Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου
Η πολύ ενδιαφέρουσα ανάρτηση στο ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ του Γ. Λεκάκη για τα μαστιχόδεντρα Λέρου – ΔΙΑΒΑΣΤΕ την ΕΔΩ – με αναφορά και για τα Μαστιχοχώρια Χίου και Ερυθραίας Μικράς Ασίας, Κρήνης / Τσεσμέ και Αλάτσατα, έγινε αφορμή για την παρακάτω σπουδή του αυτοφυή σχίνου του όρους Δείκτη / Δίκτη – Γιούχτα Λασυθίου / Ανατολικής Κρήτης (κατά την Χάρτα του Ρήγα) που εκκρίνει και αυτός ρητίνη μαστίχας.
Από χρόνια στην Παπούρα Λιβάδια, στις Δυτικές Υπώρειες όρους Δίκτη-Γιούχτα κοντά στην πηγή Ζου και Πέλαγος Αφροδίτης (νυν Καρπάθιο) αναπτυσσόταν αυτοφυής σκίνος που έγινε δέντρο. Όταν τον κλάδευα στις πληγές “δάκρυζε”. Πρόσφατα δοκίμασα τα δάκρυα και διαπίστωσα ότι ήταν αρωματικά ως μαστίχα Χίου. Η ανάρτηση για το μαστιχόδεντρο της Λέρου έγινε αφορμή να αναζητήσω περισσότερες πληροφορίες, για τον σκίνο της Κρήτης και ιδιαίτερα για τον μαστιχοφόρο σκίνο του όρους Δίκτη-Γιούχτα και μου αποκαλύφθηκαν πολλά και ενδιαφέροντα.
Ο Σχίνος και ο Τερέβινθος, τα Θυμιάματα της Κρήτης
Οι μινωίτες Κρήτες ελάμβαναν ρητίνη – συγγενή της μαστίχας – που την χρησιμοποιούσαν ως θυμίαμα με ελαφρύ καθαρό άρωμα.
Η ρητίνη του σκίνου στην κρητική γη ήταν περιορισμένη. Μόνον στο Όρος Δίκτη συλλεγόταν απ’ ευθείας ρητίνη μαστίχα για τα θυμιάματα.
Ο σχίνος ευδοκιμεί σε όλην την Μεσόγειο και ως θάμνος-δέντρο σε παραθαλάσσιες και ξερικές περιοχές, χωρίς δυνατότητες παραγωγής μαστίχας εκτός από την Χίο… και είναι παράξενο πώς βρέθηκε στην Μινωική Κρήτη.
Ο σκίνος εξαιρετικά ανθεκτικός στην ξηρασία δεν χρειάζεται ιδιαίτερη φροντίδα. Το ριζικό του σύστημα προστατεύει το έδαφος από την διάβρωση. Το δέντρο βγάζει μικρούς κόκκινους καρπούς το φθινόπωρο που σημαίνει ότι αυτός ο σκίνος είναι θηλυκός.
Η μαστίχα παράγεται αποκλειστικά, μόνο από την ποικιλία Pistacia lentiscus var. Chia (η Χία), η οποία καλλιεργείται στα Μαστιχοχώρια στην Νότια Χίο, και βρέθηκαν μαστιχόδεντρα στην Λέρο και στην Ερυθραία, απέναντι από την Χίο, και στο όρος Δίκτη.
Τα δακρυα του σκινου Λασυθιου Κρητης.
Μυθολογία Κούρου (Κρηταγενής Ζευς)
Υπενθυμίζουμε την Μυθολογία με τον Κούρο (κρηταγενή Δία) που έχει γεννηθεί και ανδρωθεί στο Δικταίο Άντρο της πηγής Ζου, στην δυτική πλαγιά της Δίκτης. Υπενθυμίζουμε την Ευρώπη, που άρπαξε ο Κούρος από την Φοινίκη και μαζί της απέκτησε υιό, τον Μίνωα. Επίσης Υπενθυμίζουμε ότι μυθολογείται πως στην πλαγιά της βουνοκορφής Καυλίκι της πηγής της Ζάκρου ότι ο Κούρος επλάγιασε με την Κόρη (της Δήμητρας), την Περσεφόνη, που έγινε μητέρα του γιού του Κούρου, Ζαγρέα. Τέλος ο Κούρος μυθολογείται ότι επλάγιασε για πάντα στην πλαγιά της βουνοκορφής Γιούχτα με θέα το οροπέδιο της Ζήρου από όπου “μετέστη” στο ένδοξο παρελθοντικό παρόν του.
Ο αυτοφυής μαστιχοφόρος Σχίνος του όρους Δίκτη-Γιούχτα της Ανατολικής Κρήτης, όπου έδρασαν Κούρος Ευρώπης, Μίνωας, Κόρη και Ζαγρέας, είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι αυτόχθονες ηρωικοί προκατακλυσμιαίοι συνέδεσαν με τον Κούρο με τον σκίνο. Έτσι η αρωματική ρητίνη (μαστίχα) του Σκίνου του όρους Δίκτη-Γιούχτα είναι φυσικό μετά την μετάσταση του Κούρου να θεωρηθεί ως προσφορά ιερό θυμίαμα στον μεταστάντα Κούρο.[1]
Ρητίνης Μαστίχας τεκμηρίωση
Η αρωματική ρητίνη του σχίνου τεκμηριώνεται αρχαιολογικά από το τέλος της 4ης χιλιετίας π.Χ. Έτσι οι ποντισμένες στο πέλαγος ηρωικές πόλεις:
- Δίκτας (στο πέλαγος Αφροδίτης νυν Καρπάθιο πέλαγος) και
- Κνωσος (στον θαλάσσιο Δίαυλο της νήσου Δίας – νυν κακώς Ντίας) – αν και δεν διαθέτουμε ίχνη,
θα πρέπει να γνώριζαν την ρητίνη-μαστίχα ως θυμίαμα στον μεταστάντα Κούρο, πατέρα του ηρωικού βασιλιά Μίνωα. Εύλογο είναι να μην τεκμηριώνονται ίχνη από χαμένες ποντισμένες στο πέλαγος προκατακλυσμιαίες ηρωικές εγκαταστάσεις της προκατακλυσμιαίας Δίκτας και να μη βρίσκουμε ίχνη χρήσης της ρητίνης-μαστίχας σκίνου ούτε και στα πρώτα μετακατακλυσμιαία χρόνια.
Η παρουσία ρητίνης σχίνου στην Μινωική Κρήτη είναι πλέον τεκμηριωμένη μέσω της αρχαιοβοτανικής έρευνας και της ανάλυσης οργανικών καταλοίπων σε αγγεία. Σε ανασκαφές στα μινωικά ανάκτορα και οικισμούς (π.χ. Κνωσός, Ζάκρος, Χαμαλεύρι Ρεθύμνου), έχουν εντοπιστεί απανθρακωμένοι καρποί και υπολείμματα ρητίνης σε πιθάρια και αμφορείς, από το τέλος της 4ης χιλιετία π. Χ. του Μινωικού Πολιτισμού με βάσει την κεραμική και με απόλυτη χρονολόγηση με επιστημονικές μεθόδους και συσχετισμούς με Αίγυπτο.
Η αρωματική ρητίνη του σχίνου (μαστίχα) τεκμηριωνεται όλο και περισσότερο μετακατακλυσμιαία σε τόπους και ιερά αφιερωμένα στον Κούρο, όπως:
- την Δίκτα Ρουσσόλακου Παλαίκαστρου Λασυθίου,
- την Κνωσό,
- την Κάτω Ζάκρο και αλλού
με ευρήματα που ανάγονται στην:
Προανακτορική (3100 πΧ – 1900 π.Χ.)
- την Παλαιοανακτορική (1900 – 1700 π.Χ.)
- την Νεοανακτορική (1700 – 1450 π.Χ)
- την Τελική Ανακτορική (1450 – 1375 π.Χ.) και
- την Μετανακτορική (1375 – 1100 π.Χ.).
Η αρωματική ρητίνη της μαστίχας χρησιμοποιούνταν σε τελετουργικούς αναθυμιατήρες (βλ. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου) και πύραυνα για τον καθαρισμό του αέρα και σε θρησκευτικές τελετές ως θυμίαμα, πολύ πριν την συστηματική χρήση της ποικιλίας Pistacia lentiscus var. Chia στην Χίο. Η ρητίνη του σκίνου ήταν γνωστή στους μινωίτες ως αρωματική, θυμίαμα και θεραπευτικό προϊόν, που προερχόταν από σκίνους, αλλά λόγω ελλείψεως χρησιμοποιούσαν και άλλες αρωματικές ρητίνες.
Στην μινωική φαρμακολογία και κοσμετολογία, ο σχίνος είχε χρήσεις ως:
- α) Αντισηπτικό για την επούλωση πληγών και δερματικών παθήσεων,
- β) για την Στοματική Υγιεινή, η μάσηση των δακρύων της ρητίνης (πρωτόγονη μαστίχα) χρησίμευε στον καθαρισμό των δοντιών και την καταπολέμηση της κακοσμίας [σ.σ.: όπως και σήμερα],
- γ) στο Πεπτικό Σύστημα [σ.σ. όπως και σήμερα], και
- δ) Συντήρηση Τροφίμων, Προσθήκη ρητίνης στο κρασί (πρόδρομος της ρετσίνας) και στο λάδι για την επιβράδυνση της οξείδωσης.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι η φυσική ρητίνη-μαστίχα, περιέχει τερπένια και αντιοξειδωτικά που καθιστούν την μαστίχα Χίου φαρμακευτική με χρήση αντιφλεγμονώδη και αντιμικροβιακή. Είναι ιδανική για μάσημα ως φυσική “τσίχλα” με ευεργετικές ιδιότητες για την στοματική υγιεινή και τις στομαχικές διαταραχές. Η χρήση εκχυλισμάτων ή μαστίχας για την ανακούφιση από στομαχικές διαταραχές, ιδιότητα που επιβεβαιώνεται και από την σύγχρονη ιατρική (δράση κατά του ελικοβακτηριδίου πυλωρού). Οι καρποί του (κόκκινοι που γίνονται μαύροι) χρησιμοποιούνται σε κάποιες περιοχές για την παραγωγή λαδιού ή και ως αρωματικό. Το ξύλο του σκίνου είναι σκληρό και κατάλληλο για λεπτουργικές εργασίες.
Η μη παραγωγή ρητίνης από τους σκίνους της Κρήτης και η ανάγκη για την αρωματική ρητίνη οδήγησε στην παραγωγή ρητίνης, αντί μόνο από σκίνο, και από τερέβινθο. Έτσι στην Κνωσσό εντοπίζεται ρητίνη τερεβιθίνη και όχι ρητίνη μαστίχα. Αυτό δημιούργησε σύγχυση στους γλωσσολόγους που αναζητούν την ταυτοποίηση σε ποια σημασία αναφέρεται η πρωτοελληνική λέξη ΚΙ-ΤΑ-ΝΟ στις μινωικές πινακίδες Κνωσού της Γραμμικής Β ως ρητίνη σκίνου (Pistacia lentiscus), δηλαδή μαστίχα ή σε ρητίνη της τερέβινθου (Pistacia terebinthus) με αποτέλεσμα η προώθηση στην αγορά για δυνατότητα προσφοράς πολύτιμης ρητίνης τερεβίνθου, αντί ρητίνης σκίνου δηλαδή μαστίχας. Προφανώς αυτή η σύγχυση φαίνεται ότι ακόμα δεν έχει ξεκαθαρίσει (βλέπε σημερινή σύγχυση κανέλλας – κασίας). Οι μινωίτες γραφείς δεν ξεχώριζαν την «ρητίνη-μαστίχα σχίνου δίκτα» από την ρητίνη τερέβινθου Κρήτης και εισαγωγής από την Παλαιστίνη… και κατέγραφαν με το ίδιο όνομα “ΚΙ-ΤΑ-ΝΟ” τις διαφορετικές παραλλαγές του πολύτιμου αρωματικού και φαρμακευτικού προϊόντος. Μετά την βεβαίωση στην Παπούρα, του μαστιχοφόρου Σκίνου του όρους Δίκτη-Γιούχτα και μέχρι στιγμής χωρίς αναφορές μαστιχοφόρων σκίνων στην Κρήτη μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ο μαστιχοφόρος σκίνος “Pistacia lentiscus” του όρους Δίκτη-Γιούχτα είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός προέλευσης της μινωικής ρητίνης μαστίχας και προτείνω να ονομαστεί ο Σχίνος “Pistacia lentiscu var Dicta”….
Ρητίνη – τερεβινθίνη, Τερέβινθου και Τερεβίνθου άτλαντα..
Ο τερέβινθος (Pistacia terebinthus) ή τριμιθιά (τρεμιθιά), στην κρητική διάλεκτο ονομάζεται τσικουδιά ή και κοκκορεβιθιά. Αυτοφυής επίσης στην Κρήτη και σε ολόκληρην την Μεσόγειο. Οι μινωίτες συνέλεγαν τη ρητίνη του, την τερεβινθίνη.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΤΕΡΕΒΙΝΘΟΥ, ΕΔΩ.
Η αρχαιολογική έρευνα (σε ναυάγιο) δείχνει ότι γινόταν εισαγωγή σε μεγάλες ποσότητες από τον συγγενικό λαό στην Παλαιστίνη σε αμφορείς γεμάτους ρητίνη τερεβίνθου, επειδή η τοπική παραγωγή δεν επαρκούσε για την μινωική αρωματοποιία και τις τελετουργίες.
Η ρητίνη εισαγωγής από την Παλαιστίνη συχνά ήταν από το είδος Pistacia atlantica, συγγενές του τερεβίνθου, καλή επίσης ως σταθεροποιητής για τα αρωματικά έλαια. Οι μινωίτες ως κέντρο επεξεργασίας αρωματικής ρητίνης έκαναν επανεξαγωγή της σε μορφές αρωμάτων. Στις πινακίδες της Κνωσού (και Πύλου), η λέξη της γραμμικής Β ki-ta-no (κίτανος) συμπεριλαμβάνει όλες τις ρητίνες των συγγενών φυτών (σχίνου και τερέβινθου, ποικιλίες Terebinthus και Atlantica).
Η Τρεμιθιά ως δένδρο παράγει μικρούς καρπούς, τα τσίκουδα. Από τον κορμό αυτού του δένδρου εξάγεται η τερεβινθίνη (τσικουδόπισσα). Είναι φυλλοβόλος θάμνος ή μικρό δένδρο που μπορεί να φτάσει σε ύψος τα 5-10 μ. Είναι ιδιαίτερα ανθεκτικό στην ξηρασία και ευδοκιμεί σε όλην την Μεσόγειο, ειδικά σε ασβεστολιθικά εδάφη. Καρπός ο τρίμιθος ή το τσίκουδο, μικρό σφαιρικό που μοιάζει με μικρά φιστίκι. Το χρώμα τους αλλάζει από κόκκινο σε σκούρο μπλε ή μαύρο όταν ωριμάζουν. Από τον κορμό της τριμιθιάς εξάγεται η τερεβινθίνη (γνωστή και ως “Πίσσα της Πάφου” στην Κύπρο ή “Τσικουδόπισσα” στην Κρήτη), η οποία χρησιμοποιείται στην ιατρική και την αρωματοποιία. Η ρητίνη ki-ta-no χρησιμοποιούνταν ως σταθεροποιητής για τα αρώματα. Την έκαιγαν σε πύραυνους και αναθυμιατήρες για να καθαρίσουν την ατμόσφαιρα ή για λατρευτικούς σκοπούς. Η τερεβινθίνη ήταν γνωστή από την αρχαιότητα για τις αντισηπτικές και θεραπευτικές της ιδιότητες (αναφέρεται αργότερα και από τον Διοσκουρίδη ως η καλύτερη ρητίνη). Τα τσίκουδα (οι καρποί) έχουν βρεθεί σε ανασκαφές (π.χ. στο ανάκτορο της Ζάκρου), υποδηλώνοντας ότι καταναλώνονταν ως καρποί, πλούσιοι σε έλαια. Σε παλαιότερες εποχές (ή σε συγκεκριμένες περιοχές όπως η Κύπρος με την ζιβανία ή το τριμιθόποτο) χρησιμοποιούνταν και οι καρποί της αγριοτερεβίνθου (τα τσίκουδα) για τον αρωματισμό ή την παραγωγή αποσταγμάτων. Το δέντρο «τσικουδιά» δάνεισε το όνομά του στο απόσταγμα. Αν και η σύγχρονη τσικουδιά παράγεται από στέμφυλα σταφυλιού (ρακή), η ονομασία επιβιώνει. Αν και η κρητική τσικουδιά παράγεται πλέον από σταφύλια, η ονομασία της προέρχεται από την τριμιθιά, καθώς παλαιότερα το απόσταγμα αρωματιζόταν ή παραγόταν εν μέρει από τους καρπούς της τριμιθιάς.
Στην Κύπρο, οι καρποί (τρίμιθοι) χρησιμοποιούνται παραδοσιακώς στην μαγειρική για την παρασκευή της τριμιθόπιττας. Οι καρποί τρώγονται επίσης αποξηραμένοι και αλατισμένοι ως ξηροί καρποί. Σε ορισμένες περιοχές, οι καρποί καβουρδίζονται και χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο του καφέ.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”. Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 26.4.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ.
- ΕΒΑΝΣ και ΕΔΩ.
- Αρχαιολογικο Μοσειο Ηρακλείου Κρήτης.
- Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Αθήνα) Συλλογή πινακίδων Πύλου (Αρχείο του Νέστορος).
- INSTAP (Institute for Aegean Prehistory).
- Haldane C. «Direct evidence for organic cargoes in the Late Bronze Age», 1993
- Melena, J. L., Ex oriente laurus: ku-pa-ro, la-ka-na y ki-ta-no en las tablillas de Cnoso.
- ΜEΡΟΥΣΗΣ N. “ki-ta-no, κρίτανoς, τερέβινθος, τσικουδιά. Χρησιμοποιούσαν οι Μινωίτες τσικουδόλαδο;” ΠΡΟΪΣΤΟΡΗΜΑΤΑ, 5, 2012.
- Πανεπ. Τεξας / University of Texas at Austin Ψηφιακό αρχείο – κατάλογοι μεταγραφών (Corpus of Mycenaean Inscriptions).
- PASP / Program in Aegean Scripts and Prehistory.
- Ventris, M. & Chadwick, J., Documents in Mycenaean Greek.
- πινακίδες Γραμμικής Β (Ga για αρωματικές ύλες). Κνωσός (Σειρά Ga) πινακίδες: Ga 415, Ga 1533, Ga 5183. Και πινακίς Γραμμικής Β από τα επίσημα αρχεία ανασκαφών.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
[1] Στην Χίο λένε πως τα δάκρυα του σκίνου, είναι προσφορά του αγίου Ισιδώρου του Χίου! Οι σκίνοι του νησιού άρχισαν να δακρύζουν, όταν μαρτύρησε ο αγιος Ισίδωρος ο Χίος, λένε, από τους Ρωμαίους – δηλ. περί το 250 μΧ. Όταν τον κυνηγούσαν εμφανίστηκε ένας άσπρος ίππος και με αυτόν ο άγιος ετράπη σε φυγή, κάπου κοντά στα Μεστά. Αλλά δεν άντεχε άλλο, αφού είχε τραυματιστεί σοβαρά. Τότε έκατσε κάτω από έναν σκίνο. Ο σκίνος τον λυπήθηκε και δάκρυσε με δάκρυα που ανέδυαν ευωδια! Και τότε το δάκρυ του σχίνου ταυτίστηκε με του αγίου Ισιδώρου. Κάτι βέβαια που δεν ισχύει, διότι οι σκίνοι… δακρύζουν με το ίδιο ευωδιαστό δάκρυ, χιλιάδες χρόνια πριν τον άγιο Ισίδωρο. Αλλά είναι η λαϊκή πίστη που θέλει να ταυτίσει κάθε τι καλό ή κακό με θεία επενέργεια – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Ταματα και αναθήματα”. Και «Αγιος Ισίδωρος Χίου: Ο Αη Σίδερος, το μαρτύριο και το δάκρυ της μαστίχας», εφημ. Το Βήμα, 14.5.2024.
μαστιχοφορος σκινος Δικτας Γιουχτας Κρητης kitano κιτανος kuparo, κουπαρο lakana λακανα γραμμικη γραφη Β αρχαια κρητικα αρωματα
