Η Ηριγόνη και η Aιώρα: Το αρχαίο τραγούδι των κοριτσιών…
Από την αλήτιδα στα τραγούδια της κούνιας…
Γιατί οι αρχαίοι έβαζαν κοπέλλες και τραγουδούσαν στα αμπέλια για καλό κρασί…
Του Γιώργου Λεκάκη
Η αιώρα, που σήμερα καλείται απλούστερα κούνια (< ρ. κινώ, κουνώ > λατ. cuna)[1], είναι αρχαιοτάτη παιδιάς, με τραγικότατη αρχή…
Βρισκόμαστε στην αρχαία Αττική, όπου ο ήρωας Ικάριος ή Ικαρίων έμαθε την τέχνη του να φυτεύει και να καλλιεργεί άμπελο από τον ίδιο τον θεό Διόνυσο. Και παρήγαγε οίνο, με τον οποίο πότισε κάποιους ποιμένες, οι οποίοι μέθυσαν και μεθυσμένοι όντες τον εφόνευσαν, θεωρώντας τον φαρμακέα και τον οίνο ως δηλητήριο… Και μετά έκρυψαν το πτώμα του…
Όλα αυτά συμβαίνουν στην περιοχή της Αττικής, που και σήμερα καλείται Διόνυσος, όπου σώζεται ο ναός του Ικάριου!
- Ο θεός Διόνυσος ερωτεύθηκε την θυγατέρα του Ικαρίου, Ηριγόνη[2], και απέκτησαν μαζί έναν γιο, τον Στάφυλο.
«Ο ύπνος της Εριγόνης». Χαρακτική του J.-B. Aubry-Lecomte, με την A.-L. Girodet-Trioson (1767 – 1824). Μουσείο Carnavalet, Παρίσι.
Η Ηριγόνη, αναζητούσε τον πατέρα της, πενθούσα… Αλλά μάταια περιπλανιώταν στα χώματα της Αττικής… Κάποτε όμως με την βοήθεια πιστής σκύλας, της Μαίρας[3], βρήκε το πτώμα του Ικαρίου, και αφού το έθαψε, κρεμάσθηκε[4], περνώντας το σχοινί κάτω από το δένδρο, κοντά στο οποίο είχε βρει τον πατέρα της… Και παρακάλεσε τους θεούς, όλες οι Αθηναίες παρθένοι, να έχουν το ίδιο με αυτήν τέλος, δηλ. να αυτο-κρεμαστούν! Μετά το συμβάν, πολλές Αθηναίες κόρες πράγματι αυτο-κρεμάσθηκαν, άνευ προφανούς αιτίας…
Κατ’ άλλη εκδοχή, ο Διόνυσος θύμωσε με τους Αθηναίους για την δολοφονία του Ικαρίου και τον θάνατο της αγαπημένης του, και τους έστειλε μια συμφορά: Οι κόρες τους καταλήφθηκαν από μανία… και κρεμάστηκαν κι αυτές.
Αλλά πριν γενικευθεί το κακό, οι Αθηναίοι ρώτησαν το μαντείο πώς θα μπορούσε αυτό να σταματήσει εδώ. Και το μαντείο απάντησε πως πρέπει να εξιλεωθούν ο Ικάριος και η Ηριγόνη, με εορτή που θα τους τιμούσε δεόντως.[5] Έτσι ιδρύθη η εορτή Αιώρα…
Κι έτσι ο αιωρισμός στην αιώρα έλαβε εξαγνιστικό-γονιμικό χαρακτήρα, ως στοιχείο του διονυσιακού εποχικού δράματος[6], που στόχο έχει την αύξηση των φυτών, εν προκειμένω των αμπελιών…
Φυσικά το κρέμασμα, συμβολίζει τα τσαμπιά των σταφυλιών, που κρέμονται αυτήν την εποχή από τα κλήματα και αιωρούνται με το φύσημα του αγέρα, και όχι βέβαια κάποια μαζική κρεμάλα κοριτσιών…
Υπάρχουν κι άλλοι συναφείς αιτιολογικοί μύθοι στην μυθολογία μας, σχετικά με την Ηριγόνη.
- Οι Ρωμαίοι αντέγραψαν τον ελληνικό μύθο και είπαν την Ηριγόνη. Εντωρία…
Ηριγόνη και Ικάριος καταστερίστηκαν και εγιναν ο αστερισμός – ζώδιο της Παρθένου και του Βοώτη.
Η γιορτή της Αιώρας
Κατά τον εορτασμό της Αιώρας (ή/και Εώρας) υπέρ της Ηριγόνης τελούνταν θυσίες[7] και οι πανηγυριστές παρακάθονταν σε πλούσια δείπνα – εξ ου και Εύδειπνος[8] η γιορτή – ενώ οι Αθηναίες παρθένες ανεκινούντο σε αιώρες και τραγουδούσαν μια ειδική της ημέρας ωδή, ένα λυπητερό τραγούδι, που λεγόταν «αλήτις»[9] – εκ του ρ. αλώμαι = περιπλανώμαι, εκ των περιπλανήσεων της Ηριγόνης, καθ’ όσον αναζητούσε τον νεκρό του πατρός της… Εκ της ωδής, Αλήτις (ή Αλήτιδες Ημέρες) ονομάσθηκε και όλη η γιορτή της Αιώρας, η οποία γινόταν κατά το θέρος, όταν τα σταφύλια άρχιζαν να παίρνουν χρώμα.
Στην γιορτή παρακάθονταν κυρίως πένητες, διότι δι’ αυτών, πίστευαν, θα καθαγιασθεί η ευφορία του έτους.
Ο Θεόδωρος ο Κολοφώνιος έγραψε ένα άσμα, που τραγουδούσαν ειδικά οι κοπέλλες, οι κινούμενες στις αιώρες.[10] Δυστυχώς δεν διασώθηκαν τα λόγια του. Πριν οι κοπέλλες κρεμάσουν τις κούνιες τους κι αρχίσουν τους αιωρισμούς, περνούσαν ανάμεσα στ’ αμπέλια και τους τραγουδούσαν το συγκεκριμένο τραγούδι. Απόδειξη πως οι αρχαίοι εγνώριζαν πως δια της μουσικής αυξάνονται τα φυτά και πως συγκεκριμένη μουσική βοηθά στην καλύτερη απόδοσή τους!
Έτσι καθιερώθηκε αυτή η παιδιάς και άρχισε να γίνεται προσφιλής ψυχαγωγία των κοριτσιών και άλλες ημέρες του έτους, πλην των ημερών της γιορτής. Κάποιοι αναφέρουν πως η Αιώρα εορταζόταν την ημέρα των Χοών – δηλ. την 2η ημέρα των Ανθεστηρίων – στις 13 του Ανθεστηριώνος μήνα. Πολλές φορές, οι κοπέλλες έβαζαν στις αιώρες κούκλες, καμωμένες από άργιλλο ή κερί, και τις κουνούσαν, τραγουδώντας τους.
- Υπάρχουν κι άλλες απόψεις, πως η εορτή της Αιώρας ετελείτο και υπέρ της κόρης του Μαλέου Τυρρηνού, ή προς τιμήν της κόρης του Αιγίσθου και της Κλυταιμνήστρας.[11]
Και ασκωλιασμοί υπέρ του Ικαρίου
Δεν είναι μόνον αυτό το έθιμο της κούνιας και η γιορτή της αιώρας που έμεινε από την δολοφονία του Ικαρίου, για να τον θυμόμαστε. Έμεινε και ένα άλλο, ιδιαιτέρως αγαπητό παιγνίδι στα μικρά παιδιά – που παιζόταν από τότε έως και πριν λίγες δεκαετίες: Ο ασκωλιασμός…
Τι ήταν αυτό; Γιορτή «εν η ενήλλοντο τοις ασκοίς εις τιμήν του Διονύσου», στα κατ’ αγρούς Διονύσια, υπέρ του Βάκχου.
Οι μεγάλοι έπαιρναν έναν ασκό, από δέρμα τράγου, που είχε προηγουμένως θυσιασθεί στον θεό. Κι αυτό γιατί «δοκεί εχθρόν είναι τη αμπέλω το ζώον» (ο τράγος). Φούσκωναν τον ασκό αγέρα («ασκούς πεφυσημένους») ή τον γέμιζαν κρασί και από την έξω μεριά τον άλειφαν με λάδι ή βούτυρο, για να γλυστρά. Τα παιδιά, λοιπόν, έπρεπε να ξεκινήσουν από μια ορισμένη αφετηρία, να τρέξουν με ένα πόδι, και να πηδήξουν πάνω στον ασκό, που ήταν στημένος στο μέσον των εορταζόντων – στο θέατρο – ή στην ύπαιθρο («ασκωλιάζ’ ενταύθα προς την αιθρίαν»), να ισορροπήσουν επάνω του και να χορέψουν, όσο πιο πολύ ώρα μπορούσαν! Ή έπρεπε να πηδήξουν και να σταθεροποιηθούν επί του ασκού με το ένα πόδι! Έτσι… «εναλλόμενοι ωλίσθαινον»! Το άλλο πόδι, που κουνιόταν στον αέρα με «κεκαμμένο κατά το γόνυ», έκανε το σώμα να παίρνει αστείες στάσεις ισορροπίας, κι αυτό προξενούσε γέλωτες και καγχασμούς… Γι’ αυτό έλεγαν τα Ασκώλια «αστεία γιορτή» «ένεκα του γελωτοποιείν» (ή «χάριν γέλωτος»)… Όπως παραδόθηκε από τον Εύβουλο στην (απολεσθείσα) κωμωδία του «Δαμαλία»:
…και προς γε τούτοις ασκόν εις μέσον
καταθέντες εισάλτεσθε και καχάζετε
επί τοις παταρρέουσιν από κελεύσματος…
Υπήχρχε και άλλη ποικιλία της παιδιάς αυτής: Ένας των παικτών κυνηγούσε τους υπόλοιπους τρέχοντας με το ένα σκέλος (ασκωλιάζων). Οι κυνηγημένοι έφευγαν ν’ αποφύγουν το άγγιγμα του κουτσού. Επιβίωση αυτού του αρχαίου παιγνιδιού, θεωρείται το έως σήμερα παιδικό υπαίθριο παιγνίδι «ζύμη-προζύμι».
Ο νικητής έπαιρνε ως έπαθλο, έναν παρόμοιο ασκό, γεμάτο κρασί!
Το αρχαιότατο αυτό παιγνίδι ήταν δημοφιλέστατο σ’ όλην την Ελλάδα – ιδίως δε, στην Αττική. Το έπαιζαν στις διονυσιακές γιορτές, τα Ασκώλια (< επί των ασκών άλλεσθαι, ασκός+σκέλος > σκώλια), που ήταν η δεύτερη ημέρα των αθηναϊκών Διονυσίων. Απ’ τους Αθηναίους, διαδόθηκε στους Ρωμαίους, όπου επίσης αγαπήθηκε πολύ. Στην Ρώμη, οι ποιμένες πανηγυριστές τον ασκό τον κατασκεύαζαν από δέρμα βοδιών.
Και σε άλλες γιορτές πηδούσαν επί ασκών, όπως λ.χ στα Ανθεστήρια (στις Χόες), σε άλλες εκφάνσεις των Διονυσίων, κλπ.
Έτσι έμεινε το ρήμα ασκωλιάζω να σημαίνει πηδώ με ένα πόδι («εφ’ ενός πορεύεσθαι σκέλους», «αιωρών τον έναν πόδα, πηδώ από μόνου του ετέρου»). Επιβίωση αυτού του αρχαίου παιγνιδιού, θεωρείται το έως σήμερα παιδικό υπαίθριο παιγνίδι, «κουτσό» (ή «κουτσάκι»).
ΠΗΓΗ: Γ.Λεκάκης “Μουσκης μυησις” (απόσπ.). ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 12.5.2000.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Αριστοφ. «Πλούτος» και σχολ. Αριστοφ. «Πλούτος»
- Nonius Marcellus (“Comp. doctrina per letteras” στην λ. cernus)
- Varron
- Βιργ. «Γεωργ.», ΙΙ,383
- Σκ. Δ. Βυζάντιος,
- Λεξ. ΣΟΥΔΑΣ
- Πολύδ. Θ΄,121.
Η κούνια στα κατοπινά χρόνια
Η κούνια-αιώρα έχει καταγωγή της την μινωική Κρήτη, όπου την ευρίσκουμε για πρώτη φορά, κάτι που επιβεβαιώνεται και από ευρήματα-παιγνίδια, της μετανακτορικής περιόδου (1400-1100 π.Χ.) τουλάχιστον…
Αρχικώς η κούνια ήταν μια τριχιά, στην οποία προσάρμοζαν ένα μάλλινο υφαντό ή κιλίμι, για να είναι αναπαυτικότερο το κάθισμα. Αργότερα τελειοποιήθηκε με την προσθήκη κ.ά. σχοινιών, έδρας ή σκίμποδος, καλλιτεχνικώς κατεργασμένων, κλπ.[12] Ενώ αιώρα ελέγετο κάθε παιδιάς που έκανε τους συμμετέχοντες να αιωρούνται, όπως το κηλώνιο (παρακάτω φωτ.) – η σήμερα καλούμενη τραμπάλα (ή παλούκα ή ξυλογαϊδάρα)[13], η οποία επίσης παραδίδεται σε αρχαία αγγεία.
Ιδιαίτερα αρέσκονταν στην κούνια οι βλάχοι. Στην Κλεισούρα Καστοριάς είχαν τρία είδη κούνιας:
- Την βαρτικόνιτσα (απλή κούνια),
- την αλιάγκουνου, με μορφή τροχού, και
- την αλιάγκουνου, με μορφή τριγυριστή.
Στην Βλάστη είχαν δυο είδη:
- Την πεταχτή και
- την τρουυριστή (τριγυριστή).
Παρόμοια είδη περίπου είχαν και αλλαχού.
Από την Ελλάδα, η παιδιάς και η γιορτή, μαζί με την κρασοποιία, διαδόθηκε και στους Λατίνους, οι οποίοι επίσης στην εορτή του Τρυγητού, που έκαναν υπέρ του Βάκχου, συνήθιζαν να αιωρούνται επί σχοινιών (oscillatio), που αναρτούσαν στα πεύκα (δένδρα από τα οποία έπαιρναν το ρετσίνι, απαραίτητο για την ρετσίνα). Οι Ρωμαίες δέσποινες αρέσκονταν πολύ στην αιώρηση.[14] Επίσης, οι Λατίνοι συνήθιζαν να αναρτούν (κυρίως στις βακχικές γιορτές) από τα δένδρα διάφορα ομοιώματα (πλαγγόνες, ανδρείκελα, κλπ. – που τα έλεγαν oscilla) και τα άφηναν στην ύπαιθρο να αιωρούνται με το φύσημα του αγέρα… Συνήθειο που επίσης επήραν από τους αρχαίους Κρήτες Μινωίτες…
Η συνήθεια της αιωρήσεως διαδόθηκε στις Ινδίες από τον Διόνυσο. Την βρίσκουμε ως τελετουργικό στις γιορτές Ντολαγιάρτα, που γίνονται εκεί κατά τα τέλη Μαρτίου (όταν γεννιέται η άνοιξη, η Ηριγόνη), προς τιμήν του Κρίσνα-Βισνού. Οι πανηγυριστές κινούνται σε αιώρες, καθώς επίσης κινούν τρις και το άγαλμα του θεού τους (πρωί, μεσημέρι, εσπέρα). Επίσης, κατά την γιορτή της Μαχαβράτας, που τελείτο κατά την θερινή τροπή, ο ιερέας ανέβαινε επί αιώρας, αιωρείτο και απήγγειλε σχετικό θρησκευτικό άσμα… Στην «Ριγβέδα» ο Ήλιος αποκαλείται μεταφορικώς «αιώρα» και στην αιώρα οι Ινδοί βλέπουν την μαγική μίμηση της κίνησης του Ηλίου… Γι’ αυτό σήμερα οι Ινδοί, πιστεύουν πως στήνοντας αιώρες προάγουν την ευδοκίμηση του ρυζιού, εμποδίζουν την σήψη των συγκομισθέντων καρπών κι εξασφαλίζουν πλούσια αλιεία.
Και οι Βούλγαροι συνηθίζουν το έθιμο της αιώρησης, με ανθρώπους όλων των ηλικιών να αιωρούνται και να άδουν ένα τραγούδι, που αφηγείται την αρπαγή της Γκροστάνδης από τον Ήλιο…
Στην λαογραφία
Την δια της αιώρας αιώρηση (κίνηση) συνιστούσαν οι αρχαίοι ιατροί[15], ως χρήσιμη για την υγεία. Τ’ άη Γιώργη του Καβαλλάρη στην Σμύρνη, όσες γυναίκες υπέφεραν από την μέση τους, έπρεπε να ξαπλώσουν ή να καθίσουν σε κούνια.
Η αιώρα έλαβε την μέγιστη διάδοσή της τον 18ο αι., όταν στήνονταν παντού αιώρες, σε κάθε σχεδόν δημόσια γιορτή. Απόρροια τούτου είναι οι κούνιες που στήνονται – ακόμη και σήμερα – έξω από τον ιερό χώρο κάθε πανηγυριού… Παλαιά οι κούνιες που στήνονταν στα πανηγύρια της υπαίθρου, στην χώρα μας, ήταν «κοινοτικές». Τις κέρδιζε κανείς για να τις εκμεταλλευθεί τις ημέρες των γιορτών με δημοπρασία, η οποία διεξαγόταν προ της Λαμπρής! Πολλές απ’ αυτές τις κούνιες είχαν σχήματα και κιβώτια ή κατασκευές, με παραστάσεις ή σχήμα της Σελήνης (Λούνα), και δη της ημισελήνου, που βόλευε για κούνια, συμβόλου της Αρτέμιδος, γι’ αυτό και το σύνολό τους ονομάσθηκε «Λούνα Παρκ»… Η κούνια που είχε σχήμα ξαπλωτού φεγγαριού εξελίχθηκε σε βάρκα… Την σχέση της κινήσεως της κούνιας, με την κίνηση της βάρκας, την βλέπουμε και στην Ερυθραία[16] Μ. Ασίας όπου την Πρωτομαγιά έκαναν το λέμπι, όπως το έλεγαν. Το λέμπι (< λέμβοι) δεν ήταν παρά μια μεγάλη αιώρα (κούνια), σαν αιωρούμενη λέμβος, που στηνόταν στα κλαδιά του μεγαλύτερου δένδρου του χωριού! Ανέβαιναν σ’ αυτήν την «ιπτάμενη βάρκα» δυο-δυο οι κοπέλλες και αιωρούνταν. Έτσι τιμούσαν και το γηραιό/ιερό δένδρο και την φύση, αλλά και έτσι έλεγαν πως δίνουν καλοπλοΐα στις βάρκες του… Οι Κρήτες διέδωσαν τις κούνιες από την Ίμβρο έως την Μεγίστη, σ’ όλο το Ανατολικό Αιγαίο, όπου ακόμη στήνονται στις «πασκαλινές σκόλες»: Το Νιότριτο, τ’ άη-Γιωργιού, της Ζωοδόχου Πηγής, την Πρωτομαγιά, της Μαλλιαρής (Αναλήψεως), και της Γονατιστής (Πεντηκοστής) ίσαμε της Αγιατριάδας. Όπου ηβολεύονταν: Στα δέντρα, σε κληματαριές, στις αυλές, στην εξοχή. «Ητραγουδούσαμε και τση κούνιας τα τραγούδια, την ώρα που ηλέμπαμε» (= κουνιόμασταν), έλεγαν στην Ερυθραία:
Σίδερο να ’ναι το σκοινί κι ατσάλι το δοκάρι
και το σανίδι μάλαμα κι ούλο μαργαριτάρι!
Να ’μουνε στη γης καρφίτσα,
ν’ αγκυλώνω τα κορίτσα!
Πάνω στην κούνια κάτσανε τέσσερα μαύρα μάτια,
τέσσερα φρύδια σαν σπαθιά και δυο κορμιά ρηγάτα!
Να ’μουνε στην γης τριφύλλι
και στο μπέτι σου μαντίλι!
Ο λαός μας σήμερα συνηθίζει να στήνει κούνιες στην ύπαιθρο κατά τις γιορτές της Λαμπρής, του αγίου Γεωργίου, της Αποκριάς, κ.ά. Ακόμη συνηθίζεται σε Λέσβο, Λήμνο, Νάξο, Ρόδο, Πελοπόννησο, κ.α. Κυρίως από ελληνικές πληθυσμιακές ομάδες που ήλθαν από την Μ. Ασία. Στα βλαχοχώρια της Δυτ. Μακεδονίας κούνιες έστηναν την Κυριακή της Λαμπρής, την Δευτέρα της Διακαινησίμου, την Κυριακή του Θωμά, τ’ άη Γιώργη και στην εορτή τ’ αγίου Μάρκου. Οι βλάχοι αρχικώς έφτιαχναν τρίχινες κούνιες, και μετά περίτεχνες ξύλινες[17]. Τις κρεμούσαν από αχλαδιές, ιτιές, καστανιές, κερασιές… Η παράδοση των βλάχων στις κούνιες, είναι από μόνη της ένα ολόκληρο κεφάλαιο…
Το αγόρι που αναλαμβάνει να κουνήσει την κοπέλλα-ιέρεια στην κούνια, παίρνει την θέση του Ερωτιδέα. Γι’ αυτό και υποβόσκει ένα αίσθημα έρωτος. Η επιλογή του αγοριού, από την κοπέλλα, για να την κουνήσει, ισοδυναμούσε με ερωτική επιλογή. Ο νέος προσπαθεί να την κουνήσει όσο πιο δυνατά μπορεί, να την φτάσει «ως τον ουρανό!», με τις φωνητικές προτροπές της αιωρούμενης, κι έτσι θα της αποδείξει και την δύναμή του! Όταν πια το κορίτσια αφηνόταν δίχως λόγια στα δυνατά κουνήματά του, αυτό ήταν σημάδι αποδοχής, κρυφού ερωτικού μηνύματος… Κι αν αυτός σταματούσε απότομα την κούνια, κι οι νέοι έρχονταν κοντά-κοντά, αυτό ήταν σημάδι άμεσου πόθου για φιλί…
Γι’ αυτόν τον λόγο, οι κοπέλλες που θα αιωρούνταν στις κούνιες, φορούσαν τα καλά τους! Παραδίδεται πως οι βλάχες Νεβεσκιωτοπούλες όχι μόνο φορούσαν τα γιορτινά τους, αλλά φτιασιδώνονταν κιόλας με μια τοπική κρέμα, το «μπλιούρι». Τόσο σημαντική ήταν γι’ αυτές αυτή η ημέρα, που ίσως να ήταν η καθοριστική, που θα εύρισκαν γαμβρό! Γι’ αυτό και τις παίνευαν οι παρευρισκόμενοι γύρω από τις κούνιες, προτρέποντας τους νέους να τις κουνήσουν:
«Κουνήσετε τις έμορφες, κουνήσετε τις άσπρες,
κουνήσετε τις λεμονιές, πού ’ναι ανθούς γεμάτες»…
Από την πανάρχαια αλήτιδα υπέρ της Ηριγόνης, ξεπήδησαν τραγούδια που τραγουδούν οι αιωρούμενοι στις αιώρες. Λέγονται «τραγούδια της κούνιας» – και είναι μια ειδική κατηγορία τραγουδιών. Είναι παραδοσιακά δίστιχα, πολλάκις αυτοσχέδια. Όταν λ.χ. η κούνια δεν αιωρείται καλά, και πάει και στραβά, τραγουδούν, πιστεύοντας πως η μαγική επωδός θα την επαναφέρει στην αρμονική κίνηση:
Ίσια πάει η κούνια μας
και στραβά το φέσι μας…
Επίσης, αιωρούμενοι τραγουδούν, ένα άλλο «παιδικό τραγουδάκι της κούνιας», στο οποίο όμως εμφανίζονται και ευγονικά και μαγικά στοιχεία:
Κούνια-μπέλα
έσπασε η κουτέλα[18]
βγήκε μια κοπέλλα
που την λέγαν Στέλλα!
Μου’δωσε ένα μήλο,
μήλο δαγκωμένο,
το ’δωσα στην κόρη
κι έκανε αγόρι!
Το ’βγαλε Θανάση
σκούπα και φαράσι!
Ένα άλλο τραγούδι της κούνιας λέει:
Κούνια-κουνιαρίζομαι
πέφτω και τσακίζομαι…
Κάτι σχετικό τραγουδούν και στην αιώρα της τραμπάλας:
Τράμπα-τραμπαλίζομαι
πέφτω και τσακίζομαι
και χτυπώ το γόνα μου
και φωνάζει η νόννα μου,
που μου σκίστηκε η ποδιά
και γελάνε τα παιδιά…
ή
Τράμπα-τραμπαλίζομαι
πέφτω και τσακίζομαι
και χτυπώ το γόνα μου
και με κλαίει η Παγώνα μου,
και βαρώ το νύχι μου
και με κλαίγει η νύφη μου…
Οι μεγαλύτερες κοπέλλες, ένα τραγούδι που συνηθούν να τραγουδούν στην κούνια, είναι το παραδοσιακό «Μηλίτσα, που ’σαι στον γκρεμό»…
Οι βλάχοι στο Νυμφαίο τραγουδούν στις κούνιες:
Φέινταμ Νίκο, Αργύρη βότο,
αλέ ιό ελό, αλέ ιό έι,
Ανθίνα νότο έι,
φέινταμ Νίκο ελό αλέ ιό έι,
φέινταμ Χρυσούλα,
Στέργιο βότο,
ελό αλέ ιό ελό, αλέ ιό έι,
Λίνα νότο έι, αλέ ιό έι…
Το δυσνόητο έως ακατανόητο του στίχου, σημαίνει και το μαγικό.
Τα τραγούδια της κούνιας, μπορούσε να είναι σατυρικά ή περιπαικτικά κι αθυρόστομα, όταν ανέβαιναν σε αυτές μεγάλης ηλικίας γυναίκες ή άνδρες. Τους γέρους άνδρες εάν ανέβαιναν σε κούνια για να κουνηθούν, τους έλεγαν «γομάρια»…
Την κούνια που κινεί κάποιον στον αέρα, ο λαός μας την λέει και ανεμόκουνια.
Ο λαός μας πιστεύει πως κι αυτός ακόμη ο ίδιος ο βασιλιάς κάνει κούνια. Και το διατρανώνει με τραγούδι:
Ένα καΐκι άραξε στου βασιλιά την πόρτα
κι ο βασιλιάς δεν ήτανε (καλέ), ήτανε τρεις κοπέλλες:
Η μια κεντούσε ουρανό, η άλλη το φεγγάρι
κι η τρίτ’ η πιο μικρότερη κεντούσε μαξιλάρι
για ν’ ακουμπήσ’ ο βασιλιάς στην κούνια που θα κάνει…
Η κούνια κι ο κουνενές
Ο λαός μας «κούνια» ή «κουνήστρα»[19] λέγει και ένα κρεβατάκι κατασκευασμένο έτσι ώστε να λικνίζεται εύκολα, για να αποκοιμίζει τα παιδιά (στην Ήπειρο το λεν σαρμανίτσα). Το κοιμώμενο στην κούνια μωρό, καλείται κουνενές.
Αυτού του είδους η κούνια-κρεβατάκι αναφέρεται στην μυθολογία, στην «Ηλέκτρα», στον Ευριπίδη («Ίων»), κ.α. Γεγονότα που συνέβαιναν στην κούνια του μωρού, εξηγούνταν από τον λαό μας, και χρησίμευαν ως μαντικά σημεία για την εξέλιξη της ζωής του μωρού.[20]
Τα κορίτσια από μικρά μαθαίνουν την χρήση αυτής της κούνιας. Πολλά κορίτσια βάζουν σ’ αυτήν την κούκλα τους «να κάνει νάνι», μιμούμενα πράξεις μεγάλων. Σ’ αυτήν την παιδική κούνια, ίσως οφείλεται η τάση του ανθρώπου για ρυθμική κίνηση, η ανταπόκρισή του στον ρυθμό.[21] Η παιδική κούνια στολίζεται με διάφορα προφυλακτικά, αποτροπαϊκά και αντιβασκανικά σύμβολα, όπως σταυρό ή σταυρουδάκια, αγγελάκια, κλπ. Στις Καστανιές Έβρου της κρεμάνε μαριτσούδι, δηλαδή ένα μικρό άσπρο («σαν συντέφι») κοχύλι, μαζί με μια κόκκινη κορδέλλα, γιατί ο «κακός φθαρμός»[22] παραμονεύει να κάμει το κακό στις γειτονιές και όταν ο Χριστός τον ρωτά: «Πού πας, κακέ φθαρμέ;», απαντά: «Πα’ να βρω νιο να μαράνω / παιδί στην κούνια να βρεφοκοιμήσω»…
Τραγουδά η συλληφθείσα Ηπειρώτισσα:
Αφήστε με να φύγω, γιατί έχω δυο παιδιά:
Το’να στην σαρμανίτσα και τ’ άλλο στην κοιλιά…
Ενώ η Ναξιώτισσα κοιμίζει το παιδί της, τραγουδώντας του:
«Κοιμήσου μέσ’ στην κούνια σου και στα παχειά πανιά σου,
η Παναγιά η δέσποινα να είναι συντροφιά σου»…
Ποιος επίσης, δεν έχει τραγουδήσει την θρυλική «Δραπετσώνα» του Τ. Λειβαδίτη…
…Ένα κρεβάτι και μια κούνια στην γωνιά,
στην τρύπια στέγη του, άστρα και πουλιά…
Όμως υπάρχουν έρευνες που αποδεικνύουν πως οι γιαγιάδες μας κάτι παραπάνω ήξεραν που λίκνιζαν τα μωρά τους στις αιώρες και τις σαρμανίτσες; Βεβαίως και υπάρχουν.
Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Γενεύης έκαμαν πειράματα με μια ομάδα 12 εθελοντών, στους οποίους έκαναν ηλεκτροεγκεφαλογράφημα την ώρα του μεσημεριανού ύπνου (διαρκείας 45΄). Με άλλα μηχανήματα κατέγραφαν τις κινήσεις των ματιών και των μυών τους. Μελετώντας κυρίως τα εγκεφαλικά κύματα, τον Ιούνιο του 2011, διαπιστώθηκε ότι η αιώρα επιτρέπει:
- αφ’ ενός πιο γρήγορο ύπνο και
- αφ’ ετέρου καλύτερη ποιότητα ύπνου, καθώς ο ύπνος στην αιώρα είναι γενικά «πιο βαθύς».
Η ελαφρά αιώρηση του σώματος αποδείχθηκε ότι έχει ευεργετικά αποτελέσματα στον ύπνο, σε σχέση με τον ύπνο στο «ακίνητο» κρεβάτι!
Επόμενος στόχος των ερευνητών είναι να κάμουν νέα πειράματα, για να ιδούν εάν η θετική επίδραση της αιώρας διατηρείται και σε μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα ύπνου. Εάν αυτό συμβαίνει θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για την καταπολέμηση της νυχτερινής αϋπνίας. Και ακόμη για την βελτίωση της μνήμης, έπειτα από έναν τραυματισμό, διότι ύπνος και μνήμη έχουν συνάφεια.
Άλλη σχέση κούνιας-μουσικής
Η κούνια δεν έχει σχέση με την μουσική, μόνο όσον αφορά στα τραγούδια της κούνιας – είτε αυτά λέγονται κατά το υπαίθριο παιγνίδι, είτε κατά το κούνημα-νανούρισμα στην σαρμανίτσα. Έχει και μυθολογική σχέση!
Αφού κατά το πρώτο κιόλας βράδυ της ζωής του (!) ο Ερμής πέταξε από την Κυλλήνη (Κορινθίας) στην Πιερία, όπου έβοσκαν τα βόδια του αδελφού του, Απόλλωνα. Τα έκλεψε και τα πήγε στην Πύλο, προφταίνοντας όμως τον Αυγερινό, πλάι στην κούνια του. Ο μάντης Απόλλων βρήκε τον κλέφτη και ο Ερμής για να τον… εξευμενίσει του φτιάχνει μια λύρα, από καβούκι χελώνας, το γλυκό άκουσμα της οποίας πραγματικά μαλάκωσε τον θεό, ο οποίος τον συγχώρεσε και του έδωσε το χρυσό ραβδί της αφθονίας…
Άρα, το μουσικό όργανο της λύρας, που τόσο αγαπήθηκε – και εξελίχθηκε – από τους Έλληνες, είναι «παιδική» εφεύρεση και δη παιδιού της κούνιας… Έτσι ο Ερμής αποκτά σχέση με την μουσική, την χρησιμοποιεί για να μεταφέρει μηνύματα και ειδήσεις – γι’ αυτό και ο πτερωτός αγγελιαφόρος Ερμής σύμβολο των ταχυδρομείων όλων σχεδόν των χωρών, κρατάει πάντα ένα μουσικό όργανο στα χέρια του…
Έθιμα της κούνιας
Στο Αλιβέρι Ευβοίας, την Λαμπροδευτέρα που τραγουδούν το «Τραγούδι της Καμάρας», ξέρουν πως για ευζωία του κουνενέ πρέπει να ευχηθούν και να του τραγουδήσουν δυνατά όλοι οι κάτοικοι του χωριού. Γι’ αυτό λένε:
Γιέ μ’ έχω παιδί στην κούνια
για να ζείτε λέγετέ το…
Στην Αράχωβα στήνουν κούνιες ανήμερα της Λαμπρής για τις γυναίκες.
Στην Λοκρίδα – αλλά και σ’ άλλα χωριά της Ρούμελης – ανήμερα τ’ άη Γιώργη, γίνονται αγώνες δρόμου σ’ έναν ανήφορο. Έπαθλο ένα αρνί. Τα παιδιά κάνουν κούνια από τριχιά στον πλάτανο της χορευταριάς και διασκεδάζουν…
Στο Άργος πιστεύουν πως μερικοί Καλλικάντζαροι έχουν στην ράχη τους, από φυσικού τους, μια αγκαθερή κούνια. Την βλέπουν τα παιδιά και έλκονται προς την κούνια ή βάζουν σ’ αυτήν όσα παιδιά αρπάζουν και τα κουνούν, για να ματώνουν απ’ τ’ αγκάθια… Και μετά πίνουν το αίμα τους…
Και στην μουσικομάνα Λέσβο, φτιάχνουν κούνιες την Λαμπρή. Μια σε κάθε γειτονιά! Τραγουδούσαν ειδικά τραγούδια «της κούνιας». Γι’ αντάλλαγμα, οι κουνηστές δέχονταν λαμπριάτικα κουλούρια. Kάποια απ’ αυτά τα κρέμαγαν στις κούνιες «να φαν κι οι άλλοι». Έτσι στο τέλος η κούνια κατέληγε κουλουροστόλιστη! Οι κούνιες ήταν στημένες έως της Aναλήψεως! Στο Πολιχνίτο, στην Kλειού και στην Καλλονή – εκεί ιδίως την Λαμπροτρίτη, στο εκκλησάκι του Χριστου στο Μετόχι…
Στο Λέχοβο Φλωρίνης οι γυναίκες, που επρόκειτο να κουνηθούν σε κούνια τ’ άη Γιώργη, τοποθετούσαν στο κεφάλι τους μια τσουκνίδα. Περιφέρονταν κυκλικά γύρω από την κούνια. Αυτήν την τσουκνίδα κατόπιν την αναρτούσαν επί του δοχείου, στο οποίο παρασκεύαζαν το βούτυρο. Πίστευαν ότι έτσι θα παράγουν αφθονότερο.
Στην Κλεισούρα Καστοριάς, στη Μηλόβιστα και στο Γκόπεσι (των Σκοπίων) οι αιωρούμενοι έπρεπε να κρατούν στα χέρια τους μια σύνθεση λουλουδιών (= άνοιξη, γονιμότητα), να έχουν στο κεφάλι τους ένα μικρό πετραδάκι (= σύμβολο υγείας, «γερός σαν πέτρα») και στο ζωνάρι τους ένα κόκκινο αυγό (= σύμβολο ευθυμίας, πλούτου).
Στην Αίνο οι χωρικοί κουνιούνται την Λαμπρή «για να κάνουν πολύ σουσάμι». Στην Βιζύη η κούνια πρέπει να γίνει «στο χλωρό, στο δένδρο που θα βλαστήσ’, όχι στο ξερό».
Παραδοσιακά, οι Ρώσοι στήνουν αιώρες την Λαμπρή και τ’ αγίου Γεωργίου. Οι Εσθονοί κατά την θερινή τροπή. Την Λαμπρή στήνουν αιώρες και οι Λιθουανοί, διότι πιστεύουν πως έτσι προάγεται η βλάστηση… Οι ίδιοι την θερινή τροπή άδουν άσμα, σχετιζόμενο με την αιώρα.
Στο Βόρνεο, οι μάγοι-θεραπευτές, αναρτούν αιώρα έξω από την οικία ασθενούς. Τις κουνούν και πιστεύουν πως θα κινήσουν και την ασθένεια του αρρώστου…
Στην τέχνη
Ωραιότατος πίνακας με θέμα την αιώρα έχει φιλοτεχνηθεί από τον Γάλλο ζωγράφο J. B. Pater και φέρει τίτλο “Escarpolette”. Ανάλογους πίνακες έχουν φιλοτεχνήσει οι N. Lancret, P. A. Baudouin, Watteau, Monvoisin, κ.ά.
«Το τραγούδι της κούνιας» ήταν μια από τις επιτυχίες του Δημ. Χορν, που έπαιξε το 1949 μαζί με την Μελίνα Μερκούρη. Θυμηθείτε την σκηνή της κούνιας στην Πάρνηθα στην υπέροχη ταινία του Αλ. Δαμιανού «Ευδοκία»…
Τέλος, υπάρχουν και «κουνιόσχημα» μουσικά όργανα, όπως το σαρόν, ιδιόφωνο της Ιάβας, λ.χ., ένα μεταλλόφωνο, μ’ ένα αντηχείο στην «κοιλιά» του, που παίζεται με ξύλινα σφυράκια.
Στο θέατρο
Αιώρα υπήρχε και στο αρχαίο θέατρο: Ένα σχοινί από το οποίο κρεμούσαν ένα ικρίωμα (τεχνητό άλογο ή άλλο φανταστικό ζώο, ή άρμα), το οποίο λειτουργούσε με ένα σύστημα, που λεγόταν «μηχανή» και χρησίμευε για ν’ ανεβάζει νοητά στον ουρανό – ή να κατεβάζει από εκεί – διάφορα πρόσωπα, κατά την υπόθεση του έργου, για την επικοινωνία τους με τους θεούς, ή για να φύγουν από την σκηνή, κλπ.
Πολλάκις στην άκρη της αιώρας υπήρχε μια αρπάγη (αρπαξαγκυρίς), από την οποία αιωρούνταν οι ηθοποιοί, οι οποίοι παρίσταναν τους θεούς ή τους ημιθέους στα δράματα…
Η αρχαία θεατρική αιώρα ήταν ένα τόσο περίπλοκο μηχάνημα, που μαζί με άλλα εξ ίσου σύνθετα κατασκευάσματα (όπως το εκκύκλημα, την εξώστρα, τις χαρώνιες κλίμακες, τα αναπιέσματα, τους γερανούς, κ.ά.), μάλλον, δεν εχρησιμοποιήθησαν στο θέατρο από τους μεταγενέστερους Ρωμαίους!
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Αργυρόπουλος Παν. «Οι κούνιες στο πασχαλινό πανηγύρι του Αγ. Γεωργίου στα βλαχοχώρια της Δυτ. Μακεδονίας», στο Α΄ Διεθνές Συνέδριο για τον Ελληνικό Πολιτισμό «Η πανήγυρις: Μία διαχρονική ματιά στον κοινωνικό-οικονομικό και κοινωνικό της ρόλο», που διεξήχθη στο Σουφλί Έβρου (17-20 Νοεμβρίου 2005).
- Κονταράς Θοδ. «Η Λαμπρή στη Μικρασιατική Ερυθραία», εφημ. «Η Νέα Ερυθραία».
- Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα», εκδ. «Γεωργιάδης», 2001.
Τα μισοφέγγαρα και οι βάρκες
Οι κούνιες γίναν μισοφέγγαρα κι αυτά με την σειρά τους βάρκες… Κι όταν κουνιούνταν σ’ αυτές τα παιδιά τραγουδούσαν ένα ποίημα του Ι. Πολέμη:
Βγαίνει η βαρκούλα του ψαρά
από το περιγιάλι
κι απλώνει ο ναύτης με χαρά
τα δίχτυα του και πάλι…
Το φεγγαράκι, τον γιαλό
τον κάνει σαν καθρέφτη
και κάθε ψάρι παχουλό
μέσα στα δίχτυα πέφτει…
Τράβα το δίχτυ σου, ψαρά,
κι αγάλια να μη σπάσει,
θαρρώ πως τούτη τη φορά
χιλιάδες έχεις πιάσει…
Πολύ κουράστηκες, ψαρά,
τα ψάρια είναι δικά σου
και πούλα τα στην αγορά
να θρέψεις τα παιδιά σου…
Όπως είπα, η αιώρα έχει άμεση σχέση με τον Διόνυσο, κι ο Διόνυσος με τ’ αμπέλι. Ο λαός μας στήνει αιώρες την Λαμπρή, κατά την Ανάσταση του Έαρος, που τις θεωρεί και ερωτικό –γονιμικό παιγνίδι. Όλος αυτός ο κύκλος διασώζεται σ’ ένα παραδοσιακό τραγούδι της Λαμπρής, από το Μελί Ερυθραίας Μ. Ασίας:
«…Χριστός Ανέστη, μάτια μου, κι έλα να φιληθούμε,
πάρε και κλήμα τ’ αμπελιού κι έλ’ να στεφανωθούμε…».
Όταν τ’ αμπέλια ακούν κλασσική μουσική…
Αυτή η πανάρχαιη ελληνική γνώση της ευεργετικής επίδρασης του τραγουδιού στα φυτά – και φυσικά και στ’ αμπέλια – σήμερα εξετάζεται και αποδεικνύεται επιστημονικά. Το Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας, με την συνεργασία πρωτοπόρων αμπελουργών, απέδειξαν την επίδραση της μουσικής (του Μπετόβεν) στ’ αμπέλια! «Τα κλήματα γίνονται πιο “ευτυχισμένα”, δυνατότερα και υγιέστερα», υποστήριξε η έρευνα! Σε βιολογικούς και βιοδυναμικούς αμπελώνες στην Ιταλία ακούγεται, από εξαιρετικές και ειδικές ηχητικές εγκαταστάσεις, κλασική μουσική. «Τα αρμονικά ηχητικά κύματα επιδρούν θετικά στην ανάπτυξη του ριζικού συστήματος των φυτών, στην άνθηση και στις λοιπές φυσιολογικές και βιοχημικές λειτουργίες των πρέμνων, μ’ αποτέλεσμα την παραγωγή υψηλής ποιότητος οίνων. Ενώ παράλληλα, τα κύματα της μουσικής απωθούν τους βλαπτικούς για τα πρέμνα παθογόνους οργανισμούς και τα έντομα», είπε ο Μαν. Σταυρακάκης, καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο.[23]
Η σχέση αμπελουργού-αμπελιού είναι γνωστή. Κανείς αμπελουργός δεν περνά βουβός από τ’ αμπέλια του. Τ’ αγγίζει, τα χαϊδεύει, τους τραγουδά. Έτσι επικοινωνεί μαζί τους. Τους δίνει και παίρνει. Αμπελουργός κι αμπέλι είναι ένα ζευγάρι. Κι όπως κάθε ζευγάρι, αλληλοεπιδρά ο ένας στον άλλο.
Τ’ αμπέλια φαίνεται ν’ ανταποκρίνονται θετικότερα με τον «Ύμνο στην χαρά»[24] του Μπετόβεν, με Μότσαρτ, με Μπραμς, με Σιμπέλιους, με Ραχμάνινωφ, με Τσαϊκόφσκυ, με Βέρντι, με τις «Τέσσερις εποχές» του Βιβάλντι, και με προκλασικά μουσικά κομμάτια. Αλλά – για να το πάμε ακόμη παραπέρα – κάθε ποικιλία έχει το δικό της αγαπημένο μουσικό κομμάτι που προτιμά, που ίσως να έχει να κάνει και με την εντοπιότητά της!..
- Μ’ αυτήν την φιλοσοφία και γνώση σήμερα στην Ελλάδα λειτουργεί το βιολογικό κτήμα του Ν. Ασημομύτη στο Μαράθι και την Ι.Μ. Παναγιάς Τουρλιανής, στην Άνω Μερά της Μυκόνου.
ΠΗΓΗ: Γ.Λεκάκης “Μουσκης μυησις” (απόσπ.). ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 12.11.2011. Τμήμα της μελέτης αυτής ήταν εισήγηση του Γ. Λεκάκη στο Ε΄ Πανελλήνιο Συνέδριο για το Παιδικό Τραγούδι, που πραγματοποιήθηκε στην Λυκόβρυση, τον Νοέμβριο του 2011.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Και άλλα αντικείμενα που κουνιούνται εμπεριέχουν την λέξη «κούνια», όπως λ.χ. στα φυτά τα φλισκούνια, αλλά και τα «τακούνια», το κατ’ εξοχήν ερωτικό μέρος των υποδημάτων κι εκείνο που κάνει τον άνθρωπο να κινεί και να κινείται. Αφού ως γνωστόν «τα ψηλά τακούνια είναι το ισχυρότερο αφροδισιακό, γιατί τροποποιούν κατά 20 με 30ο την γωνία των γλουτών, σχηματίζοντας μια εικόνα ενός νεανικότερου σώματος, μιας γυναίκας γόνιμης», κατά τον καθηγητή Μάρκετινγκ στο Πανεπιστήμιο Κονκόρντια Καναδά, δρ. Γκ. Σαάντ. Θυμηθείτε τον ερωτικό χορό των Ισπανών και των Ισπανίδων, που εφκράζεται με το κτύπημα των τακουνιών…
[2] Ηριγόνη < έαρ + γεννώ = αυτή που γεννήθηκε άνοιξη, ή που γεννά την άνοιξη, η θυγατέρα του έαρος, το νέο σταφύλι.
Fέσαρ > Φέαρ > ἔαρ / ἔαρος, τό, εἶαρ / εἴαρος / εἰαρινός Φεαρινός / ἦρ / ἦρος ἦρι ἐπίρρ. > γέαρ / γίαρ (Ησύχ.) > αγγλ. year (έτος) > λατ. ver, vernus, παλαιο-σκανδιν. Var, κλπ. ΠΗΓΗ: Ὅμ., Ἡρόδ. Ἡσίοδ. Ἐργ. κ. Ἡμ. 490, 460, Ἀλκμ. 13 και 64, Θεοκρ. Νικ., Ἀλκαίῳ 45.
[3] Μαίρα = η λαμποκοπούσα, η σπινθηροβολούσα, η απαστράπτουσα, η σκύλα ως ο αστερισμός του Κυνός του Σειρίου. Ενώ και η ετυμολογική σχέση της κούνιας εκ του κυνός, δεν πρέπει να αποκλεισθεί.
[4] Συσχετίστε τον μύθο αυτόν, με τους απαγχονισμούς της Ελένης, της Αριάδνης, της Φαίδρας, αλλά και του αγάλματος της Κονδυλεάτιδος Αρτέμιδος, που ισοδυναμούσε με απαγχονισμός της ιδίας της θεάς, από παιδιά της Αρκαδίας. Έκτοτε εκεί η Άρτεμις λατρευόταν και με το επίθετο Απαγχομένη.
[5] βλ. σχ. Αθήν. ΙΔ,10, Απολλόδ. Γ,14,7.
[6] βλ. σχ. Λεκατσά «Διόνυσος», 1971.
[7] Ίσως για την ευφορία της γης και την καλή συγκομιδή να θυσίαζαν σκύλο – βλ. σχ. N. P. Nilsson «Ιστορ. της Αρχ. Ελλ. Θρησκείας».
[8] βλ. σχ. Μέγα Ετυμολ.
[9] «ότι πανταχού ζητούσα τον πατέρα ηλάτο» – Μέγα Ετυμολ. – βλ. σχ. και Υγ. «Αστρ.» ΙΙ,4 και Αθήν. ΙΔ,10. Επίσης, «αλήτις» λεγόταν και ένα τραγούδι υπέρ της κόρης του Αιγίσθου και της Κλυταιμνήστρας διότι «μετά τον φόνον των παιδιών προς Αιγέαν κατέφυγεν αλητεύσασα» – Μέγα Ετυμολ. Ενώ υπήρχε και μια αλήτιδα ωδή υπέρ της Περσεφόνης διότι «τους πυρσούς αλούντες πέμματα τινα προσέφερεν αυτή» – Μεθόδιος, Μέγα Ετυμολ.
[10] βλ. σχ. Πολυδεύκης (Δ,7,55).
[11] βλ. σχ. Ησύχ.
[12] βλ. σχ. Πλούτ. Ελληνικές παραστάσεις με τέτοιες αιώρες υπάρχουν στα Μουσεία Λούβρου, Βερολίνου, κ.ά.
[13] Κι αυτό αρχαίο και αγαπημένο παιγνίδι των παιδιών, κυρίως της υπαίθρου. Αυτοσχεδίαζαν με μια δοκό ή έναν κορμό δένδρου, που το έστηναν να πατά πάνω σε έναν μικρό αυγοειδή κορμό, που το έλεγαν στοιχερό, στο μέσον των αλωνιών. Στην κεφαλή του υποστηρίγματος, τοποθετούσαν κόκκους καλαμποκιού ή σβησμένα κάρβουνα. Έτσι περιστρεφόμενη η τραμπάλα, έτριζε και το παιγνίδι αποκτούσε και συγκεκριμένο ήχο, άρα γινόταν εντυπωσιακότερο! Αυτή η λεπτομέρεια με κάνει να πιστεύω πως πρόκειται για επιβίωση αρχαιότερης τελετουργίας, πάλι με παιδιά, που παίζοντας στ’ αλώνια, έπεμπαν ευχετήριες δυνάμεις καλοσοδειάς. Δυο παιδιά κάθονταν στα δυο άκρα της δοκού και με εναλλάξ λακτίσματα στο έδαφος ανυψούνταν. Ενίοτε ελάμβανε μέρος και τρίτο παιδί, που πατούσε στο μέσον της δοκού, και έδινε δύναμη πότε στο ένα και πότε στο άλλο μέρος της δοκού. Σπανιότερη παραλλαγή της τραμπάλας ήταν αυτή που αντί να ανεβοκατεβαίνουν τα άκρα της, γύριζαν κυκλικά σαν μύλος, με κέντρο πάντα το στοιχερό.
[14] βλ. σχ. Mercuriali “De arte gymnastica”. Σ’ αυτό το σύγγραμμα παραθέτει εικόνα δέσποινας καθημένης επί αιώρας, την οποία ανακινούν δυο θεραπαινίδες.
[15] Όπως ο Άντυλλος, όπως βλ. στον Ορειβ. «Συναγ. Ιατρ.».
[16] Αποικία των Ερυθρών Βοιωτίας, έναντι της Χίου.
[17] Περίφημες βλάχικες ξύλινες κούνιες όλων των μεγεθών και των σχημάτων κατασκευάζονταν στην Βλάστη, την Κλεισούρα, κ.α.
[18] κουτέλα, η = το πάνω δοκάρι της κούνιας, που μοιάζει με κούτελο, το παράλληλο με το έδαφος, από το οποίο κρέμονται τα σχοινιά της.
[19] Έτσι λέει ο λαός μας και την υπερβολικά κινούμενη γυναίκα, με συνέπεια να έχει γίνει κακό επίθετο, διότι υπονοεί την δια κουνημάτων ερωτικά μηνύματα πέμπουσα.
[20] Θυμηθείτε τα φίδια στην κούνια του Ηρακλή, του Μελάμποδα, κ.ά.
[21] βλ. σχ. μελέτη ερευνητών και ψυχολόγων από το Πανεπ. του Γιορκ, στην Βρετανία, και από το Πρότυπο Κέντρο Διεπιστημονικής Ερευνας για την Μουσική του Πανεπιστημίου της Γιβάσκιλα στην Φινλανδία, που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Proceedings of the National Academy of Sciences», Μάρτιος 2010.
[22] (ο)φθαρμός ή (ο)φθαλμός = μάτι.
[23] βλ. σχ. εφημ «Ελευθεροτυπία», 29.3.2011.
[24] Από το 4ο μέρος της «Ενάτης Συμφωνίας».
