Ο Άη Νικόλας στα Ασκίδια, με αγιογραφίες του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου – κι όμως η πιο άγνωστη εκκλησία της Κρήτης!

Ίσως η πιο άγνωστη εκκλησία της Κρήτης. Ο Αϊ Νικόλας[1] στα Ασκίδια ή Σκίδια, στην βασιλική στράτα απέναντι από τον Πρασσέ.

Όσο κι αν έψαξα δεν βρήκα πουθενά καμία αναφορά για την μικρή αυτή εκκλησούλα που είναι γεμάτη από αγιογραφίες και χαράγματα του 1513, 1543.

Ο Αϊ Νικόλας στα 480 μ. υψόμετρο σε ένα πλούσιο δάσος, σε ένα χωριό που είναι σχεδόν εγκαταλελειμμένο. Για τους φίλους της πεζοπορίας μια απίθανη και εύκολη διαδρομή στο Ασκιδιανό Φαράγγι[2].

Στην γειτονιά μένουν μόνον Μαρακάκηδες και από τις αφηγήσεις τους, πιστεύουν ότι οι αγιογραφίες στην εκκλησία έχουν γίνει από τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο[3].

Δυστυχώς η κτητορική επιγραφή, αυτή που αναφέρει τον κτήτορα ή τον χορηγό έχει καταστραφεί πρόσφατα και δεν διακρίνεται, αλλά είναι σίγουρος ότι ο Gerola θα την έχει αποτυπώσει.

ΠΗΓΗ: Ι. Παπαδάκης. Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 12.4.2026.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:

[1] Εξωτερικά μη εντυπωσιακό εκκλησάκι, περίπου 2 χλμ. από τον Πρασσέ στον 35^ο παράλληλο [35.3743243554774, 23.860840329879494].

[2] Ή φαράγγι του Πρασσέ. Το βορειότερο στον Νομό Χανίων. Στα κατάφυτα Λευκα Ορη. Η έξοδος του βρίσκεται δίπλα στον οικισμό Ασκίδια – γειτονιά του χωριού Πρασσέ.

Από τον δρόμο Χανιων – Σούγιας, η διασταύρωση Πέτρας Σελί, δεξιά, οδηγεί στον Ομαλό. Στο 1,5 χλμ. μετά την διασταύρωση του Ομαλού, χωματόδρομος οδηγεί στην περιοχή Πλάτανος ή Πλατάνι, με πολλά πλατάνια με πηγές νερού. Εκεί συναντάμε το παλαιό μονοπάτι Στρατολατέ (ή αλλιώς Βασιλική Στράτα – παλιά ένωνε τα Χανιά με την επαρχία Σελίνου!). Εντυπωσιακά ορθοτοιχώματα, πυκνό πευκόδασος, κυπαρίσσια, σφενδάμια και πλατάνια με κουφάλες, μανίτες στα δένδρα, μαγεύουν, ιδιαίτερα το φθινόπωρο. Εύκολη πεζοπορία κατά μήκος της κοίτης του. Αρπακτικα πουλια (γυπαετοί) και λίγα μικρά σπήλαια. Συνεχίζουμε μέχρι τις Αγκαβανές, όπου και συναντάμε το εγκαταλελειμμένο χωριό Ασκίδια (ή Σκίδια) Δήμου Μουσούρων (στις Μουσούρες)[*], στην έξοδο του φαραγγιού, κρυμμένα σε ένα πυκνό καστανόδασος. (Εδώ διοργανώνεται Γιορτη Καστανου κάθε τέλος Οκτωβρίου) Μετά από 30΄επί πλέον πεζοπορία, φτάνετε στον γραφικό Πρασσέ (υψ. 520 μ.). Το συνολικό του μήκος είναι 5 χλμ. Η συνολική πεζοπορία του διαρκεί 2 ώρες.

Άλλα δυο φαραγγια βρίσκονται στα νότια του Ασκιδιανού: Της Φυγούς και της Αγίας Ειρήνης.

Στα ΝΑ. Το Λημέρι του ήρωα του 1821 Σαρηδαντώνη.  Λίγο πιο ΝΔ. απ’ αυτό το Σπήλαιο Τζανή.

Ο ιστορικός και γραφικός… καταπράσινος Πρασσές Δήμου Πλατάνου Κυδωνίας Χανίων κείται στον 35^ο παράλληλο [35°22′33.60″N 23°50′53.27″E]. Αναφέρεται:

• το 1577 ως Prassea (Φρ. Μπαρότσι, στην επαρχία Κυδωνίας)
• το 1583 από τον Καστροφύλακα (με 94 κατοίκους και 21 οφειλόμενες αγγαρείες)
• το 1630 από Φρ. Μπαζιλικάτα,
• το 1834 ως Prases μαζί με άλλα χωριά της περιοχής των Λάκκων (αιγυπτιακή απογραφή)
• το 1842 ως Πρασιές από τον Μιχ. Χουρμούζη («Κρητικά»).
• Το 1881 ανήκε στον δήμο Λάκκων και σύμφωνα με την απογραφή είχε αμιγώς χριστιανικό πληθυσμό, με 263 κατοίκους.
• Το 1941 κατά την διαδικασία έρευνας, για υποτιθέμενους ακρωτηριασμούς Γερμανών ναζι από Κρητικούς πολίτες, κατά την Μάχη της Κρήτης, η γερμανική διοίκηση, υπό τον στρατηγό Brauer, συγκέντρωσε στο χωριό 698 αμάχους ανθρώπους, κατηγορούμενων ως ατάκτων και 180 εκτελέστηκαν, από τους ναζί, βάσει του άρθρου 4 «Εξολόθρευση του άρρενος πληθυσμού της περιοχής» του πτεράρχου του επί κεφαλής της Μάχης της Κρήτης, K. Student. – ΠΗΓΗ: Beevor A., Αρ. Προκοπίου «Κρήτη: η μάχη και η αντίσταση», εκδ. Γκοβόστη, 2004. Και Γ. Λεκάκης, ΕΔΩ.

[*] Γνωστές οι στρατες των Μουσουρων. Η πιο επώνυμη χιλιοτραγουδισμένη Βασιλική Στράτα των Μουσούρων είναι στην περιοχή των ορίων του Δήμου Μουσούρων. Ακόμη οι περισσότερες οικογένειες που κατοικούν σήμερα εκεί λέγονται Μουσούροι. Ξεκινά από εκεί που τελειώνει ο κάμπος, στο χωριό Σκινές και ανεβαίνει καταλήγοντας στο οροπέδιο του Ομαλού, το οροπέδιο των Μουυσών. Αυτός ο αρχαίος δρόμος υπάρχει ακόμα! Τα ριζίτικα τα εδίδαξαν οι Μούσες στους Ριζίτες, οι οποίοι προς τιμήν των Μουσών, μετονομάσθηκαν Μουσούροι, δηλαδή θεματοφύλακες των μουσών στην Κρήτη “οίαν η μούσα έθηκεν εν τοις στήθεσιν αυτών” (700 π.Χ.). Ο Ομαλός είναι σε υψόμετρο 1.100 μ. Το ριζίτικο τραγουδά να κατεβώ (όχι να ανεβώ) στον Ομαλό. Άρα ο ριζίτης κατέρχεται από υψηλότερα: Από τον ουρανό!

Η Βασιλική Στράτα των Μουσούρων  αποτελούσε για αιώνες, το μονοπάτι που ένωνε τον κάμπο των Χανίων με τα χωριά του Σελίνου. Η διαδρομή ξεκινά από τα Ποροσέλια, διέρχεται από το φαράγγι του Πρασσέ, επάνω από τον οικισμό Ασκίδια. και καταλήγει στον οικισμό της Χωστής (όπου υπήρχαν πανδοχεία). Το μονοπάτι ενδείκνυται για φυσιολάτρες, οικογένειες κλπ. Ολόκληρη η περιπατητική διαδρομή έχει διάρκεια 3 ώρες περίπου.

Χαρακτηριστικά στοιχεία του μονοπατιού είναι τα σκαλοπάτια, ανά 10-15 μ. για την εξομάλυνση των κλίσεων, καθώς και οι αναλημματικοί τοίχοι συγκράτησης του εδάφους. Σώζονται σε μεγάλα τμήματα της διαδρομής. Το μονοπάτι διανύει μια περιοχή υψηλής φυσικής αξίας, περιφερικά του Εθνικού Δρυμού Σαμαριάς, στα όρια της Ειδικής Ζώνης Διατήρησης του δικτύου Natura 2000 με ονομασία “Λευκά Όρη και Παράκτια ζώνη”. Η ανάδειξή του έγινε με την επίβλεψη του Τμήματος Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων της Κ.Ε Χανίων. Το διαμορφωμένο πλέον μονοπάτι έχει μήκος 4,95 χλμ. και πλάτος κατά μέσον όρο 3 μ.! Ξεκινά από την τοποθεσία Βατάλι του Πρασσέ και καταλήγει σε αγροτική οδό, η οποία οδηγεί στον οικισμό Χωστή, σε μήκος της αγροτικής οδού: 2,75 χλμ. εκ των οποίων τα 930 μ. χωματόδρομος και τα 1, 82 χλμ. ασφαλτοστρωμένα.

Ο Δήμος Πλατανιά έχει συνολικό μήκος μονοπατιών άνω των 100 χιλιομέτρων!

• Εκτός από τη Στράτα των Μουσούρων, υπήρχε και η Στράτα του Αποπηγαδιού (συνέδεε κεντρικό Σέλινο (Κάντανο, κλπ.) από το Αποπηγάδι. Το μονοπάτι: Σελί – Σέμπρωνας (όπου υπήρχαν πανδοχεία / χάνια) – Πρασσές (όπου σώζονται ακόμα τμήματα καλντεριμιου) – Νέα Ρούματα – Καρβουνόλακος.
• “Βασιλικές” στράτες υπήρχαν και στους Δήμους Σφακίων και Κισσάμου.

[3] Και άλλα εκκλησάκια και ξωκκλήσια της Κρήτης σχετίζονται με τον Μενέγο Θεοτοκόπουλο (1545 – 1614, τον γνωστό και ως ελ Γκρέκο). Κυρίως με τα μαθητικά του χρόνια στην ζωγραφική και την αγιογραφία. Όπως:

• στα Σφακιά,
• στα Καβαλλαριανά (ή Καβαλαριανά, προς Σούγια, μεταξύ Ανισαράκι-Κουφαλωτός, 2 χλμ. ΒΑ. της Καντάνου) ο βυζαντινός ναό του Αρχάγγελου Μιχαήλ (του 1328, με αγιογραφίες της ίδιας χρονιάς, και κάποιες μεταγενέστερες από τον εξέχοντα αγιογράφο Ιω. Παγωμένο (διδάσκαλο του Δομ. Θεοτοκόπουλου. Ο ελ Γκρέκο επήρε κάπου εδώ τα πρώτα του μαθήματα). Αναφέρεται και κάποιος Θεωτόκης, αφιερωτής αγιογραφιών τον 14^ο αι.
• στην ΙΜ Αγίου Παντελεήμονος (στο 21,5 χλμ. του παλαιού δρόμου προς Ρέθυμνο, ύστερα από τον Μάραθο – βλ. Καλογερόπουλος, Κύρου) – αλλά μάλλον είναι παρεξήγηση διότι όταν ζούσε ο Θεοτοκόπουλος η μονή δεν είχε κτιστεί ακόμη).
• Το δε χωριό Φόδελε Ηρακλείου έχει συνδέσει τα τελευταία χρόνια το όνομά του και με τον μεγάλο Κρητικό ζωγράφο, Μενέγο Θεοτοκόπουλο, του 16ου αιώνα. Διατηρείται εδώ ακόμη το επώνυμο Θεοτοκάκης. Η καταγωγη της οικογενείας του ήταν από το Ηράκλειο.
• Πλην αυτών, ιδιαιτέρως σημαντική είναι η ανακάλυψη (το 1983) μιας εικόνας βυζαντινού τύπου στην Σύρο με την Kοίμηση της Θεοτόκου, υπογεγραμμένη με κεφαλαία γράμματα «ΔΟΜΗΝΙKΟΣ ΘΕΟΤΟKΟΠΟΥΛΟΣ Ο ΔΕΙΞΑΣ». – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης “Θεοτοκόπουλος: Η… άγνωστη «Κοίμηση» στη Σύρο”, στην στήλη του “Ελληνικο Λεξικο”, εφημ. “Έθνος της Κυριακής”, 16.11.2003. Και άλλη μια στην Ιθάκη – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης “Ένας Γκρέκο στην Ιθάκη;’, στην στηλη του “Ελληνες Λεπτομερειες”, περ. “Ελληνικο Πανοραμα”, τ. Νοέμ. 2008.

Τελικώς η υπογραφή «Χειρ Αγγέλου», του ζωγράφου «Άγγελου Ακοτάντου», ανήκει στον Μενέγο Θεοτοκόπουλο;

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”.

αη Νικολας ασκιδια, αγιογραφιες Δομινικος μενεγος Δομηνικος Θεοτοκοπουλος αγνωστη εκκλησια Κρητης κρητη el greco

αι Νικολαος σκιδια, αγιογραφια Θεοτοκοπουλου αγνωστες εκκλησιες αγνωστη Κρητη αγιος Νικολαο βασιλικη στρατα Πρασσε Πρασσες Πρασε Πρασες εκκλησουλα χαραγματα 16ος αιωνας μχ 1513, 1543 ΙΝ ιερος ναος αγιου Νικολαου υψομετρο δασος, χωριο εγκαταλελειμμενο εγκαταλελειμμενα χωρια πεζοπορια πεζοπορικη διαδρομη πεζοποριες πεζοπορικες διαδρομες ασκιδιανο Φαραγγι γειτονια Μαρακακηδες Μαρακακης επιγραφη παπαδακης 35^ος παραλληλος φαραγγι του Πρασσε Νομος Χανιων Λευκα Ορη οικισμος Χανια Σουγια Πετρας Σελι πετρα Ομαλος χωματοδρομος Πλατανος Πλατανι, πλατανια πηγες νερο παλαιο παλιο μονοπατι Στρατολατε Στρατολατες μονοπατια Βασιλικη Στρατα επαρχια Σελινου ορθοτοιχωμα πευκαδασος, πευκο σφενδαμι κουφαλα μανιτης δενδρο φθινοπωρο πεζοπορεια κοιτη αρπακτικα πουλια γυπαετος σπηλαια αγκαβανες, Δημος Μουσουρων Μουσουρες καστανοδασος καστανο καστανα γιορτη Καστανου Οκτωβριος γραφικο γιορτες εορτη εορτες πανηγυρι πανηγυρια φαραγγια Φυγους αγιας Ειρηνης Φυγου αγια Ειρηνη φηγους γηω φηγος λημερι ηρωας επανασταση 1821 Σαρηδαντωνης Σπολαιο Τζανη τζανης ιστορικο Δημος Πλατανου Κυδωνια 1577 πρασσεα Prassea Μπαροτσι, Κυδωνιας 1583 Καστροφυλακας αγγαρεια 17ος 1630 Μπαζιλικατα, 19ος 1834 Prases Λακκων λακκοι αιγυπτιακη απογραφη 1842 Πρασιες Χουρμουζης Κρητικα 1881 χριστιανικος πληθυσμος 1941 ακρωτηριασμος Γερμανοι Κρητικοι Μαχη Κρητης, γερμανικη ναζιστικη διοικηση, στρατηγος Μπροιερ μπρογιερ αμαχοι κατηγορουμενοι ατακτοι εκτελεση Εξολοθρευση του αρρενος πληθυσμου πτεραρχος στουντεντ Student αντισταση Λεκακης, ναζι εκκλησακι ξωκκλησι Μενεγος Θεοτοκοπουλος 1545 – 1614, ελ Γκρεκο μαθητικα χρονια εργα ζωγραφικη αγιογραφια Σφακια Καβαλλαριανα Καβαλαριανα Ανισαρακι Κουφαλωτος, Καντανος βυζαντινος αρχαγγελου Μιχαηλ βυζαντιο αρχαγγελος Μιχαηλ 14ος 1328, αγιογραφος Παγωμενος διδασκαλος πρωτα μαθηματα Θεωτοκης, Θεοτοκης αφιερωτης αγιογραφιων 14^ος ΙΜ ιερα μονη Αγιου Παντελεημονος Αγιος Παντελεημονας Παντελεημων παλαιος παλιος δρομος Ρεθυμνο, Μαραθος Καλογεροπουλος, Κυρου Φοδελε Ηρακλειου Κρητικος ζωγραφος, επωνυμο Θεοτοκακης οικογενεια Ηρακλειο 1983 εικονα βυζαντινη Συρος κυκλαδες Kοιμηση Θεοτοκου, υπογραφη κεφαλαια γραμματα ΔΟΜΗΝΙKΟΣ ΘΕΟΤΟKΟΠΟΥΛΟΣ Ο ΔΕΙΞΑΣ Ιθακη Χειρ Αγγελου αγγελος Ακοταντος αρπακτικο πουλι γυπαετος στρατες των Μουσουρων Μουσουρος Μουσουροι σκινες οροπεδιο Ομαλου αρχαιος δρομος ριζιτικα δημοτικα παραδοσιακα κρητικα τραγουδια Μουσες Ριζιτες, Μουσων, μετονομασια θεματοφυλακες θεματοφυλακας στηθος 8ος 700 πΧ υψομετρο ριζιτικο ουρανος Σελινο Ποροσελια, Χωστη πανδοχειο σκαλοπατια, κλιση αναλημματικος τοιχος φυση εθνικος Δρυμος Σαμαριας, Σαμαρια ειδικη Ζωνη Διατηρηση δικτυο Natura 2000 Παρακτια ζωνη αρχαιολογια Βαταλι Πλατανια στρατα του Αποπηγαδιου Κανδανο αποπηγαδι Σελι – Σεμπρωνας πανδοχεια χανι καλντεριμι Νεα Ρουματα Καρβουνολακος Καρβουνολακκος βασιλικες στρατες Σφακιων Κισσαμου κισσαμος