Το ιερόν της Λαφρίας Αρτέμιδος στην Καλυδώνα, με το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς!

Από την κύρια νοτιοδυτική πύλη της οχύρωσης της Καλυδώνας άρχιζε η ιερά οδός που οδηγούσε στο Ιερό της Αρτέμιδος Λαφρίας[2], το δεύτερο σε σπουδαιότητα ιερό μετά από αυτό του Θέρμου. Τα ιερό που βρίσκεται δυτικά της κύριας πύλης και έξω από τα τείχη της πόλης καταλαμβάνει έναν ξεχωριστό λόφο. Η κύρια λατρευομένη θεά ήταν η Άρτεμις, ενώ παράλληλα λατρευόταν και ο θεός Απόλλων. Η Άρτεμις είχε την ονομασία Λαφρία και ο Απόλλων Λάφριος[3], γι’ αυτό το ιερό ήταν γνωστό ως Λάφριον ή Λαφριαίον.

• ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη: Το ιερόν στον 38ο παράλληλο [38.3720648238231, 21.530017803649336] απέχει 120 μ. ΒΔ. του θεάτρου. Στα 250 μ. ΒΑ. του θεάτρου, άλλο σημαντικό μνημείο.

Για το όνομα υπάρχουν δύο ερμηνείες:

• είτε ότι οφείλεται σε κάποιον Λάφριο από την Φωκίδα, ο οποίος αφιέρωσε το άγαλμα της θεάς στο ιερό της Καλυδώνας,
• είτε ότι λαφρία σημαίνει ελαφριά και αναφέρεται στο ότι η οργή της θεάς προς το βασιλιά της πόλης Οινέα έγινε με τον καιρό ελαφρύτερη, γιατί σε μια γιορτή ο Οινέας έκανε θυσίες σε όλους τους θεούς εκτός από την Άρτεμη.

ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Λαφρία[1] (ἡ) / Λάφριος (ο) = επιθετο θεών: Αρτέμιδος (στην Καλυδώνα και το Θέρμο), της Αθηνάς, του Ερμού, του Απόλλωνος (στην Καλυδώνα). – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Τα επιθετα της θεάς Αρτέμιδος”.

Η ἐπίκλησις αὕτη ἐγένετο ἀπὸ ἀνδρὸς Φωκέως.

• «Λάφριον» ιερόν.
• Λάφριος / Λαφριαῖος: μὴν Αἰτωλῶν. ο 4^ος μήνας του αρχαίου αιτωλικού μηνολογίου (νυν Δεκέμβριος – Ιανουάριος), του Ερινεου Φωκίδος, των Υαμπολιτών και στο Γύθειο Λακωνίας.
• Τα Λάφρια / Λαφρίεια, ὄνομα ἀγῶνος και εορτή στην Καλυδώνα[3], στους Δελφούς (κατά το μήνα Θεοξένιο, τον αττικό Ελαφηβολιώνα), στον Ερινεό Φωκίδος όπου υπήρχε και μήνας Λάφριος. κ.ά.
• Λαφριάδαι, φρατρία ἐν Δελφοῖς.
• Η εκ Κρήτης θεότητα «πότνιας Θηρών» Βριτόμαρτυς λατρευόταν και στο Άργος και στην Κεφαλονιά ως Λαφρία («Έπειτα δέ έκ τού Άργους είς Κεφαλληνίαν άνέβη [δηλ. η Βριτόμαρτις] καί αύτήν ώνόμασαν οί Κεφαλλήνες Λαφρίαν…», Αντ. Λιβεράλις, Μεταμορφ. συναγωγή, μ’). Άρα η Λαφρία Άρτεμη ήταν μια μορφή της Κρητικής Βριτομαρτυος, της βασίλισσας των άγριων θηρίων, ίσως από την εποχή που η περιοχή λεγόταν Κουρήτις, από τους Κρήτες.

Εκ της Λαφορίας < λαοφορίας (Αθηνάς) και όχι εκ του ελαφρύς / ελαφρος.

​​​ΠΗΓΗ: Παυσ. 4.31,7. Ἀντ. Λιβερ. 40. Λυκόφρ. 356 και 835. Ἐπιγρ. Ὑαμπόλεως, Mith. Inst. IV. σελ. 223. Ἐπιγρ. Δελφῶν W. et F. 212. Id.835 και 243. Supp. Epigr. 2.258.35 (Δελφ., 3ος π.Χ.). LSJ.

Οι αρχαιότερες ενδείξεις λατρείας ανάγονται στα γεωμετρικά χρόνια, όπως μαρτυρείται από αψιδωτό οίκημα αυτής της εποχής, και η μεγαλύτερη ακμή του ιερού τοποθετείται στα αρχαϊκά χρόνια.

Στα τέλη του 7ου αι. π.Χ. κατασκευάζονται οι πρώτοι ναοί, οι οποίοι ήταν ξύλινοι. Τα πολύχρωμα κεραμοπλαστικά στοιχεία που τους κοσμούσαν, όπως σίμες, ακρωτήρια, ακροκέραμα, γείσα, μετόπες κ.α. προσέδιδαν μνημειακή όψη στα κτήρια αυτά. Τα χρώματα που διατηρήθηκαν είναι λευκό, μαύρο, κίτρινο και ερυθρό. Στις ανασκαφές βρέθηκαν πολλά κομμάτια από τις στέγες των ναών και των θησαυρών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ζωγραφιστά ακροκέραμα με διακόσμηση γυναικείων μορφών ή ανθέων, σφίγγες και γοργόνεια που ήταν ακρωτήρια και μετόπες διακοσμημένες με μυθολογικά θέματα. Τη διακόσμηση των στεγών συμπλήρωναν οι υδρορροές σε σχήμα κεφαλής λιονταριών ή σκυλιών, από τα στόματα των οποίων έρρεαν τα νερά των στεγών. Από τα ωραιότερα δείγματα είναι τμήμα σίμης με παράσταση Νικών σε άρματα. Τα πρώτα κτήρια επισκευάζονται και δέχονται συμπληρώσεις έως τα τέλη του 6ου αι. π.Χ., ενώ στο χώρο του ιερού προστίθενται νέα οικοδομήματα. Τη μεγαλύτερη ακμή γνωρίζει το ιερό από τα αρχαϊκά έως και τα ύστερα ελληνιστικά χρόνια.

Ο μεγάλος ναός της θεάς είχε δύο φάσεις κατασκευής. Κύρια ήταν η αρχαιότερη, σύγχρονη με το μεγάλο τρίπλευρο εντυπωσιακό ανάλημμα, με μήκος στη ΒΔ. πλευρά του 28,5 μ. και ύψος 8,80 μ., επάνω στο οποίο εδράζονταν το οικοδόμημα. Το ανάλημμα ήταν από τα σπουδαιότερα έργα και σύμφωνα με τον αρχιτέκτονα M. Clemensen θα στοίχισε περισσότερο από τον ίδιο το ναό. Ο πρώτος ναός της Αρτέμιδος, με πρόδομο, οπισθόδομο και πτερό είχε την ανωδομή από ξύλο. Οι κίονες και ο θριγκός ήταν ξύλινοι με γραπτές μετόπες και με την παρουσία Σφιγγών στα ακρωτήρια. Έως και τον 5ο αιώνα π.Χ. το πτερό του ναού παρέμενε ξύλινο. Ο μεγάλος ναός αντικαταστάθηκε πλήρως από ένα νέο διπλάσιου μήκους κτήριο, εν μέρει ξύλινο. Η τελική φάση των κτηρίων που διατηρείται σήμερα, χρονολογείται γύρω στο 400 π.Χ., όταν ο μεγάλος ναός, διαστάσεων 32,26 μ. x 14,90 μ., έγινε πώρινος με μαρμάρινα κεραμίδια. Πρόκειται για δωρικό, περίπτερο εξάστυλο ναό με δεκατρείς κίονες στις μακρές πλευρές, με πρόναο, σηκό και οπισθόδομο. Στο εσωτερικό του φυλάσσονταν το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς, έργο των Ναυπακτίων καλλιτεχνών Μέναιχμου και Σοίδα, χρονολογούμενο περί το 460 π.Χ. Ο Παυσανίας μας παρέχει πληροφορίες, τόσο για το άγαλμα, όσο και για την λατρεία της θεάς που περιελάμβανε ολόκαυστες θυσίες. Το άγαλμα και η λατρεία μεταφέρθηκαν στην Πάτρα μετά την ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ.

Δυτικά του ναού και σε χαμηλότερο επίπεδο σώζονται τα θεμέλια μικρότερου ναού, διαστάσεων 15,65 μ. x 10,45 μ. που αποτελούνταν από πρόδομο και σηκό και ήταν αφιερωμένος στον Απόλλωνα. Εντός του ιερού υπήρχε και η στοά, ένα επίμηκες οικοδόμημα, μήκους 64 μ. και πλάτους 11,40 μ., με εσωτερική κιονοστοιχία και δίρριχτη στέγη. Η στοά πιθανόν προορίζονταν για την φιλοξενία προσκυνητών. Στην δυτική κλιτύ του ιερού ανευρέθησαν ποσότητες πήλινων ειδωλίων και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, τεμάχια πήλινων μετοπών, θραύσματα χάλκινων ενεπίγραφων πλακών, συντρίμματα μαρμάρινων αγαλμάτων κ.α. Ο περίβολος του ιερού δεν ήταν συνεχής, αλλά αποτελούνταν από τμηματικούς τοίχους στο φρύδι του μικρού λόφου. Τα αναλήμματα προσαρμόζονταν στο ανάγλυφο του εδάφους και στον φυσικό βράχο συγκρατώντας τα υπερκείμενα χώματα ή υποστηρίζοντας τα κτήρια. Τα κτίσματα συνδέονταν μεταξύ τους με κλίμακες.

Τέλος, στην Καλυδώνα λατρευόταν και ο θεός Διόνυσος ο ναός του οποίου εντοπίζεται, χωρίς να έχει ανασκαφεί, κάτω από το ερημωμένο εκκλησάκι του Αγ. Ιωάννη.

Το ιερό των δύο θεών αποκαλύφθηκε με ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το α΄μισό του 20ου αιώνα. Οι έρευνες απέδωσαν ποικίλα και άφθονα ευρήματα, για τα οποία αντλούμε πληροφορίες από τον τόμο «Das Laphrion», ο οποίος εκδόθηκε το 1948 στην Κοπεγχάγη από τους Dyggve και Poulsen, οι οποίοι τον αφιέρωσαν στην «ηρωική πόλη του Μεσολογγίου».

ΠΗΓΗ: Ολ. Βικάτου, αρχαιολόγος – Προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος, ΥΠΠΟΑ, ΕΦΑ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.5.2013.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Dyggve και Poulsen «Das Laphrion», Κοπεγχάγη, 1948.
• Λεκακης Γ. “Αρχαία Αιτωλία”.
• ΔΕΙΤΕ και ΕΔΩ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:

[1] Στην ζωολογια, γένος μεγάλων σαρκοφάγων μυγών του βόρειου ημισφαιρίου, που ανήκει στην οικογένεια ασιλίδες.

[2] Ο Λάφριος ήταν υιος του Κασταλία, γιου του Δελφού. Το Λαφριαιο Ιερο της Καλυδώνος λειτουργεί τουλάχιστον από τους Υστεροελλαδικούς / Μυκηναϊκούς χρόνους (1580 – 1050 π.Χ.) – ΠΗΓΗ: Ι. Γ. Νεραντζής “Εσχάρα-βωμός στο Λαφριαίον Ιερόν της πόλεως Καλυδώνος Αιτωλίας – Θυσίες προς τιμήν των χθονίων θεοτήτων και των ηρώων”, Αρχαιολογία, 27.5.2013. Περιεκλείετο από περίβολον. Η ανωδομία του ναού του Απόλλωνος στο Θέρμο και της Λαφρίας Αρτέμιδος στην Καλυδώνα, έχουν πολύ μεγάλη σημασία, διότι αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγματα τής μνημειακής κορινθιακής πλαστικής. Ελειτούργησε από τα γεωμετρικά έως τα ρωμαϊκά χρόνια. Η μεγαλυτέρα ακμή του εσημειώθη κατά τόν 6^ον αι. π.Χ. Σπουδαιότερα μνημεία τού χώρου εκτός από τον ναό είναι οι Θησαυροί (στην ΝΑ. πλευρά της Ιεράς Οδού , του α’ μισού του 6^ου αι. π.Χ.) και τα κατάλοιπα Στοάς στο βόρειο τμήμα του περιβόλου (3^ου – 2^ου  αι. π.Χ.).

[3] Ναοί σχετικοί με την Άρτεμη και τον Απόλλωνα στην περιοχή Αιτωλοακαρνανίας, υπάρχουν ακόμη:

• Στο Θύρρειο (Θύρρειον  / Θύριον / Θούριον) Ακαρνανίας ναός Αρτέμιδος και Απόλλωνος.
• Στο Άκτιον Ακαρνανίας, ναός του Απόλλωνα  (όπου συλλατρεύονταν Απόλλων και Άρτεμις).
• Στο Θέρμο Αιτωλίας υπήρχαν ναοι Θερμίου Απόλλωνος και Αιτωλής Αρτέμιδος και της Λαφρίας.
• Στο χωριό Αγία Σοφία (8 χλμ. δυτικώς του Θέρμου Αιτωλίας) αρχαίος ναος της Αρτέμιδος επί του οποίου εκτίσθη ο Ι.Ν. του Αγίου Νικολάου.

Ακόμη:

• Χάλκινο αγαλμάτιο φαινομηρίδος (ύψους 10 εκατ.) τύπου Λαφρίας Αρτέμιδος(*), ευρέθη στις ανατολικές πλαγιές του Ξεροβουνίου, ανάμεσα από τις κοιλάδες Αράχθου και Λούρου, κατά τήν διάνοιξη τού αμαξιτού δρόμου Πεστιανών – Νησίστας (νυν Ροδαυγή) Άρτης. ΠΗΓΗ: Σ. Δάκαρης “Η Αρχαιολογική έρευνα στην Ήπειρο”, Ηπειρωτική Εστία, τχ. 37, 1955.
• Λάφρη καλείται η δυτική εσχατιά, που καταλήγει στο Σίγριον Άκρον – νυν Σίγρι – της Αιολίδος νήσου της Λέσβου (Στράβων). Νυν Σαρακίνα ή Σαρατσίνα. – ΠΗΓΗ: Ι-Α. Γ. Βλάχος «ΣΙΓΡΙΟΝ, ένα αφιερωμένο στη θεά Άρτεμη αρχαίο λιμάνι της Λέσβου» στο «Λεσβιακό Ημερολόγιο», 2016. Επίσης στην Ερεσό υπάρχει η Παναγιά η Λαφριανή! Ερειπωμένο ξωκκλήσι, λίγα μέτρα από την θάλασσα, στην εκβολή δίπλα στ’ Αλίμενα, του πιο μεγάλου χειμάρρου της Λάφρης. Να έχει σχέση με τον αφρό; – ΠΗΓΗ: Χαρ. Κλ. Δεμίρης λευκωμα «Ξωκλήσια Ερεσού Λέσβου».
• Λαφρούδα Παναγιά, έχουμε και στο Πόρτο Λάγος Ξάνθης Θράκης. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης: “Τα 2.000 επίθετα της Παναγιάς!”, ΕΔΩ.

(*) Φορά “βραχύ κοντομάνικο χιτώνα και μέ θώρακα δερμάτινο. Τά τέσσερα άκρα τών ποδιών τής προβιάς περισφίγγουν τον θώρακα γύρω— γύρω στην μέση καί στον αριστερό ώμο, ενώ ό δεξιός ώμος αφήνεται ακάλυπτος ώς τό στήθος από τον δερμάτινο θώρακα, πού σκεπάζεται από τό εσωτερικό φόρεμα, τον χιτώνα. Φορεί υψηλά δερμάτινα υποδήματα, τις αρχαίες ένδρομίδες, πού περισφίγγονται κι αυτές στις κνήμες μέ ιμάντες”.

[3] 4 ήταν οι μεγάλες εορτές των Αιτωλών:

• τα Θερμικά,
• τα Θαλύσια,
• τα Λάφρια και
• τα Παναιτώλια ή Παναιτωλικά.

Στην Καλυδώνα ήταν ετήσια παναιτωλική γιορτή. Γινόταν και παναιτωλική συνέλευση των ομόσπονδων Αιτωλών. Συμμετείχαν οι συμμαχικές πόλεις έστελναν και θεωρούς. Ίσως περιλαμβάνονταν και αγώνες. Από την Αιτωλία η λατρεία της διαδόθηκε σε πολλές πόλεις της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Πελοποννήσου – λ.χ. οι Μεσσήνιοι(**) της Ναυπάκτου (την Ναύπακτο την είχαν παραχωρήσει στους Μεσσήνιους οι Αθηναίοι). Έτσι η Λαφρία έφτασε στους Μεσσήνιους και στους Πατρινούς («… μεσσηνίων δέ οί λαβόντες Ναύπακτον παρά Αθηναίων [τηνικαϋτα γάρ Αιτωλίας έγγύτατα ώκουν] παρά καλυδωνίων έλαβον… τό μέν δή τής Λαφρίας άφίκετο όνομα ές τε μεσσήνιους καί ές πατρεϊς άχαιών μόνους…», Παυσ., IV, 31, 7). Γι’ αυτό η Λαφρία Άρτεμη ετιμάτο με ιδιαίτερη λαμπρότητα στην πόλη των Πατρών. Στην ακρόπολη οι Πατρινοί είχαν ναό της θεάς. Μέσα σε αυτόν, μετά την ερήμωση της Καλυδώνας από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αύγουστο, και την αναγκαστική μεταφορά των κατοίκων της στην νεοϊδρυθείσα Νικόπολι, μετέφεραν και ετοποθέτησαν το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς κυνηγού, από την Καλυδώνα. («Πατρεύσι δέ έν άκρα τή πόλει λαφρίας ιερόν έστιν Αρτέμιδος, ξενικόν μέν τή θεω τό όνομα, έσηγμένον δέ έτέρωθεν καί τό άγαλμα. Καλυδώνος γάρ καί Αιτωλίας τής άλλης ύπό Αύγούστου βασιλέως έρημωθείσης διά τό ές τήν Νικόπολιν τήν ύπέρ τοϋ Ακτίου συνοικίζεσθαι καί τό αίτωλικόν ούτω τό άγαλμα τής Ααφρίας οί πατρείς έσχον… πατρεϋσι δέ ό Αύγουστος άλλα τε τών έκ Καλυδώνος λαφύρων καί δή καί τής Λαφρίας έδωκε τό άγαλμα, ό δή καί ές έμέ έτι έν τή άκροπόλει τή πατρέων είχε τιμάς… Τό μέν σχήμα τού άγάλματος θηρεύουσά έστιν, έλέφαντος δέ καί χρυσού πεποίηται, ναυπάκτιοι δέ Μέναιχμος καί Σοΐδας είργάσαντο…», Παυσ., VII, 18,9- 10).
Στην πολη των Πατρων τελούσαν ετήσια διήμερη θερινή γιορτή, τα Λάφρια, κατά την οποία εόρταζαν ως εξής: γύρω από τον βωμό της θεάς τοποθετούσαν κυκλικά χλωρούς κορμούς δέντρων, καθ’ ένας απ’ τους οποίους είχε ύψος 8 μ. Μέσα στον χώρο των κορμών έριχναν ξερά ξύλα. Πριν αρχίσει η γιορτή έφτιαχναν μια άνοδο στον βωμό ομαλότερη ρίχνοντας χώμα στα σκαλοπάτια του βωμού. Η εορτή ξεκινούσε με μεγαλοπρεπέστατη θορυβώδη πομπή, την οποία παρακολουθούσαν εντόπιοι και ξένοι. Η πομπή περνούσε όλην την πόλη (άγνωστο από πού ξεκινούσε) και κατέληγε στο ιερόν της θεάς, στην ακρόπολη. Στο τέλος της πομπής ερχόταν η παρθένος ιέρεια επάνω σε άνθινο άρμα, που το έσερναν ελάφια. Την επόμενη ημέρα οργάνωναν την θυσία, στην οποία έπαιρναν μέρος όλοι σι κάτοικοι, επίσημοι και μη. Έριχναν στον βωμό ζωντανά (ζώα) όλων των ειδών τα ορνιθια (το κρέας τους των οποίων τρωγόταν), και όλων των ειδών τα ζώα θυσίας (ακόμη και αγριογούρουνα, ελάφια και ζαρκάδια, καθώς και λύκους και αρκούδες, λυκάκια και αρκουδάκια – τα ζώα τα έφερναν οι κάτοικοι ή ακόμα και οι κυνηγοί, από την προηγούμενη ημέρα). Έφερναν και έριχναν στον βωμό και καρπούς ήμερων δέντρων. Με το άναμμα της φωτιάς τα ζώα πετιούνταν απ’ τον βωμό να φύγουν. Τα έπιαναν, όμως, οι πανηγυριστές και τα ξανάριχναν στην φωτιά.

«Άγουσι δέ καί Λάφρια έορτήν τή Αρτέμιδι οί πατρείς άνά πάν έτος, έν ή τρόπος έπιχώριος θυσίας έστίν αύτοϊς. Περίμέν τόν βωμόν έν κύκλω ξύλα ίστάσιν έτι χλωρά και ές έκκαίδεκα έκαστον πήχεις’ έντός δέ τού βωμού τά αύότατά σφισι τών ξύλων κείται. Μηχανώνται δέ ύπό τόν καιρόν τής έορτής καί άνοδον έπί τόν βωμόν λειοτέραν, έπιφέροντες γήν έπί τού βωμού τούς άναβασμούς. Πρώτα μέν δή πομπήν μεγαλοπρεπεστάτην τή Άρτέμιδι πομπεύουσι, καί ή ίερωμένη παρθένος οχειται τελευταία τής πομπής έπί έλάφων ύπό τό άρμα έζευγμένων ές δέ τήν έπιοΰσαν τηνικαύτα ήδη δράν τά ές τήν θυσίαν νομίζουσι, δημοσία τε ή πόλις καί ούχ ήσσον ές τήν έορτήν οί ίδιώται φιλοτίμως έχουσιν. Έσβάλλουσι γάρ ζώντας ές τόν βωμόν όρνιθάς τε τούς έδωδίμους καί ιερεια ομοίως άπαντα, έτι δέ ύς άγριους καί έλάφους τε καί δορκάδας, οί δέ καί λύκων καί άρκτων σκύμνους, οί δέ καί τά τέλεια τών θηρίων κατατιθέασι δέ έπί τόν βωμόν καί δένδρων καρπόν τών ήμέρων. τό δέ άπό τούτου πυρ ένιάσιν ές τά ξύλα. Ένταύθά που καί άρκτον καί άλλο τι έθεασάμην τών ζώων, τά μέν ύπό τήν πρώτην όρμήν τού πυρός βιαζόμενα ές τά έκτός, τά δέ καί έκφεύγοντα ύπό ισχύος’ ταύτα οί έμβαλόντες έπανάγουσιν αύθις ές τήν πυράν». – ΠΗΓΗ: Παυσανίας (VII, 18, 11 – 13).
Μετά την προσφορα-θυσία, ζώων και καρπών, ζητούσαν απο την θεά την ευλογία της, για να υπάρχει αρκετό κυνήγι και για καλοσοδειά. Η μεγάλη πυρά, δεν αναβόταν μόνον για την θυσία, αλλά και ήταν και αποτροπαϊκή και καθαρτική, για την αποτροπή των ασθενειών και των κακών επιδράσεων – όπως εξακολουθεί να ανάβεται ακόμη και σήμερα!

Στην εκκλησία του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου στην Πάτρα, ευρέθη αφιερωματική επιγραφη της πρώιμης αυτοκρατορικής εποχής(;) για την Λαφρία Αρτέμιδα. Διαβάζονται: [Pr]ọcula, Paconiae [Hel]pidis e[t] Numisi [Sec]undi alumna, ornam(entis) [sace]rdotiaḷ(ibus) Dianai Ḷaphriai. / Ο Πρόκουλα / Procula, μαθητής της Ελπίδος Πακονίας και του Numis Secundus, με τα ιερατικά στολίδια της Αρτεμιδος Λαφρίας. – ΠΗΓΗ: Αντίγραφο του Fourmont (χειρόγραφο 855, σ. 274, αρ. 79 = χειρόγραφο 571C, σ. 157 (έκδ. Osann, Sylloge 290, αρ. XLIII). Pouqueville, Voyage IV 3668. Βελτιωμένη έκδοση, με βάση το αντίγραφο του Fourmont, στο CIL III 499, απ’ όπου Herbillon, Cultes 62, αρ. 4· Achaïe II 4. A. D. Rizakis “Achaïe II. La cité de Patras : épigraphie et histoire”, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών – Κέντρο Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητος, 1998.

Η Άρτεμις Λαφρία, προστάτις της πόλης των Πατρών, απεικονίζεται σε νομισματικές κοπές του Νέρωνα, του Δομιτιανού, του Αδριανού, της Σαβίνας, του Λ. Βέρου, του Κόμμοδου και του Καρακάλλα, κρατώντας τόξο και συνοδευόμενη από τον σκύλο της, να στέκεται κοντά σε βωμό. – ΠΗΓΗ: Χ. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ “Η ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΚΟΠΙΑ ΤΗΣ COLOΝΙΑ PATRENSIS: ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ”.

(**) Άγαλμα της Αρτέμιδος Λαφρίας (ύψους 1,34 μ.), εκτίθεται στην αίθουσα Γ του Αρχαιολογικού Μουσείου Μεσσήνης. Βρέθηκε το 1989. Η θεά υψώνει το δεξί χέρι της επάνω από τον αντίστοιχο ώμο, για να ανασύρει βέλος από την φαρέτρα. Στηρίζεται δεξιά σε κορμό δένδρου. Κρατά τόξο, του οποίου το σωζόμενο κάτω άκρο απολήγει σε κεφάλι κύκνου. Τα μαλλιά, με ίχνη ωχρού (ξανθού) χρώματος, είναι χωρισμένα στην μέση και οδηγούνται με λεπτούς κυματοειδείς πλοκάμους προς τα πίσω, όπου δένονται σε κότσο. Φορά κοντό χιτώνα και από πάνω ιμάτιο δεμένο στην μέση, καθώς και εμβάδες (δερμάτινες μπότες). Ο τύπος ονομάστηκε “Λαφρία”, με βάση την Αρτέμιδα Λαφρία, που εικονίζεται στα νομίσματα ρωμαϊκών χρόνων των Πατρών. Η κόμμωση καθώς και τα χαρακτηριστικά του προσώπου βρίσκουν τα παράλληλά τους σε αντίγραφα και παραλλαγές της Κνιδίας Αφροδίτης του Πραξιτέλη. – ΠΗΓΗ: Αρχαιολογικο Μουσείο Μεσσήνης. Η Λιμνάτις Άρτεμις της Ιθώμης Μεσσηνίας, ίσως να ταυτίζεται με την Λαφρία.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”.

ιερον Λαφριας Αρτεμιδος Καλυδωνα, αρχαιο χρυσελεφαντινο αγαλμα θεα πυλη οχυρωση Καλυδων ιερα οδος ιερο Αρτεμης Λαφρια 38ος παραλληλος σπουδαιο Θερμο τειχη πολη λοφος λατρεια θεα αρτεμις, αρτεμη θεος Απολλων απολλωνας ονομα επιθετο λαφριος, λαφριον λαφριαιον λαφριο λαφριαιο Φωκιδα, αφιερωμα ελαφρια οργη βασιλιας πολις Οινεα Οινευς γιορτη θυσια επιθετα θεων Αρτεμιδος Αθηνας, Ερμου απολλωνος Αρτεμιδας Αθηνα, Ερμη απολλωνα θεες διδυμοι επικλησις Φωκεας φωκαευς φωκις επικληση μην Αιτωλων 4^ος μηνας αρχαίιο αιτωλικο μηνολογιο Δεκεμβριος – Ιανουαριος Υαμπολις υαμπολη λαφρια / Λαφριεια, αγωνας εορτη Δελφοι λαφριαδαι, λαφριαδες φρατρια λαφορια λαοφορια ελαφρυς / ελαφρος Παυσανιας Λυκοφρων επιγραφη επιγραφες Δελφων 3ος αιωνας πΧ Ερινεος Φωκιδος, Γυθειο Λακωνια Θεοξενιος, αττικος Ελαφηβολιωνας Φωκιδας Κρητη θεοτητα ποτνια Θηρων Βριτομαρτυς αργος Κεφαλονια Κεφαλληνια Βριτομαρτις Κεφαλληνες Λιβεραλις, Μεταμορφωσεις βασιλισσα αγριων θηριων αγρια θηρια αρχαιοτερη γεωμετρικα χρονια, αψιδωτο οικημα εποχη ακμη αρχαικα χρονια 7ος κατασκευη πρωτοι ναοι ξυλινος πολυχρωμα κεραμοπλαστικα στοιχεια σιμη ακρωτηριο ακροκεραμο γεισο μετοπη μνημειακη κτηρια χρωμα λευκο μαυρο, κιτρινο ερυθρο ανασκαφες στεγη ναος θησαυρος ζωγραφιστο διακοσμηση γυναικεια μορφη ανθος σφιγξ γοργονειο υδρορροη σχημα κεφαλη λιονταρι σκυλος σκυλι στομα νερα παρασταση Νικη αρμα 6ος οικοδομημα υστερα ελληνιστικα χρονια θεα αρχαιοτερη, τριπλευρο εντυπωσιακο αναλημμα, αρχιτεκτονας κλεμενσεν Clemensen προδομος, οπισθοδομος πτερο ανωδομη ξυλο κιονας θριγκος ξυλινη γραπτη Σφιγγα 5ος ξυλινο 400 πωρινος μαρμαρινο κεραμιδι μαρμαρο δωρικος περιπτερος εξαστυλος ναος κιονες προναος, σηκος χρυσελεφαντινο αγαλμα εργο Ναυπακτιοι καλλιτεχνες Μεναιχμος Σοιδας, 460 ολοκαυστη θυσια Πατρα ναυμαχια ακτιου ακτιο ακτιον 1ος 31 θεμελια στοα επιμηκες κιονοστοιχια διρριχτη στεγη φιλοξενια προσκυνητες πηλινο ειδωλιο αρχιτεκτονικα καταλοιπα, πηλινη θραυσμα χαλκινη ενεπιγραφη πλακα αγαλματα περιβολος τοιχος φυσικος βραχος κλιμακα Διονυσος ανασκαφη ερημωμενο εκκλησακι ξωκκλησι Αγιου Ιωαννη Αγιος Ιωαννης 20ος μχ ευρημα Κοπεγχαγη ηρωικη πολη του Μεσολογγιου Μεσολογγι αιτωλια αιτωλοακαρνανια Βικατου, ΕΦΑ Εφορεια Αρχαιοτητων Αιτωλοακαρνανιας Λευκαδος, ζωολογια, γενος μεγαλη σαρκοφαγος μυγα μυιγα οικογενεια ασιλιδες Κασταλιας, Δελφος μνημειακη κορινθιακη πλαστικη γεωμετρικη ρωμαικα θησαυρος Ιερα Οδος αιτωλοακαρνανιας, Θυρρειο Θυρρειον Θυριον / Θουριον Θυριο Θουριο ακαρνανια ακτιον συλλατρεια Θερμιος αιτωλη χωριο Αγια Σοφια ΙΝ ιερος ναος Αγιου Νικολαου νικολαος μεγαλες εορτες Αιτωλων Θερμικα Θαλυσια, Παναιτωλια Παναιτωλικα ετησια παναιτωλικη γιορτη γιορτες πανηγυρι πανηγυρια παναιτωλικος συνελευση ομοσπονδοι ομοσπονδια συμμαχοι θεωρος αγωνες Πελοποννησος Μεσσηνιοι μεσσηνια Ναυπακτος αθηνα Αθηναιοι αρχαιοι Πατρινοι καλυδωνιων πατρεις αχαιων αχαια Πατραι ακροπολις ερημωση ρωμαιοι Ρωμαιος αυτοκρατορας Αυγουστος, αναγκαστικη μεταφορα πληθυσμου κατοικοι νικοπολη Νικοπολις, κυνηγος ξενικο ερημοποιηση αιτωλικον λαφυρο θηρα ελαφαντα ελεφαντοδοντο χρυσος διημερη θερινη βωμος κυκλικα κυκλος χλωρος κορμος δεντρο ξερα ξυλα ανοδος χωμα σκαλοπατι μεγαλοπρεπεστατη θορυβωδη πομπη ξενοι αγνωστο παρθενος ιερεια παρθενα ανθινο αρμα, ελαφι ζωντανα ζωα πουλι κρεας ζωα θυσιας αγριογουρουνο ζαρκαδι λυκος αρκουδα λυκακι αρκουδακι κυνηγος κυνηγι καρπος ημερο δενδρο αναμμα φωτιας ζωο φωτια πανηγυριστες τροπος επιχωριος χλωρα εκκαιδεκα πηχεις αυοτατα Μηχανη καιρος αναβασμος ιερωμενη ελαφος δημοσια ιδιωτης φιλοτιμια ζωντα ορνιθα εδωδιμο ιερειο δορκας, δορκαδα αρκτος σκυμνος, τελεια ορμη πυρος βιαζομενα πυρα ευλογια καλοσοδεια μεγαλη πυρα αποτροπαικη καθαρτικη αποτροπη ασθενεια κακη επιδραση επιβιωση Κουρητις κουρητιδα κουρητες αρχαιοι κρητες κρητικοι χαλκινο αγαλματιο φαινομηρις Ξεροβουνιο, Ξεροβουνι Ξεροβουνιον κοιλαδα ποταμος Αραχθος Λουρος διανοιξη αμαξιτος δρομος Πεστιανα – Νισιστα αρτης αρτα αρτας ηπειρος Δακαρης αρχαιολογικη ερευνα Ηπειρωτικη Εστια αγαλμα αρχαιολογικο Μουσειο Μεσσηνης 1989 δεξι χερι βελος φαρετρα κορμος δενδρου τοξο, κεφαλι κυκνος μαλλια ωχρο ξανθο χρωμα χωριστρα λεπτος κυματοειδης πλοκαμος κοτσος κοντος χιτωνας μινι φουστα ιματιο εμβαδες εμβας δερματινες μποτες νομισμα ρωμαικα χρονια κομμωση προσωπο παραλληλα αντιγραφο παραλλαγη Κνιδια Αφροδιτη Πραξιτελης αρχαιολογια Μεσσηνια βραχυς κοντομανικος χιτων θωραξ δερμα προβια ωμος ακαλυπτος στηθος δερματινος θωρακας, φορεμα, υψηλα δερματινα υποδηματα, αρχαιες ενδρομιδες, κνημη ιμαντας Λαφρη Σιγριον ακρον Σιγριο ακρο Σιγρι αιολιδα νησος Λεσβος Στραβων Σαρακινα Σαρατσινα σαρακηνοι Βλαχος αρχαιο λιμανι Λεσβου Λεσβιακο Ημερολογιο εκκλησια ιερος ναος ΙΝ Αγιου Βασιλειου Μεγαλου Αγιος Βασιλειος επιγραφη πρωιμη αυτοκρατορικη εποχη Prọcula, Paconiae Helpidis et Numisi Secundi alumna, ornamentis sacerdotiaḷibus Dianai Ḷaphriai Προκουλας / Procula, μαθητης Ελπιδα ελπις Πακονια νουμις Β Numis Secundus, ιερατικα στολιδια φουρμοντ Fourmont χειρογραφο εκδοση συλλογη Sylloge πουκεβιλ Pouqueville, εκδοσις Εθνικο ιδρυμα Ερευνων – Κεντρο Ελληνικη Ρωμαικη Αρχαιοτητα νομισμα Νερωνας, νερων Δομιτιανος αδριανος Σαβινα Βερος Κομμοδος Καρακαλλας, σκυλος βωμος αρχαια νομισματα πατρων Υστεροελλαδικα Μυκηναικα χρονια 16ος αιωνας 1580 – 11ος 1050 Νεραντζης εσχαρα Λιμνατις Ιθωμη Ερεσος Παναγια Λαφριανη ερειπωμενο ξωκκλησι, θαλασσα, εκβολες Αλιμενα, Αλιμενας χειμαρρος ξωκλησια λαφρουδα Πορτο Λαγος Ξανθη Θρακη Πεστιανα Νησιστα Ροδαυγη