Της Ελευθερίας Ανδρειωμένου (μετάφραση από τα γαλλικά)
Mε το όνομα Ζωίλος προσδιορίζεται, ως αντωνομασία, κάθε ζηλόφθονος και παθιασμένος κριτικός. Οι Λατίνοι χρησιμοποιούσαν το όνομα αυτό με τον εξής τρόπο:
«Quisquis es, ex illo, Zoïle, nomen habes.
Όποιος κι αν είσαι, με αυτό, φέρεις το όνομα Ζωίλος.
Έτσι ονόμαζε και ο Οβίδιος κάθε έναν από τους επικριτές τής δικής του ποίησης.
Ο Ζωίλος ήταν ρήτορας από την Αμφίπολη, που έζησε μεταξύ 400 – 320 π.Χ. Λέγεται ότι πέθανε στην Χίο.
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκακης «Ο Όμηρος, οι σχολιαστές του και άλλες πηγές για τα ομηρικά» – ΔΕΙΤΕ την ομιλία ΕΔΩ.
Περι Ζωίλου
Το Λεξικο ΣΟΥΔΑ τον προσδιορίζει όπως παρακάτω: Ζωΐλος ὁ ᾽Αμφιπολίτης, [πόλις δ’ ἐστὶ Μακεδονίας Ἀμφίπολις, ἥτις πρώην ἐκαλεῖτο Ἐννέα ὁδοί], ὃς ἐπεκλήθη Ὁμηρομάστιξ, ὅτι ἐπέσκωπτεν Ὅμηρον. διὸ αὐτὸν διώξαντες οἱ ἐν τῇ Ὀλυμπίᾳ κατὰ τῶν Σκιρωνίδων πετρῶν ἔρριψαν. ῥήτωρ δὲ ἦν καὶ φιλόσοφος. ἔγραψε μέντοι τινὰ καὶ γραμματικά: Κατὰ τῆς Ὁμήρου ποιήσεως λόγους θ᾽, Ἱστορίαν ἀπὸ θεογονίας ἕως τῆς Φιλίππου τελευτῆς βιβλία γ΄, Περὶ Ἀμφιπόλεως, καὶ Κατὰ Ἰσοκράτους τοῦ ῥήτορος, καὶ ἄλλα πλεῖστα, ἐν οἷς καὶ ψόγος Ὁμήρου.
Τα βιβλία ρητορικής και κριτικής του Διονυσίου Αλικαρνασσέως μάς δίνουν μια άλλη πτυχή, σύμφωνα με την οποία ο Ζωίλος κάθε άλλο παρά απεικονίζεται ως απεχθής. Σε αυτά, ως μαθητής του σοφιστή Πολυκράτη του Αθηναίου, είχε συμμαθητή του τον Αναξιμένη τον Λαμψακηνό και, έχοντας ως πρότυπό του τον Λυσία, κατατάσσεται μεταξύ των δεύτερης κατηγορίας ρητόρων, των οποίων η ευγενική και χαριτωμένη ευγλωττία εκτιμήθηκε στην Αθήνα. Ο Διονύσιος επαινεί την μετριοπάθεια και την αμεροληψία των σχολίων του Ζωίλου στα έργα του Πλάτωνος. Αναφέρει επίσης την κριτική του στα ποιήματα του Ομήρου, αλλά χωρίς να την αναλύει περισσότερο.
Αντιθετως, ο Αιλιανός μιλά με αντιπάθεια για αυτόν: «Γεννημένος στην Αμφίπολη, επιτέθηκε στον Όμηρο και τον Πλάτωνα. Ήταν μαθητής του σοφιστή Πολυκράτη του Αθηναίου, συγγραφέα ενός συκοφαντικού λόγου κατά του Σωκράτη. Αυτός, ο Ζωίλος, με το παρατσούκλι «ο σκυλορρήτορας» (κύων ρητορικός), είχε μακριά γενειάδα και το κεφάλι του ήταν ξυρισμένο ίσα με το δέρμα. Ο μανδύας του έφτανε μόνο μέχρι τα γόνατά του. Η μόνη του ευχαρίστηση ήταν η συκοφαντία και η μόνη του ασχολία ήταν να βρίσκει τρόπους να τον μισούν όλοι. Ένας σοφός άνθρωπος τον ρώτησε, γιατί επέμενε να μιλάει άσχημα για όλους, κι αυτός απάντησε: «Επειδή δεν μπορώ να κάνω αλλιώς».
Ο Στράβων κατηγορεί τον Ομηρόμαστιγα επειδή «μετέφερε» τον ποταμό Αλφειό στο νησί της Τενέδου και δηλώνει ότι ένα τέτοιο λάθος στην γεωγραφία είναι ασυγχώρητο σε έναν άνθρωπο που διεκδικεί το δικαίωμα να κρίνει την Οδύσσεια και την Ιλιάδα.
Στις λίγες γραμμές που έγραψε για αυτόν ο Πλούταρχος, δηλώνει ότι ο Δημοσθένης είχε παρακολουθήσει διαλέξεις και μάλιστα είχε συγκεντρώσει τους λόγους του Ζωίλου, για τον οποίο και δεν προσάπτεται κατηγορία με κανέναν τρόπο σε αυτά τα αποσπάσματα. Ομοίως, αναφέρεται αρκετές φορές και από τον Αθήναιο ως αξιέπαινος ρήτορας ή γραμματικός.
Ο Γαληνός μιλά ρητά για τον επικριτή του Ομήρου και δεν φείδεται επιπλήξεων: τον συγκρίνει με τον Σαλμωνέα, τον ανόητο αντίπαλο του Διός και τον κατηγορεί ότι έφτασε στο σημείο να μαστιγώσει τα αγάλματα του ποιητή του Αχιλλέα.
Ο Λατίνος συγγραφέας Βιτρούβιος, παρέχει κάπως πιο εκτενείς λεπτομέρειες για τον τραγικό του θάνατο, λεπτομέρειες που δεν θα περίμενε κανείς να βρει σε μια πραγματεία για την αρχιτεκτονική. Στον πρόλογο Ζ´ του Βιβλίου του, μας λέει ότι ο Ζωίλος, ήρθε από την Μακεδονία στην Αλεξάνδρεια και διάβασε στον βασιλιά Πτολεμαίο τον Φιλάδελφο τα βιβλία που είχε γράψει εναντίον της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Ο Πτολεμαίος παρέμεινε σιωπηλός, και αγανακτισμένος καθώς έβλεπε τον πατέρα των ποιητών, τον ηγέτη του Λόγου και των λογίων, αυτόν του οποίου τα γραπτά θαυμάζονταν από όλα τα έθνη, να προσβάλλεται έτσι, χωρίς να είναι παρών για να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Ο Ζωίλος, μετά από μια μακρά παραμονή στην Αίγυπτο, έγινε από φτωχός, εντελώς άπορος και διακινδύνευσε ξανά να παρακαλέσει τον Πτολεμαίο να τον ελεήσει. Αυτήν την φορά ο Πτολεμαίος καταδέχτηκε να απαντήσει: «Τι!» αναφώνησε: «Ο Όμηρος, πέθανε πριν από χίλια χρόνια και φρόντισε να ζήσουν χιλιάδες ραψωδοί, αντιγραφείς και ερμηνευτές όλον αυτόν τον καιρό, κι εσύ ένας συγγραφέας που ισχυρίζεται ότι είναι πολύ πιο επιδέξιος δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες κανενός, ούτε καν του εαυτού του;»…
Ο Βιτρούβιος προσθέτει ότι τον θάνατο του Ζωίλου, που καταδικάστηκε για πατροκτονία, τον αφηγούνται με διάφορους τρόπους: Κάποιοι λένε ότι
- ο Πτολεμαίος τον σταύρωσε, άλλοι ότι
- οι Έλληνες τον λιθοβόλησαν και κάποιοι ότι
- κάηκε ζωντανός στην Σμύρνη ή την Χίο.
Όποια και αν ήταν η τιμωρία του, σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, την άξιζε και με το παραπάνω, επειδή καμμία τιμωρία δεν είναι τόσο σκληρή για τον κατήγορο ενός συγγραφέα που δεν μπορεί πλέον να εμφανιστεί ενώπιον των δικαστών του και να δικαιολογήσει τα συναισθήματά του.
ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ
- Εννέα βιβλία παθιασμένης κριτικής κατά του Ομήρου.
- Έναν λόγο κατά του Ισοκράτους.
- Έναν έλεγχο σε ορισμένος διαλόγους του Πλάτωνος
- Τρία βιβλία για την ιστορία της Αμφίπολης
- Γενική Ιστορία από την Θεογονία έως τον Φίλιππο Β´
- Έναν Πανηγυρικό για τους κατοίκους της Τενέδου.
- Πραγματείες για την Γραμματική και την Ρητορική.
Κανένα από τα ἔργα του δεν σώθηκε, εκτός από ένα μικρό απόσπασμα του τελευταίου που διασώθηκε από τον Φοιβάμμωνα, καθώς και μερικές περικοπές που σώθηκαν λίγο-πολύ πιστά από τους σχολιαστές.
Ο Ζωίλος καθήμενος (το όνομα στο κάθισμά του) σε ένα πλούσιο από εδέσματα τραπέζι. Στο βάθος δεξιά, ένας υπηρέτης πλησιάζει με μια πίττα σε πιατέλα. Τρία σκυλιά στέκονται μπροστά από τον Ζωίλο (άρα κυνικος). Στον τοίχο, η επιγραφή «De Gustibus non est disputandum / Περί ορέξεως, ουδείς λόγος». Δημιουργός: J. van den Nijpoort, χαράκτης. Τόπος παραγωγής: άγνωστος. Ημερομηνία: 1635 – 1692 μ.Χ. Υλικό: χαρτί Τεχνική: χαλκογραφία / χάραξη. Διαστάσεις: φύλλο: 164 × 117 χλστ.
ΥΠΗΡΧΑΝ ΔΥΟ ΖΩΙΛΟΙ;
Οι πληροφορίες για τους χρόνους γέννησης και θανάτου του ποικίλλουν, καθώς και για την συμπεριφορά και τον χαρακτήρα του. Πώς θα μπορούσε ένας σύγχρονος του Πλάτωνα, δάσκαλος του Αναξιμένη και του Δημοσθένη, να εμφανιστεί στην αυλή του Πτολεμαίου Β’ Φιλάδελφου;
Οι T. Lefèvre και ο Banville έχουν διακρίνει δύο μορφές με αυτό το όνομα:
- α) Τον γεννηθέντα στην Αμφίπολη (400 – 336 πΧ) και
- β) τον γεννηθέντα στην Έφεσο, που μετακόμισε στην Αλεξάνδρεια μετά το 284 π.Χ. Ο δεύτερος αυτός είναι ο Ομηρομάστιξ, ο δυσφημιστής.
Διότι οι μελετητές της Αλεξανδρινής Σχολής, που υπό τον Πτολεμαίο Φιλάδελφο, επιδόθηκαν στην συλλογή και την ερμηνεία των ποιημάτων του Ομήρου, δεν θα παρέλειπαν να καταδικάσουν την διδασκαλία του Ζωίλου και τα πικρά αναθέματά του. Ας ομολογήσουμε όμως, ότι στην αυλή του Πτολεμαίου, υπήρχε η ελευθερία έκφρασης, δυνατότητα που εκμεταλλεύτηκε ο Ζωίλος και η οποία δεν υπάρχει παντού ανά τον κόσμο σήμερα.
Το όνομα του Ζωίλου καλύπτεται μέχρι και τις ημέρες μας από μια ανεξίτηλη ντροπή και ονομάζει εκείνους που είναι άθλιοι επικριτές και δηλητηριώδεις συκοφάντες παίρνοντας ευχαρίστηση από το βλαπτικό τους «ταλέντο».
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 14.2.2026.
Ζωιλος, ζηλοφθονος δυσφημιστης Ομηρου, Αμφιπολη Χιος
