ΑΠΑΝΤΑ του ιατρού ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΤΡΑΛΛΕΙΑΝΟΥ – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Ο Ἀλέξανδρος ὁ Τραλλειανός υιός του επίσης ιατρού Στεφάνου / Alexander Trallianus ήταν Μικρασιάτης Έλλην ιατρός, από τις Τράλλεις (νυν Αϊδίνι) της Λυδίας. Ήταν ένας από τους πιο διακεκριμένους ιατρούς της ύστερης αρχαιότητας – έζησε το 525 – 605; μ.Χ. Εταξείδεψε στην Ιβηρική, την Γαλατία και την Ιταλία, όπου μάλιστα αναφέρεται ως ο «εξέχων Αλέξανδρος ο Ιατρός». Τέλος, εγκαταστάθηκε στην Ρώμη, όπου και πέθανε.

Απεδείχθη πρωτότυπος στοχαστής. Προέτρεπε τους ιατρούς να μην παρασύρονται από τις αρχές και τα συστήματα και να δίνουν συνεχή προσοχή στην κατάσταση, την ηλικία, την σωματική διάπλαση και τον τρόπο ζωής του ασθενούς, κατά την θεραπεία του, καθώς και στις εξωτερικές περιβαλλοντικές συνθήκες, την εποχή του χρόνου και τον καιρό.

Συνιστούσε ουροσκόπηση, λουτρά, αφαίμαξη, δίαιτα και βεντούζες.

Ο Αλέξανδρος, περιγράφει ρητώς την ηλεκτρική ακτίνα του σαλαχιού (Nyos)[1] ως φάρμακο, που πρέπει να εφαρμόζεται αναμεμειγμένο με άλλες ουσίες. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΗΛΕΚΤΡΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ, ΕΔΩ. Και άλλα ψάρια και θαλασσινά έχουν κατ’ αυτόν θεραπευτικές χρήσεις, όπως:

• ο μαύρος γωβιός (για κολικούς και υδρωπικία),
• το λαβράκι (για θερμή δυσκρασία του ήπατος) και
• ο αχινός (για ηπατίτιδα που μοιάζει με ερυσίπελας).

Μια από τις πιο «περίεργες πρακτικές» του Αλέξανδρου, ήταν η πίστη του στην μυστικιστική χρήση των φυλακτών και των επικλήσεων. Για την θεραπεία του πυρετού σύστηνε την χρήση φύλλου ελιάς: «Μαζέψτε φύλλα ελιάς πριν από την ανατολή του ηλίου, γράψτε πάνω τους “κα ροι α” με συνηθισμένο μελάνι και κρεμάστε τα γύρω από το λαιμό σας».[2]

Για την αντιμετώπιση της ποδάγρας έγραφε πως εξόρκιζε την ασθένεια αναφωνώντας την ονομασία Ἰαὼ Σαβαὼθ ή/και Ἰαὼ, Σαβαὼθ, Ἀδοναὶ, Ἐλωί.[3]

Ο Γερμανός λόγιος του 17ου αιώνα Γ. Ά. Φαμπρίκιος θεωρούσε πως ο Αλέξανδρος ανήκε στην αρχαία ιατρική σχολή των Μεθοδικών.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Εργαζόταν πολύ ως ιατρός, γι’ αυτό εξεκίνησε να γράφει σε αρκετά μεγάλη ηλικία. Η γραφή κρίνεται ιδιαίτερα κομψή, λιτή, άμεση και καθαρή, κοινές και κατανοητές εκφράσεις για την περιγραφή των όρων.

Το έργο του μεταφράστηκε από τα ελληνικά στα λατινικά (Libri duodecim de re medica) και αργότερα στα αραβικά, και τυπωνόταν συνεχως μέχρι τον 16ο αιώνα!

Έγραψε:

• «Θεραπευτικά»: Το κύριο έργο του. Ήταν 12τομο. Διατηρείται εν μέρει στον Codex Parisinus gr. suppl 1297 του 10ου αιώνα και εξ ολοκλήρου στον Codex Laurentianus plut. 74,10 του 14ου αιώνα. Αντιμετώπιζε τις ανθρώπινες ασθένειες ολιστικά «από την κορυφή ως τα νύχια», ξεκινώντας με την τριχόπτωση, την φρενίτιδα, την επιληψία, την μελαγχολία, τις πνευμονοπάθειες, την χολέρα, αλλά και πονοκέφαλοι, αυτί, ασθένειες του στόματος, καρδιακά, πλευρίτιδα, γαστρικό, έντερα, συκώτι, δυσεντερία και υδρωπικία, αναπαραγωγικό και ουροποιητικό σύστημα, ουρική αρθρίτιδα). Στην Αναγέννηση έγινε γνωστό στα λατινικά ως «Alexandri Yatros Practica». Γνώρισε πολλές ανατυπώσεις. Η α΄ έντυπη έκδοσή του στο αρχικό κείμενο των ελληνικών έγινε στο Παρίσι το 1548.
  • Με τίτλο «ΔΩΔΕΚΑ ΙΑΤΡΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ»[4], κυκλοφόρησε και το 1556, στα ελληνικά και λατινικά, πολύ πιο εκτενές και πιο πλήρες από πριν, από τον J. G. Andernac, διερμηνέα και επιμελητή. Προστέθηκαν διάφορα, όπως από το βιβλίο “Παρατηρήσεις”, με τις καταδίκες του J. Goupyl. Προστέθηκε επίσης ένας κατάλογος αξιομνημόνευτων πραγμάτων και λέξεων σε όλο το έργο. Υπό την αιγίδα («με την χάρη και το προνόμιο της Αυτού Μεγαλειότητας του Βασιλιά των Γαλατών» εκδ. από τον Peter Henricus, Βασιλεία / Basileae. ‘Ηταν σε σχήμα 8o, σε. 20χ.α.+858. Δίστηλο κείμενο. Περιελαμβανε θέματα περί αλωπεκείας, χολής, διαίτης, ληθάργου, παρέσεως, θεραπείες οφθαλμών, αυτιών, δοντιών, διαβήτη, ποδάγρας, κ.α. Σπάνια έκδοση.
  • Επίσης, μία από τις πιο γνωστές μεταφράσεις του έγινε από τον Ά. Χάλλερ και δημοσιεύτηκε πάλι στην Ελβετία, στην Λωζάννη, το 1772.
• «Περὶ Ἑλμίνθων» / De lumbricis: Δεν διασώζεται. Είναι γνωστό από μια σύντομη πραγματεία στα λατινικά με τίτλο «De Lumbricis» 11^ου / 12^ου αιώνα (Κώδικας / Codex Parisinus gr. suppl. 631). Αναφέρεται στα σκουλήκια των εντέρων και την διάτρηση που προκαλούν. Γραμμένο με την μορφή επιστολών. Μη μπορώντας να διαγνώσει την ασθένεια που ταλαιπωρούσε το παιδί ενός φίλου του, κατέγραψε όλες του τις γνώσεις του για τα εντερικά παράσιτα και τα θεραπευτικά μέσα για την αντιμετώπισή τους. Η λατινική μετάφραση έγινε από τον Χάλλερ. Το αρχικό κείμενο εκδόθηκε έντυπα για πρώτη φορά το 1570 στην Βενετία από τον Ιταλό ιατρό Τζ. Μερκουριάλι / Girolamo Mercuriale, επανέκδ. J. H. Chrościejowski, 1583.
• Μελέτες για τις παθήσεις των ματιών και την πλευρίτιδα, που αναφέρει ο ίδιος, οι οποίες μεταφράστηκαν στα αραβικά.
• Άλλες μελέτες του δεν διασώζονται, αν και γνωρίζουμε ότι ασχολήθηκε με την μελαγχολία και τις αυτοκτονικές τάσεις στις οποίες αυτή οδηγεί, αυτός ανακάλυψε πρώτος ότι η κατάθλιψη / μελαγχολία μπορεί να οδηγήσει σε ανθρωποκτονικές και αυτοκτονικές τάσεις.[5] Επίσης με τα κατάγματα, τις πληγές της κεφαλής, τα ούρα, κ.ά.
• Του αποδίδονται τρια άλλα έργα:
  • Μια συλλογή ιατρικών θεμάτων («Ιατρικά και Φυσικά Προβλήματα»)
  • μια πραγματεία σχετικά με τον πυρετό[6], και
  • το «Περὶ ὀφθαλμῶν / De oculis» (σε κώδικα προ του 10ου αιώνα – μια συλλογή πηγών που έχουν χαθεί, ιδίως εκείνων των αράβων ιατρών στον Codex Marcianus gr. V 9 του 15ου αιώνα).

αλλά μάλλον ανήκουν στον Αλέξανδρο τον Αφροδισιέα, επίσης σπουδαίο Έλληνα επιστήμονα, του 3ου αιώνα μ.Χ.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

• Αλέξανδρος Τραλλιανός / Alexander von Tralles «Ἰατρικὰ βιβλία», έκδ. Τ. Puschmann Zur Geschichte der Medicin, πρωτότυπο κείμενο, μετάφραση και εισαγωγική πραγματεία στο «Συμβολή στην ιστορία της ιατρικής», 2 τόμοι, Βιέννη 1878–1879. Ανατύπωση Άμστερνταμ 1963.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Αρχαιοι Ελληνες ιατροι”. Γ. Λεκακης “Ελληνικη Βιβλιογραφια”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.4.2001.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Αγαθίας / Agathias «History», v. p. 149.
• Αιγινήτης Π. / Paul of Aegina, iii. 21. 78, vii. 5, 11, 19, pp. 447, 495, 650, 660, 687.
• Ιωάννης Ζαχαρίας, ακτάριος[7] / Actuarius J. «De Urin. Differ.», c. 2.
• Freind J. «The History of Physic».
• Fabricius J. A. «Bibl. Graec.», vol. xii. sq. ed. vet.
• Knight V. «Simon and the Tradition of the Latin Alexander of Tralles», στο «Simon of Genoa’s Medical Lexicon», εκδ. De Gruyter, doi:10.2478/9788376560236, Βερολίνο, 2014.
• Langslow D. R. «The Latin Alexander Trallianus: The Text and Transmission of a Late Latin Medical Book», εκδ. Society for the Promotion of Roman Studies, Journal of Roman Studies Monograph, αρ. 10, Λονδίνο, 2006.
• Stoffregen M. «Μια πρώιμη μεσαιωνική λατινική μετάφραση της βυζαντινής πραγματείας του Αλέξανδρου για τον σφυγμό και τα ούρα», κείμενο, μετάφραση, σχόλια, ιατρική διατριβή, Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βερολίνου, 1977.
• von Haller A. «Bibliotheca Medicinae Practicae».
• Zipser B. «Ψευδο-Αλέξανδρος Τραλλειανός. De oculis», εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση σχόλια, διατριβή, Πανεπιστήμιο Χαϊδελβέργης, 2003.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Και ο Σκριβώνιος Λάργος αναφέρει μια ενδιαφέρουσα θεραπεία της ουρικής αρθρίτιδας, χρησιμοποιώντας ηλεκτρικό ρεύμα από την ζωντανή ηλεκτρική ακτίνα σαλαχιού (Torpedo nigra viva).

[2] ΠΗΓΗ: Kudlien Fr. «Alexander of Tralles», Dictionary of Scientific Biography, εκδ. Charles Scribner’s Sons, xii. 7, Ν. Υόρκη, 1970.

[3] Από αυτό κάποιοι συμπεραίνουν ότι πιθανώς να ήταν χριστιανός ή ιουδαίος στο θρήσκευμα, αν και από την συχνή συνταγή χοιρινού κρέατος, είναι πιο πιθανόν να ήταν χριστιανός.

[4] Πλήρης τίτλος «ALEXANDRI TRALLIANI MEDICI LIBRI DUODECIM, graeci et latini, multo quam antea auctiores & integriores. Ioanne Guinterio Andernaco interprete, & emendatore. Adiectae sunt per eundem uariae exemplarium lectionis Obseruationes, cum Iacobi Goupyli Castigationibus. Accessit etiam rerum & uerborum toto opere memorabilium Index. Cum Caes. Maiest & Galliarum regis gratia & privilegio».

[5] ΠΗΓΗ: Dianne Hales R. «Κατάθλιψη».

[6] «Περὶ πυρετῶν» / De febribus, στον Codex Laurentianus plut. 74,10 του 14ου αιώνα.

[7] Έλλην ιατρός στην Κωνσταντινούπολη, επί Βυζαντίου. «Ακτάριος» ήταν τιμητικός τίτλος ιατρών στην Αυλή του Βυζαντίου.

ΑΠΑΝΤΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΤΡΑΛΛΕΙΑΝΟΥ ιατρου Λεκακης αλεξανδρος Τραλλειανος ιατρος Στεφανος Μικρασιατης ελλην αρχαιοι ελληνες ιατροι τραλλεις Αιδινι λυδια υστερη αρχαιοτητα 6ος 525 – 7ος αιωνας 605 μΧ Ιβηρικη Γαλατια Ιταλια, εξεχων Αλεξανδρος Ρωμη, πρωτοτυπος στοχαστης συστημα κατασταση ασθενους ηλικια, σωματικη διαπλαση τροπος ζωης ασθενης, ασθενεια θεραπεια εξωτερικες περιβαλλοντικες συνθηκες, εποχη χρονος καιρος περιβαλλον ουροσκοπηση, αναλυση ουρων ουρα λουτρα αφαιμαξη, διαιτα βεντουζα ηλεκτρικη ακτινα σαλαχι Nyos φαρμακο, εφαρμογη ηλεκτρισμος ηλεκτροθεραπεια ουσια ψαρι θαλασσινα θεραπευτικες χρησεις, ιδιοτητες μαυρος γωβιος κολικος υδρωπικια λαβρακι θερμη δυσκρασια ηπατος ηπαρ συκωτι αχινος ηπατιτιδα ερυσιπελας περιεργη πρακτικη μυστικιστικη χρηση φυλακτο επικληση πυρετος φυλλο ελιας φυλλα ελια ανατολη ηλιου, γραφη κα ροι α καροια ΚΑΡΟΙΑ μελανι λαιμος ποδαγρα ξορκι ονομα ιαω Σαβαωθ σαββαωθ, αδοναὶ, ελωι Γερμανος λογιος 17ος Φαμπρικιος ιατρικη σχολη Μεθοδικων Μεθοδικος Μεθοδικοι κομψη λιτη αμεση καθαρη εκφραση περιγραφη ορος εργο μεταφραση ελληνικα λατινικα αραβικά, 16ος Θεραπευτικα εργα κωδικας παρισι Codex Parisinus gr. suppl 1297 10ος Codex Laurentianus plut. 74,10 λαυρεντιανος 14ος ανθρωπινες ασθενειες ολιστικη τριχοπτωση, φρενιτιδα, επιληψια, μελαγχολια, πνευμονοπαθεια χολερα, πονοκεφαλος αυτι στομα καρδιακες καρδια πλευριτιδα, πλευρα γαστρικα εντερα, δυσεντερια αναπαραγωγικο ουροποιητικο συστημα, ουρικη αρθριτιδα αναγεννηση ανατυπωση εντυπη εκδοση κειμενο ελληνικα 1548 12 ΔΩΔΕΚΑ ΙΑΤΡΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ 1556, αντερνακ Andernac, διερμηνεας επιμελητης βιβλιο Παρατηρησεις Goupyl γκουπιλ καταλογος αξιομνημονευτα πραγματα λεξεις αιγιδα βασιλιας των Γαλατων γαλατες ερρικος ενρικους Henricus, Βασιλεια ελβετια Basileae αλωπεκεια χολη, ληθαργος παρεση θεραπειες οφθαλμος αυτια, δοντι διαβητης, σπανια εκδοσις Χαλερ Λωζαννη, 18ος 1772 περι ελμινθων πραγματεια 11ος / 12ος Κωδιξ Codex Parisinus gr. suppl. 631 σκουληκι εντερων διατρηση επιστολη διαγνωση παιδι γνωση εντερικα παρασιτα θεραπευτικα μεσα αντιμετωπιση χαλλερ εκδοσεις 1570 Βενετια Ιταλος Μερκουριαλι Μερκουριαλε Mercuriale, επανεκδοση Chrościejowski, 1583 παθησεις ματιων αραβικάη χαμενα βιβλια αυτοκτονικες τασεις καταθλιψη / μελαγχολια ανθρωποκτονικες αυτοκτονια καταγμα πληγη κεφαλη συλλογη ιατρικα θεματα Φυσικα Προβληματα περι οφθαλμων 10ος πηγες αραβες μαρκιανος Marcianus gr. V 9 15ος Αλεξανδρος Αφροδισιεας, Αφροδισιευς Αφροδισιας καρια 3ος  Τραλλιανος ιατρικα βιβλια πουσμαν Puschmann ιστορια ιατρικης Βιεννη αυστρια αμστερνταμ ολλανδια αγαθιας Αιγινητης Ιωαννης Ζαχαριας Ακταριος πρωιμη μεσαιωνικη βυζαντιο σφυγμος Ψευδοαλεξανδρος Σκριβωνιος Λαργος ουρικη αρθριτιδα ηλεκτρικο ρευμα ζωντανη χριστιανος ιουδαιος εβραιος θρησκευμα, συνταγη χοιρινο κρεας περι πυρετων Κωνσταντινουπολη, τιμητικος τιτλος ιατρων