Του Γιώργου Λεκάκη
Τη Μεγάλη Πέμπτη οι νοικοκυρές βάφουν αυγά, ζυμώνουν λαμπροκουλούρες, πλάθουν πασχαλιάτικα κουλουράκια, κουτσούνες, κοφίνια, καλαθάκια, αυγούλες... Ξεκινούν από το πρωί το ζύμωμα. Ζυμώνουν με μυρωδικά και στολίζουν με ξηρούς καρπούς.
Το βάψιμο των αυγών είναι το πιο δημοφιλές πανελλήνιο έθιμο της Μεγάλης Πέμπτης. Από το κόκκινο χρώμα τους η ημέρα ονομάζεται και Κόκκινη Πέφτη ή Κοκκινοπέφτη. Στο πρώτο αυγό που θα βαφτεί, αποδίδονται ιδιαίτερες και θεραπευτικές ιδιότητες όπως και στα «ευαγγελισμένα αυγά», εκείνα δηλαδή που στέλνονται στην εκκλησία για να ευαγγελιστούν / λειτουργηθούν. Το κόκκινο χρώμα προτιμάται εις ανάμνησιν του χυμένου αίματος του Χριστού. Αλλά το κόκκινο είναι ένα χρώμα γιορτινό, που ταιριάζει στην μεγάλη προσδοκώμενη χαρά της Ανάστασης.
Την νύκτα της Μεγάλης Πέμπτης, μετά την ανάγνωση των 12 Ευαγγελίων και την Σταύρωση του Χριστού, γυναίκες και κορίτσια ξενυχτούν στην εκκλησία, για να μοιρολογήσουν τον Χριστό, όπως θα έκαναν για κάποιον δικό τους νεκρό συγγενή! Ψάλλουν:
«Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα
σήμερα όλοι θλίβονται και τα βουνά λυπούνται.
Σήμερα έβαλαν βουλή οι άνομοι εβραίοι,
οι άνομοι και τα σκυλιά και οι τρισκαταραμένοι,
για να σταυρώσουν τον Χριστό, των πάντων βασιλέα»
Ο στολισμός του Επιταφίου γίνεται με άνθη, που φέρνουν οι πιστοί: Λεμονανθοί, τριαντάφυλλα, βιολέτες και μενεξέδες. Πλέκονται στεφάνια και γιρλάντες. Ο Επιτάφιος μοιάζει με μια άνθινη βασιλική κορώνα.
Από τα κεριά που καίνε κατά την διάρκεια της ανάγνωσης των Δώδεκα Ευαγγελίων, οι πιστοί παίρνουν ένα κομμάτι, και το κρατούν όλο το χρόνο για φυλακτό!
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΜΕΓΑΛΗΣ ΠΕΜΠΤΗΣ, ΕΔΩ.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ
Στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, κάθε δέκα χρόνια, τελείται η «έψησις», δηλ. η παρασκευή του Αγίου Μύρου[1], το οποίο ύστερα αποστέλλεται στις ορθόδοξες εκκλησίες. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΓΙΟΥ ΜΥΡΟΥ, ΕΔΩ.
ΘΕΣΣΑΛΙΑ
Στην Σκιάθο Βορείων Σποραδων Μαγνησίας, τα παιδιά του νησιού γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι, κρατώντας καλαμένιους σταυρούς, στολισμένους με λουλούδια της άνοιξης και τραγουδούν τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής.
ΗΠΕΙΡΟΣ
ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ
Στην Καστοριά, λένε, όταν αναστήθηκε ο Χριστός, μια χωρική γυναίκα δυσκολεύτηκε να το πιστέψει. Και είπε στους συγχωριανούς της, πως αν αυτό συνέβη πραγματικά, είναι τόσο απίστευτο, όσο το να κοκκινίσουν τα αυγά που είχε μπροστά της! Και έτσι και έγινε! [Η ίδια ιστορία λέγεται ότι συνέβη και αλλαχού].
Στο Λητόχωρο Πιερίας το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης στολίζονται οι επιτάφιοι, που φτιάχνονται από ανύπαντρες κοπέλες, οι οποίες καθ’ όλην την Σαρακοστή φτιάχνουν λουλούδια από ύφασμα.
ΘΡΑΚΗ
Στην Ανατολική Ρωμυλία έφτιαχναν με το ζυμάρι της Πέμπτης μικρά σταυρουδάκια, τα οποία τα τοποθετούσαν στο εικονοστάσι. Όταν κάποιος αρρώσταινε, του έδιναν να φάει ένα μικρό κομμάτι από αυτό για να γιατρευτεί!
Στην Ανατολική Θράκη η βαφή των αυγών γίνονταν με μπογιά, από διάφορα χόρτα. Μετά την βαφή, κρεμούσαν από το παράθυρο ένα κόκκινο πανί, το «κοκκινοπεφτιάτικο». Όσο το κόκκινο πανί είναι κρεμασμένο στο μπαλκόνι ή στο παράθυρο, ούτε πλέναν, ούτε απλώναν ρούχα, γιατί το θεωρούσαν κακό σημάδι. Την μπογιά την κρατούσαν 40 ημέρες, επειδή είναι «του Χριστού το αίμα». Την δε βαφή, δεν την έχυναν, αλλά την παράχωναν. Αν υπάρχει αυγό από μαύρη κότα, το βάφουν πρώτο και το βάζουν στο εικονοστάσι. Και όταν πιάνει μπόρα, το χρησιμοποιούν μαζί με την πυροστιά, όπου το βάζουν ανάποδα στην αυλή, για να διώξουν το χαλάζι. Επίσης, την Μεγάλη Πέμπτη ζυμώνουν τα τσουρέκια σε κουλούρες και ένα σε σχήμα σταυρού με τέσσερα κόκκινα αυγά στις άκρες και ένα άσπρο στην μέση, το οποίο τρώνε την Λαμπρή. Τα τσόφλια των αυγών τα παραχώνουν στα αμπέλια, για να τα προφυλάξουν από το χαλάζι. Μία κουλούρα φυλασσόταν στο εικονοστάσι για να καταναλωθεί την Πρωτομαγιά, για να προστατεύονται τα μέλη της οικογένειας από τα μάγια.
ΚΥΚΛΑΔΕΣ
Στα Κουφονήσια, μετά το τέλος της ακολουθίας των Παθών, οι κάτοικοι συγκεντρώνονται στην εκκλησία και στολίζουν τον Επιτάφιο με άνθη. Μια γυναίκα ψάλλει το «Μοιρολόι της Παναγίας». Οι γυναίκες παραμένουν στην εκκλησία κοντά στον Επιτάφιο μέχρι το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής.
Στην Σίφνο, οι νοικοκυρές ετοιμάζουν τα παραδοσιακά «πουλιά της Λαμπρής». Είναι πασχαλινές κουλούρες σε διάφορα σχήματα ζώων και πουλιών, στολισμένες με κόκκινα αυγά.
ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ
Στην Πάτμο γίνεται αναπαράσταση του «Μυστικού Δείπνου» στην κεντρική πλατεία της Χώρας. Ο ηγούμενος της ΙΜ Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου πλένει τα πόδια 12 μοναχών, όπως έκανε και ο Ιησούς με τους μαθητές του.
ΕΥΡΩΠΗ
Στην Ρωσία και την Ουκρανία, κάνουν πρωινό μπάνιο, πριν την ανατολή του ήλιου, για την κάθαρση σώματος και ψυχής, προετοιμάζοντας τον άνθρωπο για τη συνάντησή του με το Θείο. Στην εκκλησία ρίχνουν το «αλάτι της Πέμπτης». Ένα απλό αλάτι, το οποίο αναμειγνύεται με νερό και ευλογείται στην εκκλησία. Οι πιστοί το χρησιμοποιούν ως μέσον ευλογίας και καθαρισμού του σπιτιού, σαν τον αγιασμό.
Σε κάποιες περιοχές, γίνεται καταμέτρηση χρημάτων για «τακτοποίηση» των οικονομικών εκκρεμοτήτων, αφού η γενναιοδωρία ανταμείβεται.
ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑ – ΓΕΩΡΓΙΑ
Η Μεγάλη Πέμπτη συνοδεύεται και από λαϊκές δοξασίες που σχετίζονται με την μετεωρολογία και την γεωργία:
- Ο καθαρός ουρανός την ημέρα αυτή, προμηνύει καλές καιρικές συνθήκες και ευνοϊκή χρονιά για τις καλλιέργειες.
- Η έντονη πρωινή δροσιά θεωρείται σημάδι καλής σοδειάς.
- Η κατεύθυνση του ανέμου, η παρουσία ή όχι ομίχλης και η συμπεριφορά των πουλιών ερμηνεύονται ως ενδείξεις για τον καιρό των επόμενων ημερών. Οι παλαιότεροι ήξεραν να παρατηρούν την φύση για να «προβλέψουν» το μέλλον.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Ταματα και αναθηματα». Γ. Λεκακης “Λεξικο των παραδοσεων”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.4.2000.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[1] Το Άγιο Μύρο είναι το αποτέλεσμα της ανάμειξης λαδιού και άλλων αρωματικών ελαίων, δρογών και φαρμακευτικών φυτών. Χρησιμοποιείται κατά την διάρκεια του Μυστηρίου του Χρίσματος, που τελείται μετά την βάπτιση, στα εγκαίνια Ναών, κ.α. Η διαδικασία ξεκινά την Κυριακή των Βαΐων. Το Άγιο Μύρο μεταφέρεται από 24 αρχιμανδρίτες, οι οποίοι κρατούν 24 αργυρά δοχεία. Τελευταίος ο Πατριάρχης, που κρατά μια μικρή Μυροθήκη. Πριν το Άγιο Μύρο μεταφερθεί στο Μυροφυλακείο, στον πύργο του Πατριαρχείου, τελείται Θεία Λειτουργία, όπου καθαγιάζεται.
ΕΘΙΜΑ ΜΕΓΑΛΗΣ ΠΕΜΠΤΗΣ Λεκακης εθιμα μεγαλης πεμπτης μεγαλη πεμπτη ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΜΠΤΗ νοικοκυρα αυγα λαμπροκουλουρα πλασμιο πασχαλιατικο κουλουρακι κουτσουνα κοφινι καλαθακι αυγουλα ζυμωμα μυρωδικο στολισμα ξηροι καρποι βαψιμο αυγων δημοφιλες πανελληνιο εθιμο κοκκινο χρωμα Κοκκινη Πεφτη Κοκκινοπεφτη Κοκκινοπεμπτη πρωτο αυγο θεραπευτικες ιδιοτητες ευαγγελισμενα αυγα εκκλησια ευαγγελισμος λειτουργια κοκκινο χρωμα αιματος ιησους Χριστος γιορτινο χαρα Ανασταση νυκτα αναγνωση δωδεκα 12 Ευαγγελια Σταυρωση Χριστου γυναικες κοριτσια ξενυχτι μοιρολοι νεκρος συγγενης σημερα μαυρος ουρανος, σημερα μαυρη μερα θλιψη βουνα λυπη βουλη ανομοι εβραιοι, σκυλι τρισκαταραμενος σταυρος παντων βασιλεας Επιταφιος ανθη, ανθος Λεμονανθος, τριανταφυλλο βιολετα μενεξες στεφανι γιρλαντα ανθινη βασιλικη κορωνα κερι φυλακτο Οικουμενικο Πατριαρχειο κωνσταντινουπολης 10 δεκα χρονια, εψησις εψηση παρασκευη Αγιο Μυρο ορθοδοξη νησος Σκιαθος Βορειες Σποραδες Μαγνησια θεσσαλια παιδι καλαμι λουλουδια ανοιξης τραγουδι καλαντα της Μεγαλης Παρασκευης λουλουδι ανοιξη δημοτικο τραγουδια Μεγαλη Παρασκευη Καστορια μακεδονια χωρικη γυναικα απιστη Λιτοχωρο Πιεριας λητοχωρο πιερια βραδυ επιταφιοι, ανυπαντρη κοπελα σαρακοστη υφασματινο υφασμα κοπελλα ανατολικη Ρωμυλια ζυμαρι της Πεμπτης σταυρουδακι εικονοστασι αρρωστια διατροφη γιατρεια γιατροσοφι Κουφονησια κυκλαδες ακολουθια Παθων, κατοικοι Μοιρολοι της Παναγιας πρωι Σιφνος, νοικοκυρες παραδοσιακο πουλια της Λαμπρης πασχαλινη κουλουρα σχημα ζωο πουλι ελυμπος ολυμπος Καρπαθος Πατμος δωδεκανησα αναπαρασταση Μυστικο Δειπνο πλατεια Χωρα πατμου ηγουμενος ΙΜ ιερα μονη Αγιου Ιωαννη Θεολογου Αγιος Ιωαννης Θεολογος πλυσιμο ποδια μοναχος μαθητες Ρωσια Ουκρανια, πρωινο μπανιο, ανατολη ηλιου, καθαρση σωμα ψυχη ανθρωπος συναντηση Θειο αλας αλατι της Πεμπτης νερο ευλογια πιστοι χρηση μεσον ευλογιας καθαρισμος καθαρμος σπιτι αγιασμος καταμετρηση χρηματων τακτοποιηση οικονομικες εκκρεμοτητες γενναιοδωρια ανταμοιβη λαικες δοξασιες μετεωρολογια γεωργια καθαρος ουρανος προμηνυμα καλες καιρικες συνθηκες καλοκαιρια ευνοικη χρονια καλλιεργεια εντονη πρωινη δροσια σημαδι καλη σοδεια καλοσοδεια κατευθυνση ανεμου, ανεμος ομιχλη συμπεριφορα πουλιων ερμηνεια ενδειξη καιρος παλαιοτεροι παρατηρηση φυση προβλεψη μαντεια μαντικη μελλον λαδι αρωματικα ελαια δρογη φαρμακευτικα φυτα Μυστηριο Χρισμα βαπτιση, εγκαινια Ναων, ναος ναοι Κυριακη Βαιων βαια ναγια 24 αρχιμανδριτης, αργυρο δοχειο πατριαρχης, μυροθηκη Μυροφυλακειο, Μυροφυλακειον πυργος Θεια Λειτουργια, καθαγιασμος παναγια ανατολικη Θρακη βαφη αυγων μπογια χορτα χορτομπογια κρεμσμα παραθυρο κοκκινο πανι κοκκινοπεφτιατικο μπαλκονι απλωμα ρουχα, κακο σημαδι σαραντα 40 ημερες, 40ημερο μαυρη κοτα, κοττα ορινθα μπορα, πυροστια αναποδα αυλη χαλαζι τσουρεκι 4 τεσσερα ασπρο Λαμπρη τσοφλι αμπελι προφυλαξη προφυλακτικο πρωτομαγια προστασια οικογενεια μαγια
