Σε βυζαντινό μοναστικό οικισμό στην Ισπανία, βρέθηκε βωμός από μάρμαρο Πάρου και πυξίδα διακοσμημένη με τον Ηρακλή! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Ένας οχυρωμένος μοναστικός οικισμός που χρονολογείται στον 6^ο αιώνα μ.Χ. ανακαλύφθηκε στην Βαλένθια της νοτιοανατολικής Ισπανίας, στην τοποθεσία που ακόμη λέγεται Μοναστήρι (El Monastil)[*], από μια ομάδα ερευνητών με επί κεφαλής τον A. M. Poveda Navarro του Ιδρύματος Urbs Regia.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΙΣΠΑΝΙΑΣ, ΕΔΩ.

Η τοποθεσία, γνωστή ως Έλος, βρισκόταν επί της Via Augusta, τον κύριο ρωμαϊκό δρόμο της περιοχής, και κατοικείτο από στρατιώτες και κληρικούς της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δηλ. της Βυζαντινής Ελληνικής Αυτοκρατορίας.

Στο φρούριο βρέθηκαν:

• δύο σιδερένιες πλάκες, από μια εύκαμπτη πανοπλία, μαζί με
• 7 χάλκινα βάρη, που χρησιμοποιούνταν για την είσπραξη φόρων.
• Θραύσματα βωμού από λευκό παριανό μάρμαρο βρέθηκαν διάσπαρτα σε πολλά από τα δωμάτια.

Το κτηριο της βυζαντινής εκκλησίας κάλυπτε περισσότερα από 84,5 τ.μ. και διέθετε μια αψίδα σε σχήμα πετάλου, μια βαπτιστική πισίνα και τοίχους από βαμμένο γύψο. Σε αυτό βρέθηκαν:

• ένα κυλινδρικό δοχείο από ελεφαντόδοντο, μια πυξίδα, διακοσμημένη με μια σκηνή που απεικονίζει τον Ηρακλή να συλλαμβάνει την Έλαφο της Κερύνειας Αχαΐας. Η απεικόνιση του Ηρακλή χρησιμοποιήθηκε για να συνδέσει τον ελληνικό και τον χριστιανικό συμβολισμό, υπό τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό, εξήγησε ο κ. Poveda Navarro. Αλλά ο Ηρακλής είναι ιδιαιτέρως τιμώμενος στην Ιβηρική Χερσόνησο, από την εποχή των άθλων του… – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΙΒΗΡΙΚΗΣ, ΕΔΩ.
• ένα σιδερένιο μαχαίρι για το κόψιμο οστών,
• ένα κουτάλι από κασσίτερο,
• ένας χάλκινος κρίκος για το σκήνωμα του ιερού της εκκλησίας,
• μια κεραμική σφραγίδα που φέρει την συντομογραφία Beata Virgo Maria (= Ευλογημενη Παρθενος Μαρια), και
• ένα μεγάλο κεραμικό πιάτο με χαραγμένους έξι σταυρούς.

Ένας Βησιγότθος επίσκοπος ανέλαβε το φρούριο γύρω στο 600 μ.Χ., αλλά μετά από περίπου 30 χρόνια, η έδρα του επισκόπου καταργήθηκε και ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ως μοναστήρι μέχρι που άραβες άποικοι τον μετέτρεψαν σε ισλαμικό θρησκευτικό χώρο.

ΠΗΓΗ: «Archaeologists Identify Rare Byzantine Fort in Spain», Greek Reporter, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 8.4.2026.

[*] Το Ελ Μοναστίλ είναι ένας από τους σημαντικότερους και αντιπροσωπευτικούς αρχαιολογικούς χώρους της ιστορικής κληρονομιάς της Έλντα της Βαλένθιας και της επαρχίας Αλικάντε, στον 38ο παράλληλο [38°29′40″N 0°47′16″W]. Επίσημα ανακηρυχθεί Μνημείο Πολιτιστικού Ενδιαφέροντος και βρίσκεται στο όρος Λα Τορέτα, στα περίχωρα της πόλης, περιτριγυρισμένο από τον ποταμό Βιναλόπο.

Η αρχαιολογία επιβεβαιώνει κατοίκηση από την προϊστορική 5^η χιλιετία π.Χ.

Είχε μια πλεονεκτική στρατηγική θέση, «κλειδί» για τον έλεγχο μιας από τις κύριες φυσικές οδούς μεταξύ των ακτών της Μεσογείου και του κεντρικού οροπεδίου. Ήταν, διαδοχικά, οικισμός “Πολιτισμού Bell Beaker,” του Χαλκού και του “Ανατολίζοντος”, όπως τους λένε εδώ οι αρχαιολογοι. Καθώς και ιβηρικό οππίδιουμ δηλ. ένας οχυρωμένος θύλακας κατά την ιβηρο-ρωμαϊκή περίοδο. Ήταν επίσης πολύ πιθανόν η τοποθεσία του “mansio” Ad Ello των Αντωνίνων, που βρισκοταν σε μια διακλάδωση της Via Augusta. Από αυτό το όνομα προέκυψε, λένε, το σημερινό όνομα της πόλης, Έλντα[1].

Αργότερα ήταν ένας σημαντικός υστερορρωμαϊκός οικισμός, με σημαντικές στρατιωτικές και θρησκευτικές λειτουργίες, υπό βυζαντινή κυριαρχία. Σε αυτό το τελικό στάδιο, εστέγαζε ένα μοναστήρι.

Τα σπίτια βρίσκονταν στην νότια πλαγιά και την κορυφογραμμή, προστατευμένα από τείχος στα βόρεια, με δωμάτια διαστάσεων 7 – 28 τ.μ. Η οικονομία βασιζόταν στην γεωργία (καλλιέργεια σιταριού, κριθαριού, σταφυλιών και λαχανικών), στην εκμετάλλευση των δασικών πόρων και στο κυνήγι. Η περιοχή διατηρούσε υψηλή παραγωγή, τα πλεονάσματα της οποίας χρησιμοποιούνταν για εμπόριο. Η μεταλλουργική δραστηριότητα ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Η παραγωγή υφασμάτων ήταν πάντα άφθονη, όπως και η κεραμική, μερικά με μοναδικά συμβολικά και διακριτικά χαρακτηριστικά που δεν συναντώνται αλλού. Αυτό οδήγησε την αρχαιολόγο S. Nordström να μιλήσει για τον «Δάσκαλο του El Monastil», έναν αγγειοπλάστη που εισήγαγε ένα ιδιαίτερο στυλ με σχέδια μικρών θηραμάτων στα κεραμικά του. Επίσης το χόρτο esparto, επέτρεψε την εκτεταμένη ανάπτυξη της καλαθοπλεκτικής.

Στο υψηλότερο μέρος του Ελ Μοναστίλ υπάρχουν τα ερείπια ενός μοναστηριού, της βυζαντινής εποχής (6ος αιώνας). Το κτηριο χωρίζεται σε δύο δωμάτια και διατηρεί μια πεταλοειδή αψίδα και έναν εντυπωσιακό λάκκο λαξευμένο στο έδαφος. Ο λάκκος μπορεί να χρησιμοποιήθηκε ως βαπτιστήριο ή για να στεγάσει έναν μοναδικό τάφο μέσα στον θρησκευτικό χώρο. Μερικά από τα πιο αξιοσημείωτα ευρήματα χριστιανικής λατρείας κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου προέρχονται από αυτόν τον χώρο. Εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Έλντα.

Το Μοναστήρι είναι ενα πραγματικο πολιτιστικο πάρκο. Με χιλιετή παράδοση έργων, που συνδέονται με τον πολιτισμό του νερού[1], ειδικά με την διαχείριση και τον έλεγχο των περιορισμένων υδραυλικών πόρων της περιοχής (φράγματα, μύλοι, υδροτροχοί, αρδευτικά κανάλια, πηγάδια, πηγές και υδροηλεκτρικοί σταθμοί γνωστοί ως «ελαφρύ εργοστάσιο»).

Επίσης, στα αξιοθεατα ξεχωρίζουν:

• τα οικιακά και χειροτεχνικά συγκροτήματα του μοναστηριού,
• μια αποθήκη ιβηρικών χρόνων,
• το αμυντικό σύστημα του ιβηρορρωμαϊκού τείχους (έχει ανακαινιστεί).
• Την είσοδο, τους δρόμους, τα σπίτια και τα βοηθητικά κτηρια του οικισμού.
• το παρατηρητήριο της Λα Τορέτα (14^ου αιώνα), που μας μεταφέρει πίσω στον ταραγμένο κόσμο Καστίλης – Αραγωνίας κατά τον Μεσαίωνα,
• τα ιστορικά φράγματα της Έλντα (17^ου – 19^ου αιώνα), από τα σημαντικότερα τεχνικά έργα στην ιστορία της κοιλάδας,
• το κτήμα Ελ Πομπλέτ, γνωστό ως «Θέση Γιούστε», ορόσημο στο τέλος του Εμφυλίου Πολέμου.

Όσον αφορά την φυσική κληρονομιά, ξεχωρίζουν οι υγροτόποι[1] και οι αμμώδεις όχθες Αλμορτξό, οι οποίες διατηρούν ένα μοναδικό και ασυνήθιστο τοπίο αμμόλοφων με μεγάλη λαϊκή παράδοση μεταξύ των κατοίκων της Έλντα και του Πέτρερ.

Η θέση αποτελεί σημαντική μαρτυρία του εκχριστιανισμού της κοιλάδας Έλντα στο τέλος της αρχαίας ιστορίας και στις αρχές του Μεσαίωνα, καθώς και της βυζαντινής και βησιγοτθικής παρουσίας στα νοτιοανατολικά της Ιβηρικής Χερσονήσου.

Ο χώρος εγκαταλείφθηκε κατά την Ισλαμική περίοδο.

Τα ερείπια του Ελ Μοναστίλ είναι σε μεγάλο βαθμό αναστηλωμένα μετά από χρόνια εγκατάλειψης. Μαρτυρούν αυτό το πλούσιο παρελθόν. Χιλιάδες ευρήματα φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Έλντα. Έχει ανασκαφεί από το Τμήμα Αρχαιολογίας της Έλντα.

• Το Μοναστήρι μας επιτρέπει να κατανοήσουμε και να θυμηθούμε το πέρασμα διαφορετικών πολιτισμών μέσα από την κοιλάδα της Έλντα… Δηλαδή περισσότερα από 7.000 χρόνια ιστορίας μέσα σε λίγα μέτρα!

ΠΗΓΗ: Turismo elda. Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Calvo Baeza M. «Nombres de lugar españoles de origen árabe», εκδ. Darek-Nyumba, Μαδριτη / Madrid, 1990.
• García, κ.ά. «Representación de animales en la cerámica de El Monastil», Revista Alborada, αρ. 31, Elda, 1985.
• Olaya V. G. «Identificado en Elda el primer monasterio bizantino de la península Ibérica», El País, 18.1.2020.
• Poveda Navarro A. M. «El poblado íbero-romano de El Monastil. Ayuntamiento de elda», Universidad de Alicante, Elda, 1988.
• Samper Alcázar J. «Elda a través de la historia. Comunidad humana y territorio», Ayuntamiento de Elda, Universidad de Alicante, Elda, 1995.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Κανείς δεν σκέφτηκε ότι η περιοχή ονομάσθηκε Έλος από τους πολλούς υγροτοπους της και > ad Ello / Ellum, Elum / Elo (λατινικά) > βησιγοτθική επισκοπική έδρα Elotana / Idella, Dadlo (1611 και «Γεωγραφικό Εγχειρίδιο» του P. Orozco Sánchez, 1878) / Daellos / Eloe, Edelle, Ella (μεσαιωνικά) / Etla (καστιλιάνικα στα βαλενθιανικά) / Elda (από τον 15ο αιώνα).

βυζαντινος μοναστικος οικισμος Ισπανια, βωμος μαρμαρο Παρου παρος πυξιδα διακοσμηση Ηρακλης Λεκακης