Τα «ποτηράκια» της λαμπάδας της Ανάστασης είναι 6.500 χρόνων! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Το Τελεϊλάτ[1] ελ-Γκασούλ[2] είναι μια τοποθεσία αρκετών μικρών λόφων, στην Ιορδανία, με ερείπια νεολιθικών και χαλκολιθικών χωριών. Έδωσε το όνομά της στον τοπικό πολιτισμό: Ghassulian culture / Γκασουλιανος πολιτισμος. Άκμασε στο Νότιο Λεβάντε κατά την Μέση και Ύστερη Χαλκολιθική περίοδο (4400 – 3500; π.Χ.). Βρίσκεται στην κάτω ανατολική κοιλάδα του Ιορδάνη ποταμού, απέναντι και λίγο νότια της Ιεριχούς και 6 χλμ. ΒΑ. της Νεκράς Θάλασσας, στον 31^ο παράλληλο [31°48′00″N 35°36′00″E ]. Εντοπίστηκαν 8 διαδοχικές χαλκολιθικές φάσεις κατοίκησης – οι περισσότερες από τις οποίες ανήκουν στον Γκασουλιανό πολιτισμό.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΙΟΡΔΑΝΙΑΣ, ΕΔΩ.

Ανασκάφηκε το 1929 – 1938 από τους Al. Mallon και R. Koeppel του Ιησουιτικού Παπικού Βιβλικού Ινστιτούτου της Ιερουσαλήμ, με την βοήθεια του προϊστορικού αρχαιολόγου R. Neuville.

Οι κάτοικοι ασχολούνταν με την γεωργία και την κτηνοτροφία.

Οι αρχαιότεροι (ύστεροι νεολιθικοί) κάτοικοι, έκτιζαν ημιυπόγεια, ωοειδή[3] σπίτια, με ένα μόνο δωμάτιο. Το μεγαλύτερο είχε διαστάσεις 4 x 2,5 μ. Τα κάτω τμήματα των τοίχων ήταν κατασκευασμένα από πίσα. Τα σπίτια τους ήταν ευθύγραμμα[4], χτισμένα από διαμορφωμένα ξερά τούβλα λάσπης σε πέτρινα θεμέλια. Αργότερα είχαν αυλές και περισσότερα δωμάτια.

Ανακαλύφθηκαν:

• πολύχρωμες τοιχογραφίες, σε σπίτια, από την Χαλκολιθική περίοδο, στον τοίχο, σε ένα στρώμα σοβά. Σε ένα από τα σπίτια, βρέθηκαν περισσότερα από 20 στρώματα σοβά, το ένα πάνω στο άλλο και το καθένα καλυμμένο με ζωγραφιές! Η μεγαλύτερη και πιο ολοκληρωμένη από αυτές έχει διάμετρο 1,84 μ. Είναι πολύ ακριβής και λεπτεπίλεπτη δουλειά, μια μάλλον ανεπτυγμένη τεχνική ζωγραφικής, που πιθανότατα περιελάμβανε την χρήση χάρακα για την σχεδίαση ευθύγραμμων γραμμών! Μερικές από τις τοιχογραφίες αναπαριστούν μυθολογικά θηρία. Άλλες, ιερείς με τελετουργικές μάσκες.
• Δεν έχει βρεθεί κανένα κτήριο που να μπορεί να ταυτοποιηθεί ως ναός ή ως κοινός τόπος λατρείας. Άρα οι θρησκευτικές τελετουργίες τελούνταν στο σπίτι.
• εξωτερικοί λάκκοι αποθήκευσης,
• κομμάτια από βοτσαλωτή πλακόστρωση
• εργαλεία από πυριτόλιθο, κυρίως τσεκούρια, τσάπες και δρεπάνια (για την γεωργία), ξύστρες (σε σχήμα βεντάλιας, για το γδάρσιμο, τον τεμαχισμό ζώων, και για την κατεργασία δέρματος, οστών και την κοπή ξύλου). Μπορεί επίσης να είχαν τελετουργική σημασία.
• κεραμική είχε διαφορετικά σχήματα και διακοσμήσει: Ένα αγγείο – αναδευτήρας βουτύρου. Ένα μεγάλο, φαρδύ αγγείο, με λαβή σε κάθε άκρο. Μεγάλο μέρος της κεραμικής κατασκευαζόταν επάνω σε ψάθες, διότι άφησε το αποτύπωμα του σχεδίου της ψάθας στο κάτω μέρος των αγγείων!

Αλλά πολύ ιδιαίτερα είναι τα κωνικά κεραμικά αγγεία, γνωστά ως κορνέτες. (Τέτοια έχουν βρεθεί βέβαια σε πολλαπλές τοποθεσίες στην Ανατολική Μεσόγειο). Έλεγαν ότι ίσως είχαν χρησιμοποιηθεί για την επεξεργασία γαλακτοκομικών προϊόντων, την τήξη χαλκού ή ως λάμπες από κερί μέλισσας κατά την Χαλκολιθική περίοδο (4500 – 3600 π.Χ.). Για να λυθεί το μυστήριο, επιστήμονες με πειραματική αρχαιολογία επανεξέτασαν 550 κορνέτες και θραύσματα κορνετών, που ανακτήθηκαν από το Ghassul. Σε ορισμένα από τα κεραμικά βρέθηκαν αιθάλη και κερί μέλισσας. Άρα τα κωνικά αγγεία χρησιμοποιήθηκαν ως λάμπες και τελετουργικοί λύχνοι (όπως τα «ποτηράκια» της λαμπάδας στην Ανάσταση)!

«Στην πειραματική μου εργασία, κορνέτες γεμισμένες με κερί μέλισσας έκαιγαν για έως και 9 ώρες», εδήλωσε η κ. Zuhovitzky. «Αυτή η διάρκεια εξαρτάται από την ποσότητα και την ποιότητα του κεριού», πρόσθεσε.

«Το πολύτιμο κερί μέλισσας για τις λάμπες μπορεί να συλλέχθηκε από άγριες κυψέλες ή μπορεί να συλλέχθηκε από μελισσοκόμους από κυψέλες κατασκευασμένες από άψητο πηλό, ο οποίος δεν θα είχε διατηρηθεί έως σήμερα για να τον βρούμε», υποστήριξε. «Οι κορνέτες μπορεί να είχαν γεμιστεί εν μέρει με μια άλλη ουσία, όπως πηλό, πριν προστεθεί το κερί. Αυτό θα μείωνε τον όγκο του απαιτούμενου κεριού και θα βελτίωνε την λειτουργία φωτισμού, τοποθετώντας την φλόγα υψηλότερα στο δοχείο», κατέληξε.

ΠΗΓΗ: Zuhovitzky S. “The Cornets of Teleilat Ghassul as a Vigil Object, https://doi.org/10.1080/03344355.2025.2546274, Journal of the Institute of Archaeology of Tel Aviv University, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 23.10.2025.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Bourke St. “The Chronology of the Ghassulian Chalcolithic Period in the Southern Levant: New 14C Determinations from Teleilat Ghassul, Jordan”, Radiocarbon, 43 (3), doi:10.1017/S0033822200038509, Ιαν, 2006.
• Bourke, St. J. “The Late Neolithic/Early Chalcolithic Transition at Teleilat Ghassul: Context, Chronology and Culture”, Paléorient, 33 (1): 15–32, doi:10.3406/paleo.2007.5205, 2007.
• Cerny Ed. A. “ARCHAEOLOGICAL CORNER: Teleilat Ghassul”, The Catholic Biblical Quarterly, 2 (3): 264–266, JSTOR 43718415, 1940.
• Rappel J. (επιμ.) “History of the Land – Israel”, Vol. I, The Israeli Ministry of Defense, 1980.
• Zutovski K. κ.ά. “A techno-typological analysis of fan (tabular) scrapers from Ein Zippori, Israel”, Journal of Lithic Studies, 3 (1): 207–238, doi:10.2218/jls.v3i1.1454, 15.9.2016.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Tuleilat = μικροι ογκόλιθοι < tumulus < αρχ. ελλ. τύμβοι.

[2] Teleilat el-Ghassul / Tuleilat el-Ghassul / Tulaylât al-Ghassûl – Τουλεϊλάτ ελ-Γκασούλ / Τουλεϊλάτ αλ-Γκασούλ

[3] Όπως τα αρχαία κρητικά.

[4] Όπως τα αρβανίτικα μέχρι πριν λίγα χρόνια.

αρχαια ποτηρακια λαμπαδας Αναστασης 6.500 χρονων Λεκακης ποτηρακι λαμπαδα Ανασταση Τελειλατ ελ Γκασουλ λοφος Ιορδανια, ερειπια νεολιθικη χαλκολιθικη εποχη χωριο ονομα Ghassulian culture / Γκασουλιανος πολιτισμος ακμη νοτιο Λεβαντε Μεση υστερη περιοδος 6.440 4400 – 5.500 3500 πΧ κατω ανατολικη κοιλαδα Ιορδανης ποταμος Ιεριχω Νεκρα Θαλασσα 31^ος παραλληλος διαδοχικες χαλκολιθικες φασεις κατοικηση ανασκαφη 20ος 1929 – 1938 Ιησουιτικο Παπικο Βιβλικο Ινστιτουτο Ιερουσαλημ, προιστορια αρχαιολογια Ιησουιτες Παππικο Βιβλος παπας παππας ασχολια γεωργια κτηνοτροφια αρχαιοτεροι υστεροι νεολιθικοι κατοικοι, ημιυπογειο ωοειδης κατοικια σπιτι δωμστιο τοιχος κατασκευη πισα σπιτια ευθυγραμμο ξερο τουβλο λσσπη πετρινα θεμελια αυλη δωματια πολυχρωμη τοιχογραφια σοβας στρωμα ζωγραφια λεπτεπιλεπτη δουλεια ανεπτυγμενη τεχνικη ζωγραφικη χρηση χαρακας σχεδιαση ευθηγραμμη γραμμη αναπαρασταση μυθολογικο θηριο ιερεας ιερευς τελετουργικη μασκα προσωπειο κτηριο ναος κοινος τοπος λατρειας λατρεια θρησκευτικες τελετουργιες τελετη εξωτερικος λακκος αποθηκευση αποθηκη βοτσαλωτο πλακοστρωση ημιμονιμα δομικα στοιχεια εργαλειο πυριτολιθοε, τσεκουρι πελεκυς τσαπα δρεπανι ξυστρα σχημα βενταλιας, γδαρσιμο, τεμαχισμος ζωων, κατεργασια δερματος, δερμα οστα κοπη ξυλου ξυλο τελετουργια κεραμικη διακοσμηση αγγειο αναδευτηρας βουτυρο μεγαλο, φαρδυ αγγειο, λαβη κεραμικα ψαθα αποτυπωμα σχεδιο αγγεια κωνικο κωνος κεραμικο κορνετες κορνε ανατολικη Μεσογειος επεξεργασια γαλακτοκομικα προιοντα τηξη χαλκου λαμπα κερι μελισσας 6.500 4500 – 5.600 3600 πειραματικη αρχαιολογια επανεξεταση κορνετα θραυσμα κορνεττα αιθαλη μελισσα κωνικα αγγεια τελετουργικος λυχνος λυχναρι ποσοτητα ποιοτητα κεριου πολυτιμο αγρια κυψελη μελισσοκομια κυψελες αψητος πηλος ουσια, λειτουργια φωτισμος φλογα δοχειο conical ceramic vessel cornet ογκολιθος τυμβος Τουλειλατ αρχαιο κρητικο κρητη αρβανιτικα αρβανιτικο αρβανιτες