Της δρ. Γεωργίας Κατσογριδάκη, βαριατρικής διαιτολόγου
Το ανθρώπινο σώμα δεν είναι απλώς ένα βιολογικό σύστημα λειτουργιών. Στην ελληνική φιλοσοφική σκέψη αντιμετωπίζεται ως έμψυχο σύμπαν, ως μικρόκοσμος που αντανακλά τη σοφία και την τάξη του μεγάλου κόσμου.
Ένα από τα όργανα που σπάνια προσεγγίζονται φιλοσοφικά, αλλά φέρουν βαθύ συμβολικό φορτίο, είναι το πάγκρεας. Η λέξη πάγκρεας προέρχεται από το παν και το κρέας — «ολόκληρο κρέας», δηλαδή ένα όργανο που δεν είναι οστό, ούτε σπλάχνο με κοιλότητες, αλλά μια συμπαγής, ενιαία μάζα. Η ίδια η λέξη υποδηλώνει ολότητα, ενότητα ύλης, μια αδιαίρετη παρουσία μέσα στο σώμα. Ωστόσο, η ελληνική γλώσσα επιτρέπει και μια δεύτερη, βαθύτερη ανάγνωση: παν + κρατεῖν — το «κρατείν τα πάντα». Εδώ το πάγκρεας δεν είναι απλώς ύλη, αλλά ρυθμιστής, φορέας ισορροπίας και εξουσίας. Και πράγματι, λειτουργικά, το πάγκρεας κρατεί την ισορροπία του σακχάρου, της πέψης, της ενέργειας· κρατά το σώμα σε αρμονία.
Η σύμπτωση αυτή δεν είναι τυχαία. Όπως συχνά συμβαίνει στην ελληνική σκέψη, η γλώσσα προηγείται της επιστήμης, συλλαμβάνοντας διαισθητικά τον ρόλο των πραγμάτων πριν αυτός εξηγηθεί αναλυτικά.
Μία άλλη συσχέτιση που μπορουμε να κάνουμε είναι «πάγκρεας & παγκράτιο». Η συγγένεια με το άθλημα παγκράτιο είναι εννοιολογική. Το παγκράτιο (παν + κράτος) δεν είναι ωμή βία, αλλά ολική δύναμη με έλεγχο, ένωση αντίθετων στοιχείων: πάλης και πυγμαχίας, έντασης και τεχνικής, ισχύος και αυτοκυριαρχίας. Κατ’ ανάλογο τρόπο, το πάγκρεας δεν δρα μονομερώς. Δεν «επιτίθεται», δεν υπερβάλλει. Ρυθμίζει. Παρεμβαίνει όσο χρειάζεται. Ενσαρκώνει μια εσωτερική παγκρατιακή αρετή: δύναμη χωρίς ακρότητα, εξουσία χωρίς τυραννία.
Βιολογικά, το πάγκρεας βρίσκεται στο όριο δύο κόσμων: του πεπτικού και του ενδοκρινικού. Παράγει ένζυμα για τη διάσπαση της τροφής και ορμόνες που ρυθμίζουν τη γλυκόζη. Φιλοσοφικά, αυτό το «ενδιάμεσο» έχει βαρύτητα. Το πάγκρεας είναι διαμεσολαβητής. Μετατρέπει την ύλη (τροφή) σε ενέργεια ζωής. Εξασφαλίζει ότι το σώμα δεν θα παρασυρθεί ούτε στην έλλειψη ούτε στην υπερβολή. Είναι όργανο μέτρου — και το μέτρο, για τους Έλληνες, είναι η ύψιστη αρετή. Στον Τίμαιο, ο Πλάτων περιγράφει το ανθρώπινο σώμα ως αποτέλεσμα θεϊκής διάνοιας. Κάθε όργανο τοποθετείται όχι τυχαία, αλλά με σκοπό την αρμονία ψυχής και σώματος. Τα κατώτερα μέρη υπηρετούν τις αναγκαίες λειτουργίες, ώστε τα ανώτερα να μπορούν να στραφούν προς τη νόηση. Το πάγκρεας, κρυμμένο βαθιά, προστατευμένο, σιωπηλό, εργάζεται αδιάκοπα χωρίς να γίνεται αντιληπτό. Όπως ακριβώς οι θεμελιώδεις αρχές της ψυχής: όσο λιγότερο φαίνονται, τόσο πιο απαραίτητες είναι. Η θέση του — κοντά στο στομάχι αλλά όχι εκτεθειμένο, συνδεδεμένο με το ήπαρ και το έντερο — αποτυπώνει τη σοφία της πλατωνικής αρχιτεκτονικής του σώματος: τίποτα δεν περισσεύει, τίποτα δεν είναι τυχαίο.
Το πάγκρεας δεν είναι απλώς ένα όργανο. Είναι ένα σύμβολο εσωτερικής κυριαρχίας, ένα παγκράτιο που δεν δίνεται στο φως, αλλά διεξάγεται σιωπηλά μέσα μας. Εκεί όπου η ύλη γίνεται ζωή και η ζωή διατηρεί την ισορροπία της. Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο φιλοσοφικό του νόημα: ότι η αληθινή δύναμη δεν φαίνεται — κρατεῖ τα πάντα, χωρίς να θορυβεί.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 10.2.2026.
φιλοσοφικη σημασια παγκρεας σωμα, λογος κοσμικη ταξη Κατσογριδακη, ανθρωπινο βιολογικο συστημα λειτουργια ελληνικη φιλοσοφια εμψυχο συμπαν, μικροκοσμος αντανακλαση σοφια ταξη μεγαλος κοσμος οργανο σπανια συμβολο λεξη πετυμολογια παν κρεας οστο, οστουν σπλαχνο κοιλοτητες, συμπαγης ενιαια μαζα λεξις ολοτητα, ενοτητα υλη αδιαιρετη γλωσσα κρατειν παντα ρυθμιστης, φορεας ισορροπια εξουσια σακχαρο πεψη ενεργεια αρμονια συμπτωση σκεψη, επιστημη ρολος παγκρατιο αθλημα εννοιολογικη κρατος ωμη βια, ολικη δυναμη ελεγχος, ενωση αντιθετα στοιχεια παλη πυγμαχια ενταση τεχνικη ισχυς αυτοκυριαρχια ρυθμος εσωτερική παγκρατιακη αρετη δυναμη ακροτητα, εξουσια τυραννια βιολογια οριο κοσμοι πεπτικο ενδοκρινικο ενζυμα διασπαση τροφη ορμονες γλυκοζη ενδιαμεσο διαμεσολαβητης μετατροπη διατροφη ζωη ελλειψη υπερβολη οργανα μετρο υψιστη Τιμαιος, Πλατων θεικη διανοια ψυχη κατωτερα μερη υπηρεσια αναγκαιες λειτουργιες, ανωτερα νοηση θεμελιωδεις αρχες στομαχι ηπαρ συκωτι εντερο πλατωνικη αρχιτεκτονικη σωματος συμβολο εσωτερικη κυριαρχια
