζει ο ποταμός, Άληξ ή Σάληξ[5]. Και ενώ στην χώρα των Ρηγίνων τα τζιτ­ζίκια είναι άφωνα, στην χώρα των Λοκρών τα τζιτζίκια τραγουδούν! Το φαινόμενο προσπάθησε να εξηγήσει ο Στράβων, λέγοντας πως τα μέρη των Ρηγίνων είναι δυτικά και πολύ σκιερά, οπότε τα ευρισκόμενα εκεί τζιτζί­κια, δεν διαστέλλουν τους υμένες τους, ώστε να «τραγουδήσουν», διότι δεν ζεσταίνονται! Ενώ τα τζιτζίκια της Λοκρίδος, επειδή εκτίθενται περισσότερο στον ήλιο, διαθέτουν ξηρούς και σκληρούς υμένες, ώστε με ευκολία εκβάλλεται απ’ αυτούς η φωνή. Σχετικά παραδίδεται επίσης ότι κάποτε ο Ηρακλής, διερ­χόμενος από την χώρα των Ρηγίνων, έπεσε να κοιμηθεί, αλλά ενοχλείτο από τους τέττιγες και τους κατέστησε άφωνους… για να βρει την ησυχία του…[6]

Αρχαία ελληνική μικρή φιάλη [φιαλίδιο] με τζιτζίκι, ενυπόγραφο έργο του αγγειοπλάστη Σωτάδη (με την υπογραφή του: ΣΟΤΑΔΕΣ ΕΠΟΙΗ), 460 π.Χ. Σήμερα ευρίσκεται στο… Μουσείο Καλών Τεχνών (MFA) Βοστώνης ΗΠΑ!

Η ιστορία αυτή ήταν ιδιαιτέρως αγαπητή στους κατοπινούς, τόσο που ο Κωνσταντινουπολίτης αξιωματούχος και ποιητής του 7^ου αι. Παύλος Σιλεντιάριος[7] φιλοτέχνησε στίχους αφιερωμένους στον κιθαρωδό Εύνομο:

Τον χαλκούν τέττιγα Λυκωρέι Λοκρός ανάπτει

Εύνομος αθλοσύνας μνάμα φιλοστεφάνου.

Ην γαρ αγών φόρμιγγος: Ο δ’ αντίος ίστατο Πάρθης.

Αλλ’ όκα δη πλάκτρω λοκρίς έκρεξε χέλυς,

βραχόν τετριγυΐα λύρας απεκόμπασε χορδά.

Πριν δε μέλος σκάζειν εύποδος αρμονίας,

αβρόν επιτρύζων κιθάρας ύπερ έζετο τέττιξ

καί τον αποιχομένου φθόγγον υπήλθε μίτου:

ταν δε πάρος λαλαγεύσαν εν άλσεσιν αγρότιν αχώ

προς νόμον αμετέρας τρέψε λυροκτυπίας.

Τω σε, μάκαρ Λητώε, τεώ τέττιγι γεραίρει,

χάλκεον ιδρύσας ωδόν υπέρ κιθάρας.

Που σε μια ελεύθερη νεοελληνική απόδοση σημαίνει:

Ο Εύνομος ο Λοκρός αφιερώνει χάλκινο τζίτζικα στον Λυκωρέα Απόλλωνα, ενθύμιο στεφανοτιμημένου άθλου. Ήταν αγώνας στην φόρμιγγα/κιθάρα. Αντίπαλός του ο Πάρθης. Αλλά όταν το πλήκτρο[8] κτύπησε στην λοκρική χελώνη[9], τρίζοντας με βραχνό ήχο έσπασε η χορδή της λύρας. Πριν όμως γεμίσει παράφωνους ήχους η αρμονική μελωδία, ένα τζιτζίκι απαλά τερετίζοντας εκάθησε πάνω στην κιθάρα και της χαμένης χορδής τον ήχο αντικατέστησε. Και την άγρια ηχώ του, που άλλοτε στα άλση αντιλαλούσε προσάρμοσε στα μέτρα του παιξίματός του. Με τούτο το τζιτζίκι, μακάριο τέκνο της Λητούς, σε ανταμείβει, τον χάλκινο αοιδό τοποθετώντας επάνω στην κιθάρα σου.

ΠΗΓΗ: απόσπ. από το βιβλίο του Γ. Λεκάκη “Μουσικής Μύησις”, 2012. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.2.2012.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ (ΠΑΛΛΑΤΙΝΗ) 6,54.
• Αντίγονος ο Καρύστιος «ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΠΑΡΑΔΟΞΩΝ ΣΥΝΑΓΩΓΗ».
• Κόνων «Διηγήσεις», εκδ. «Ερωδιός».
• Τίμαιος «Σικελικές ιστορίες» (απ. 3b, 556, F.43a).
• Λεκάκης Γ. «Τέττιγες, η λαογραφία των εντόμων που κάποτε ήταν ο πλέον φιλόμουσος λαός της Γης», στην εφημ. «Ελευθερία» Λονδίνου, 9 και 30.8.2001. Σχετικά με τους Λοκρούς τα άρθρα του Γ. Λεκάκη στην «Ενημέρωση»: «Οι Λοκροί είχαν πρόξενο στην αρχαία Κέρκυρα» (5.4.2009). Και «Το Ηράκλειο, η αρχαία ελληνική πόλη των Λοκρών Φαιάκων στην Ιταλία, που καταστράφηκε από σεισμούς και ηφαίστεια» (12.4.2009).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] κιθαρωδία = άσμα συνοδεία κιθάρας («κρουσις κιθάρας καί ώδή προς αυτήν» -βλ. σχ. Δίων Κάσιος). Το κατ’ εξοχήν ελληνικό μουσικό είδος. Ο παλαιότερος κλάδος της μουσικής τέχνης.

[2] Ονομάσθηκε έτσι, από το ρήγμα (προφανώς εκ σεισμού), που υπάρχει εκεί και ξεχώρισε την Σικελία από την Ιταλία – νυν Reggio Καλαβρίας.

[3] Πρω­τεύουσα των Λοκρών ήταν η πόλη Επιζεφύριοι Λοκροί – νυν Locri.

[4] Ο Τέρπανδρος (7^ος αι. π.Χ.) από την Άντισσα ή την Μήθυμνα Λέσβου ήταν αυτός που έφερε την μεγαλύτερη καινοτομία στην μουσική, μετατρέποντας την έως τότε 4χορδη κιθάρα σε 7χορδη! Αυτό το γεγονός είχε τεραστία συμβολή στην μετέπειτα διαμόρφωση κι εξέλιξη της μουσικής επιστήμης και δεξιότητος, αλλά και της λυρικής ποιήσεως!

[5] βλ. σχ. Στρ. 6, 1.9-C 260.

[6] βλ. σχ. Αντιγ. «ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΠΑΡΑΔΟΞΩΝ ΣΥΝΑΓΩΓΗ» 2,1.

[7] Τίτλος που έφερε ο υπεύθυνος αξιωματούχος, επιφορτισμένος  να επιβάλλει σιγή (silence) κατά την έλευση του αυτοκράτορος. Αυτός του παρουσίαζε τα πρόσωπα που είχαν ζητήσει ακρόαση απ’ αυτόν.

[8] Στο σημείο αυτό φαίνεται πως η αρχαία φόρμιγγα/κιθάρα ήταν πληκτροφόρο μουσικό όργανο.

[9] Είναι γνωστό πως τα ήχεια των εγχόρδων μουσικών οργάνων, στην αρχαία εποχή, ήταν κατεσκευασμένα από κέλυφος χελώνας, κατά μίμηση του πρώτου μουσικού οργάνου, που είχε κατασκευάσει ο θεός Ερμής.

λαγος αρχαιο νομισμα μεσσηνης μεσσηνη σικελια αρχαια ελληνικη μικρη φιαλη φιαλιδιο τζιτζικι, ενυπογραφο εργο αγγειοπλαστης Σωταδης υπογραφη ΣΟΤΑΔΕΣ ΕΠΟΙΗ 5ος αιωνας 460 πΧ Μουσειο Καλων Τεχνων MFA Βοστωνης βοστωνη ΗΠΑ