Οι «Πέτρινοι Γίγαντες» της Καλάσαρνας του Φιλοκτήτη, ο Ελέφαντας και ο Κύκλωπας – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η αρχαία ελληνική πόλη Καλάσαρνα[1] ήταν στην θέση της Καμπάνας, ενός μικρού χωριού στην επαρχία Κοζέντσα Καλαβρίας στην Μεγάλη Ελλάδα / Κάτω Ιταλία, στον 39^ο παράλληλο [39°25′N 16°49′E]. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΑΛΑΒΡΙΑΣ, ΕΔΩ.

Η πόλις σχετίζεται με ομηρικό ήρωα Φιλοκτήτη.

Σήμερα η Καμπάνα είναι ένα όμορφο γραφικό τουριστικό χωριό, ενταγμένο στην φύση…

Αλλά σποραδικά αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή, μαρτυρούν παρουσία οικισμού μόλις από την ελληνιστική περίοδο, κατά μήκος των δρόμων που οδηγούν στις παράκτιες περιοχές. Έχουν ανακαλυφθεί αρκετά χάλκινα εργαλεία, καθώς και κεραμικά και πήλινα θραύσματα από την ελληνιστική περίοδο (Ronza Vecchia). Καλοφτιαγμένα αρχαία αγγεία, μερικά από τα οποία είναι ζωγραφισμένα με κόκκινες φιγούρες (στην Caprella). Θραύσματα και διάφορα σπασμένα υλικά από την ίδια περίοδο συλλέχθηκαν στο Cozzo del Leone κατά την κατασκευή του δρόμου Caprella-Gammicella το 1974. Αυτά τα ευρήματα συμπληρώνονται από τα ερείπια ξερολιθικών τοίχων και τα θραύσματα κεραμικής, που χρησιμοποιούνται συνήθως στο Cozzo del Morto, τα οποία ορισμένοι έχουν αναγνωρίσει ως πιθανό σταθμό της εποχής των Βρετίων / Βρετών Ελλήνων. Ακόμα θραύσματα «πίθων» και κεραμιδιών, από ένα μικρό αγρόκτημα της ελληνιστικής περιόδου στην Manca di Mattia. Το 1934 βρέθηκε ένα ακατέργαστο πήλινο αγγείο που περιείχε 78 νομίσματα στην περιοχή Torracca. Ο θησαυρός των νομισμάτων, που χρονολογείται μεταξύ 350 και 217 π.Χ., μαρτυρά έντονη συχνή χρήση στην περιοχή Campana κατά την ελληνιστική περίοδο. Τέλος, από την ρωμαϊκή εποχή, ένας τάφος, του οποίου τα κτερίσματα στεγάζονται στο Μουσείο Κρότωνα, στην περιοχή Pignataro και ένας κεραμοσκεπής τάφος στην περιοχή S. Marina.

Στην Καλάσαρνα / Καμπάνα, λοιπόν, υπάρχουν δυο μεγαλιθικά, που οι εντόπιοι τα ξέρουν ως Οι «Πέτρινοι Γίγαντες» της Καμπάνα (Giganti di Pietra di Campana), ή ως «Πέτρες Ινκαβαλικάτα» (anche Pietre dell’Incavallicata). Πρόκειται για δύο βραχοσχηματισμούς κοντά στο χωριό Καμπάνα, στο Εθνικό Πάρκο Sila Greca. Στην λαϊκή παράδοση πιστεύεται ότι είναι μεγαλιθικά γλυπτά…

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΓΙΓΑΝΤΩΝ, ΕΔΩ.

Η σημαντικότητά τους φαίνεται από τα σπήλαια που υπάρχουν κάτω από το καθ’ ένα, που δείχνουν ότι ίσως είχαν και λατρευτική αξία για τους εντοπίους. Αυτό ακυρώνει την άποψη που θελει τα γλυπτά, απλές φυσικές διαβρώσεις.

Τα δύο μεγαλιθικά βραχογλυπτά απέχουν μόλις λίγα μέτρα το ένα από το άλλο. Είναι φτιαγμένα από ψαμμίτη, ο οποίος έχει διαβρωθεί από τους ανεμους.

Η λαϊκή παράδοση – φαντασία τους έχει δώσει υποβλητικά ονόματα:

• Το ύψους 5,5 μ., «Ελέφαντα της Ινκαβαλικάτα», λόγω του παρόμοιου σχήματός του με το ζώο, και
• το ύψους 7,5 μ., τον «Κύκλωπα» (“Ciclope”) ή «Καθιστό Πολεμιστή».

Ήταν ήδη γνωστοί τον 17ο αιώνα – βλ. κείμενο επισκόπου της Ίζολα, Φρ. Μαρίνο, ο οποίος αυτός πρώτος έγραψε για το ένα άγαλμα «ο Κύκλωπας, ένας μεγάλος κολοσσός που έπεσε στο έδαφος λόγω σεισμών». Επί πλέον, σημειώθηκε σε έναν χάρτη της Καλαβρίας, που σχεδίασε ο Τζ. Αντ. Ματζίνι το 1603, ως «Κόμβος Γιγάντων / Il Cozzo dei Giganti».

Λέγεται ότι ο «Ελέφαντας» ίσως αναπαριστά έναν πολεμικό ελέφαντα ή έναν ελέφαντα του είδους Palaeoloxodon antiquus.

Θεωρώντας τα έργα γλυπτικής, έχουν διατυπωθεί τρεις διαφορετικές υποθέσεις σχετικά με την χρονολόγησή τους:

• η πρώτη τα χρονολογεί στην εκστρατεία του Πύρρου στις αρχές του 3^ου αιώνα π.Χ. Δεδομένης της αποδεδειγμένης παρουσίας πολεμικών ελεφάντων στον στρατό του μονάρχη της Ηπείρου. Άρα οι κάτοικοι είδαν για πρώτη φορά αυτά τα ζώα, και τα αναπαράστησαν.
• η δεύτερη υποστηρίζει ότι δημιουργήθηκαν από τους Καρχηδονίους στρατιώτες υπό την διοίκηση του Αννίβα κατά τον Β΄ Καρχηδονιακό Πόλεμο.
• η τρίτη ταυτίζει τον Ελέφαντα με την αναπαράσταση ενός Palaeoloxodon antiquus, ενός είδους ελέφαντα που έζησε και εξαφανίστηκε στο Πλειστόκαινο, αποδίδοντας την δημιουργία και των δύο μεγαλιθικων έργων τέχνης στους πρώτους κατοίκους της Καλαβρίας. Μάλιστα στην κοντινή λίμνη Cecita[2] βρέθηκε ένα σχεδόν άθικτο απολιθωμα Palaeoloxodon antiquus!

Τέλος, ίσως υπάρχει κάποια συγγένεια μεταξύ των μεγαλιθικών της Καμπάνα και εκείνων της Ναρδοδίπακης[3] επίσης στην Καλαβρία.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Η πόλις πανηγυρίζει:

• Την 1η εβδομάδα του Ιουνίου με το «Fiera della Ronza», ιστορική και παραδοσιακή αγορά ζώων και άλλα.
• 12 και 13 Ιουνίου με τηνν «Γιορτή του Αγίου Αντωνίου»
• 3 και 4 Αυγούστου με το πανηγύρι του Αγίου Δομίνικου του Γκουσμάν και γιορτή της Παναγίας της Κωνσταντινούπολης.
• 7 και 8 Σεπτεμβρίου με την Εορτή της Παναγίας της Χάριτος, και την περιφορά των Μυστηρίων. Και τον
• Οκτώβριο με την Έκθεση του Ροζαρίου.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.3.2001.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• L’elefante di pietra di Campana e il sito dell’Incavallicata, geoitaliani.it.
• “Pietre giganti a Campana di Carlo Grillo, tropeamagazine.it.
• Calabria: i Giganti di Pietra di Campana, Italiani.it, 30.11.2024.
• Giganti di Pietra di Campana, calabriaportal.com. 12.6.2020.
• Ant. Russo “Magica Fantasia o ritorno alla realtà?”.
• NAPOLI – CAPPELLA DI SAN SEVERO – L’INCREDIBILE ALCHIMIA DELLA CAPPELLA E LE MACCHINE ANATOMICHE, luoghimisteriosi.it, 2.7.2018.
• Campana, turiscalabria.it, 12.6.2020.
• Al. Candito “Trovati sui monti della Sila i resti di un cugino del mammut”, Repubblica, 24.11.2017.
• G. Intreri “Gli elefanti preistorici della Calabria”, National Geographic, 2.7.2018.
• Alf. Morelli “Il Mistero dei Giganti di Campana”, Mistery Hunters, 14.1.2021.
• www.campanaelefante.com.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] «Ἐροῦμεν δὲ κοινῶς ἃ παρειλήφαμεν, οὐδὲν παρὰ τοῦτο ποιούμενοι τοὺς τὴν μεσόγαιαν οἰκοῦντας, Λευκανούς τε καὶ τοὺς προσεχεῖς αὐτοῖς Σαυνίτας. Πετηλία μὲν οὖν μητρόπολις νομίζεται τῶν Λευκανῶν καὶ συνοικεῖται μέχρι νῦν ἱκανῶς. κτίσμα δ᾽ ἐστὶ Φιλοκτήτου φυγόντος τὴν Μελίβοιαν κατὰ στάσιν. ἐρυμνὴ δ᾽ ἐστίν, ὥστε καὶ Σαυνῖταί ποτε Θουρίοις ἐπετείχισαν αὐτήν. Φιλοκτήτου δ᾽ ἐστὶ καὶ ἡ παλαιὰ Κρίμισσα περὶ τοὺς αὐτοὺς τόπους. Ἀπολλόδωρος δ᾽ ἐν τοῖς περὶ νεῶν τοῦ Φιλοκτήτου μνησθεὶς λέγειν τινάς φησιν, ὡς εἰς τὴν Κροτωνιᾶτιν ἀφικόμενος Κρίμισσαν ἄκραν οἰκίσαι καὶ Χώνην πόλιν ὑπὲρ αὐτῆς, ἀφ᾽ ἧς οἱ ταύτηι Χῶνες ἐκλήθησαν, παρ᾽ αὐτοῦ δέ τινες σταλέντες εἰς Σικελίαν περὶ Ἔρυκα μετὰ Αἰγέστου τοῦ Τρωὸς Αἴγεσταν τειχίσαιεν. καὶ Γρουμεντὸν δὲ καὶ Ὀυερτῖναι τῆς μεσογαίας εἰσὶ καὶ Καλάσαρνα καὶ ἄλλαι μικραὶ κατοικίαι μέχρι Ὀυενουσίας πόλεως ἀξιολόγου· ταύτην δ᾽ οἶμαι καὶ τὰς ἐφεξῆς ἐπὶ Καμπανίαν ἰόντι Σαυνίτιδας εἶναι. ὑπὲρ δὲ τῶν Θουρίων καὶ ἡ Ταυριανὴ χώρα λεγομένη ἵδρυται. οἱ δὲ Λευκανοὶ τὸ μὲν γένος εἰσὶ Σαυνῖται, Ποσειδωνιατῶν δὲ καὶ τῶν συμμάχων κρατήσαντες πολέμωι κατέσχον τὰς πόλεις αὐτῶν. τὸν μὲν οὖν ἄλλον χρόνον ἐδημοκρατοῦντο, ἐν δὲ τοῖς πολέμοις ἡιρεῖτο βασιλεὺς ἀπὸ τῶν νεμομένων ἀρχάς· νῦν δ᾽ εἰσὶ Ῥωμαῖοι» – Στράβων «Γεωγραφία» 6.1.3.

[2] Μια τεχνητή λίμνη στην επαρχία Cosenza στην Sila Grande Καλαβρίας, γνωστή και ως Mucone, σε υψόμετρο 1.143 μ. Η λίμνη Cecìta έφερε στο φως μια σημαντική αρχαιολογική κληρονομιά στα τέλη του 20ού αιώνα: Οι ανασκαφικές εργασίες ξεκίνησαν το 2004.

Τα αρχαιότερα στοιχεία χρονολογούνται από την περίοδο των Νεάντερταλ. Μεταξύ του τέλους της Νεολιθικής και των αρχών της Εποχής Χαλκού (3800 – 3300 π.Χ.), ολόκληρη η Σίλα κατοικείτο από οικισμούς αγροτών και ψαράδων που εκμεταλλεύονταν τις αρχαολιμνες (Άρβο και Κεκίτα) με μια χαρακτηριστική μέθοδο ψαρέματος με δίχτυα. Ο σημαντικότερος οικισμός της ελληνικής εποχής στην Σίλα είναι το ιερόν που ανακαλύφθηκε – σε μικρή απόσταση από το Καμιλιατέλο Σιλάνο – στην λίμνη Κεκίτα (6^ου – 3^ου αιώνα π.Χ.). Από την ρωμαϊκή περίοδο υπήρχαν ορυχεία και επεξεργασία πίσσας (3ος π.Χ.- 3ος μ.Χ.).

Τον Σεπτέμβριο του 2017, λόγω της ξηρασίας που προκάλεσε την πτώση των υδάτων της λίμνης, βρέθηκαν τα υπολείμματα της κάτω γνάθου, των δοντιών και του βραχιονίου οστού ενός πολύ σπάνιου δείγματος Elephas antiquus (που συγγενεύει με το αφρικανικό μαμούθ) που κατοικούσε στην Ευρώπη πριν από περίπου 700.000 χρόνια. Βρέθηκαν στην τοποθεσία S. Lorenzo του Spezzano della Sila.

[3] Το Narduepaci στα καλαβρέζικα – νυν Nardodipace, είναι επίσης μικρή πόλη στην επαρχία Βίμπο Βαλέντια, η οποία ευρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο των Σερρων της Καλαβρίας (Serre Calabries), στην πλευρά του Ιωνίου Πελάγους, στον 38^ο παράλληλο [38°28′N 16°20′E]. Τα ορυχεία της έφεραν εδώ τους αρχαίους Έλληνες (μαζί με αυτά του S. Donato di Ninea στο όρος Mula), στην πεδιάδα της αρχαίας ελληνικής Συβάρεως, αποικίας Αχαιών. Τα εκμεταλλεύονταν οι Μοργέτες Έλληνες. Ο μελετητής των Ελλήνων της περιοχής Φρ. Μοσίνο έχει συνδέσει αυτόν τον πολιτισμό με των Λαιστρυγόνων ή των Πελασγών, που περιγράφονται από τον Όμηρο στην «Οδύσσεια». Στην πόλη υπάρχει η βυζαντινή Εκκλησία της Γεννήσεως (ανακτισθηκε σε… μπαρόκ ρυθμό από τον Τ. Κασκέλα την δεκαετία του 1960 κατά την ανοικοδόμηση της πόλης).