Του Ζάχου Ξηροτύρη
Το κέντημα είναι τέχνη, είναι δημιουργία, ο λαός τόκαμε τραγούδι:
«το κέντημα του βελονιού έχει μεγάλη χάρη,
καλή της ώρα που κεντά, με μαστοριά μεγάλη».
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΕΝΤΗΜΑΤΟΣ, ΕΔΩ.
Είναι ένα είδος λαϊκής χειροτεχνίας που ενσαρκώνει ομορφιά και τέχνη, που δεν το σπούδασαν σε σχολές οι Ελληνίδες, αλλά βγαίνει από τα κατάβαθα της ψυχής τους, έγινε παράδοση ελληνική και η παράδοση αυτή διαιωνίζεται δια μέσου των αιώνων.
Από την εποχή της Εργάνης Αθηνάς[1] το κέντημα, όχι μόνο ήταν γνωστό, αλλά και στις δόξες του, αφού τον πέπλο της τον ύφαιναν και τον κεντούσαν επί εννέα μήνες και ύστερα της τον προσέφεραν στην εορτή των Παναθηναίων.
Παράσταση της Αθηνάς Εργάνης με ποδήρη χιτώνα, από πήλινο πλακίδιο, αρ.13055, του Μουσείου της Ακροπόλεως. Ύψος: 0,218 μ.
Βασίλισσες ύφαιναν και κεντούσαν τους χιτώνες των συζύγων των βασιλιάδων.
Ο λαός με την φαντασία του μας λέει πως και τα αραχνοΰφαντα κεντητά που φορούν οι νεράιδες, αυτές οι ίδιες τα υφαίνουν και τα κεντάνε.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΝΕΡΑΪΔΩΝ, ΕΔΩ.
Το κέντημα είναι παράδοση για την Ελληνίδα και λαϊκή τέχνη, που εκφράζει την φυσιογνωμία της εποχής του. Και όσο πιο αρχοντοπούλα ήταν η κόρη, τόσο καλύτερα ήξερε το πλουμί, το κέντημα και τον αργαλειό.
Στο τραγούδι της αρχοντοπούλας που κακοτύχησε στον γάμο της και γύρισε στο πατρικό σπίτι φτωχή κι αγνώριστη, από τον αργαλειό και το κέντημα την αναγνώρισε η μάνα της, χειροτεχνικές ικανότητες που δεν τις είχε καμμιά άλλη.
Η παράδοση συνεχίσθηκε και έγινε συνείδηση στην Ελληνίδα, ότι το κέντημα είναι απαραίτητο προσόν κι έδειχνε την αξιοσύνη και προκοπή της κόρης, μας το λέει και το δημοτικό τραγούδι:
«τα παλληκάρια τα καλά θέλουν καλά κορίτσια,
να ξέρουν ρόκα κι αργαλειό, να ξέρουν να κεντάνε».
Οπλοστάσιο το σπίτι της κόρης από βελόνες και βέργες και χρυσοχέρες στο κέντημα και στα πλουμίδια
«μετά χαράς ξαδέρφη μου πλουμίδια να σε μάθω,
πλουμίδια και κεντήματα και ό,τι βάζει ο νους σου”,
απάντησε η Λιογέννητη, όταν άντρας πήγε ντυμένος γυναικεία για να την ξεπλανέψει με το πρόσχημα πως πήγε να μάθει κέντημα.
Για την Ελληνίδα το κέντημα, ήταν αρχοντιά και ήταν ακόμα κριτήριο καλαισθησίας της Ελληνίδας και έκφραση του λαϊκού πολιτισμού. Τόσο απαραίτητο το θεωρούσε η Ελληνίδα, που όπως βλέπομε σε ένα ροδίτικο τραγούδι, η κόρη αρνήθηκε ένα καλό προξενειό:
«εγώ αν δε μάθω πλούμιδια, άντρα δε θε να πάρω».
Και για την μάνα ήταν μεγάλη χαρά
«ο γυιός της πάει στα γράμματα κι η κόρη στα πλουμίδια».
Τόση είναι η χαρά της μάνας που
«χαμογελάει το σπίτι της, χαμογελά η αυλή της».
Κεντούσε πραγματικά αριστουργήματα λαϊκής τέχνης με δικά της σχέδια, με δική της φαντασία, ήταν δεμένο το κέντημα με την ψυχή της, επιστράτευε όλες τις σωματικές και ψυχικές δυνάμεις της, για τα κεντητικά της καλλιτεχνήματα.
Βελονιά-βελονιά έβλεπε το καλλιτέχνημά της να ολοκληρώνεται. Δεν κεντά μόνο υφάδι εκείνην την ώρα, δεν χαίρεται μόνο το δημιουργικό της έργο, το επίτευγμά της, εκείνη την ώρα, κεντάει τους πόθους, τις ελπίδες και προσδοκίες για τον καλό της, μιλάει με το χειροτέχνημά της και γλυκοτραγουδάει τα πιο γλυκά τραγούδια της αγάπης.
ΠΗΓΗ: εφημ. Νουμάς, τ.199, Νοέμβρ.-Δεκ. 2025. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 9.2.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
Το Ιερόν της Εργάνης Αθηνάς(*) ήταν μικρός ναός στην Ακρόπολη Αθηνών. Η θέση του ναού δεν έχει ταυτισθεί, αλλά πιστεύεται ότι βρισκόταν: Α. του Ιερού της Αρτέμιδος Βραυρωνίας / Βραυρωνίου και βόρεια της Χαλκοθήκης, προς βορράν από την Ιερά Οδό που φέρει στον Παρθενώνα, προς δυτικά από το πελασγικό τείχος, προς νότο από το Κιμώνειο και προς ανατολάς από έναν βράχο, στον οποίο ακουμπούσαν τα αφιερώματα. Ήταν ιωνικού ρυθμού. Ο ναός ήταν αφιερωμένος στην θεά Αθηνά, η οποία ήταν εφευρέτις και προστάτις των έργων / εργόχειρων, των τεχνών, κ.ά. Ο ναός δεν σώζεται σήμερα.
Πέντε επιγραφές έχουν βρεθεί στην Ακρόπολη που υποδηλώνουν ότι ο λόφος ήταν ο τόπος λατρείας της Αθηνάς Εργάνης. Δύο από αυτές βρέθηκαν στην περιοχή μεταξύ του ιερού της Αρτέμιδος Βραυρωνίας και του δυτικού άκρου του Παρθενώνα. Αυτό υποδηλώνει ότι το ιερό βρισκόταν σε αυτήν την περιοχή. Εάν αυτό είναι σωστό, το ιερόν κτίσθηκε όχι ενωρίτερα από την κλασσική περίοδο, στα τέλη του 400 π.Χ., όταν δημιουργήθηκε το οροπέδιο στην περιοχή, κατά την διάρκεια και άλλων κατασκευαστικών εργασιών.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Καστριώτης Π. “Τα Μνημεία των Αθηνών: Ιστορική και αρχαιολογική αυτών περιγραφή κατά τας νέας πηγάς και επιγραφάς”, εκ του Τυπογραφείου των Νέων Ιδεών, Αθήναι, 1893.
- Παυσανίας “Ελλ. περ.”, εκδ. Συλλογή Βιβλιοθήκης του Καιμπριτζ, Τζ. Τζ. Φρέιζερ, εκδ. Cambridge University Press, 2012.
(*) Ο Β. Δαίρπφελντ ερμήνευσε τον ναό αυτόν ως τον αρχαιο ναό της Πολιάδος Αθηνάς.
Παρασταση θεα Αθηνα Εργανη ποδηρης χιτωνας, χιτων αρχαιο πηλινο πλακιδιο, αρχαιολογικο Μουσειο Ακροπολεως Ακροπολης Ακροπολις Ακροπολη αθηνων αθηνας ιερον ιερο Εργανης Αθηνας μικρος ναος αταυτιστος Αρτεμις Βραυρωνια Βραυρωνιο Βραυρωνιον Βραυρωνα Βραυρων Χαλκοθηκη Ιερα Οδος Παρθενωνας, Παρθενων πελασγικο τειχος, πελασγοι Κιμωνειο κιμων βραχος, αφιερωματα ταματα ιωνικος ρυθμος εφευρετις προστατις εργο εργοχειρο τεχνη επιγραφη λοφος λατρεια Αρτεμη κλασσικη περιοδος εποχη 5ος αιωνας 400 πΧ οροπεδιο κατασκευαστικες εργασιες καστριωτης Μνημεια αρχαιολογια περιγραφη επιγραφες Τυπογραφειο των Νεων Ιδεων, Αθηναι, 1893 19ος μΧ παυσανιας Βιβλιοθηκη Καιμπριτζ, φρειζερ, εκδοση Δαιρπφελντ αρχαιος αρχαιοτερος Πολιαδος Πολιαδας Πολιαδα Πολιας κεντημα, εκφραση αγαπης Ξηροτυρης δημιουργια, λαος τραγουδι βελονι μαστορια ειδος λαικη χειροτεχνια ομορφια σχολη αρχαιες Ελληνιδες, ψυχη παραδοση ελληνικη κεντητικη πεπλο υφανση 9 εννεα μηνες 9μηνο εορτη Παναθηναια βασιλισσα χιτων συζυγος βασιλιας φαντασια αραχνουφαντο νεραιδα ελληνιδα φυσιογνωμια αρχοντοπουλα κορη, πλουμι αργαλειος δημοτικο τραγουδι κακοτυχια γαμος πατρικο σπιτι φτωχη αγνωριστη, μανα χειροτεχνικες ικανοτητες συνειδηση απαραιτητο προσον αξιοσυνη προκοπη παλληκαρι κοριτσι ροκα βελονες βεργα χρυσοχερα πλουμιδια κεντηματα Λιογεννητη, ηλιογεννητη αντρας γυναικεια ρουχα ενδυματα ενδυμα πλανη ξεπλανεμα προσχημα εκμαθηση αρχοντια κριτηριο καλαισθησια λαικος πολιτισμος ροδιτικο ροδος δωδεκανησα αρνηση προξενειο χαρα γυιος γιος γραμματα χαμογελο σπιτι αυλη αριστουργημα σχεδιο σωματικες ψυχικες δυναμεις κεντητικο καλλιτεχνημα βελονια καλλιτεχνια υφαδι δημιουργια επιτευγμα ποθος, ελπιδα προσδοκια τραγουδια αγαπης
