Μια φανταστική γυναικεία μορφή, με φτερά πτηνού, χέρια και πόδια λιονταριού, είναι καθισμένη πάνω σε βράχο και κρατά στα δεξιά της υδρία στημένη πάνω σε κυκλική βάση, ενώ στρέφει το κεφάλι με την πλούσια κόμη προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το θέμα του γλυπτού – Σφίγγα που φυλάει τεφροδόχο αγγείο – παραπέμπει σε επιτύμβιο μνημείο.
Τα ημίεργα γλυπτά μάς παρέχουν πολύτιμες μαρτυρίες για τα εργαλεία και τις τεχνικές της αρχαίας γλυπτικής που έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΗΜΙΕΡΓΑ, ΕΔΩ.
Το άγαλμα της Σφίγγας είναι λαξευμένο σε λευκό μάρμαρο με γκρίζες φλεβώσεις, πιθανότατα παριανό. Εγκαταλείφθηκε ημιτελές, μάλλον λόγω μειονεκτημάτων του μαρμάρου που προέκυψαν κατά τη λάξευση. Διαδοχικά στάδια της εργασίας του γλύπτη και ίχνη διαφόρων εργαλείων συνυπάρχουν το ένα δίπλα στο άλλο στην επιφάνεια του αγάλματος. Το πρώτο στάδιο του ξεχονδρίσματος με το κοπίδι[1] αναγνωρίζεται στον βράχο πάνω στον οποίο κάθεται η Σφίγγα. Κατεργασία με το βελόνι[2] παρατηρείται στην κοιλιά, στο αριστερό σκέλος και σε όλη την πίσω πλευρά της Σφίγγας. Η εργασία με το ντισιλίδικο[3] έχει ξεκινήσει στο στήθος, στο αριστερό φτερό και στον βραχίονα, στον δεξιό πήχη και στο δεξιό σκέλος. Κατεργασία με τη ράσπα[4] αναγνωρίζεται στο δεξιό πόδι. Η εργασία της λάξευσης έχει σχεδόν ολοκληρωθεί στο πρόσωπο και στα μαλλιά της Σφίγγας, όπου διατηρούνται ίχνη γλώσσας[5]. Οι βόστρυχοι της κόμης και οι μύες του αριστερού πήχη έχουν διαμορφωθεί με τη λουκλούδικη λάμα[6]. Χρήση τρέχοντος τρυπανιού[7] αναγνωρίζεται στα μαλλιά, στο περίγραμμα του πηγουνιού, του λαιμού και της δεξιάς κνήμης.
Μικρά εξογκώματα που φέρουν στο κέντρο τους αβαθή οπή διατηρούνται στο δεξί χέρι, στις θηλές του στήθους και στον αριστερό μηρό της Σφίγγας. Αυτά τα χαρακτηριστικά εξογκώματα αποτελούν μάρτυρες της τεχνικής της έμμεσης λάξευσης. Ο γλύπτης ακολούθησε δηλαδή μία σειρά μετρήσεων που πήρε αρχικά πάνω σε ένα πρόπλασμα από πηλό ή γύψο και στη συνέχεια μετέφερε στον όγκο του μαρμάρου[8]. Με οδηγό αυτά τα σημεία, ο γλύπτης τρυπούσε το μάρμαρο μέχρι το επιθυμητό βάθος και στη συνέχεια αφαιρούσε τον όγκο που περίσσευε. Οι οπές τρυπανιού που είναι ορατές π.χ. στα μαλλιά πάνω από τη δεξιά πλευρά του μετώπου αποτελούν επιπλέον μάρτυρες της διαδικασίας μεταφοράς των μετρήσεων από το πρόπλασμα στο γλυπτό. Η εφαρμογή της συγκεκριμένης τεχνικής είχε ως συνέπεια την ανομοιογενή πρόοδο της εργασίας της λάξευσης, που επικεντρώθηκε κάθε φορά γύρω από ένα σημείο μέτρησης.
Το ημίεργο άγαλμα Σφίγγας ευρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο – Συλλογή Γλυπτών, αρ. ευρ. Γ 1661. Προέλευση: Δήλος. Διαστάσεις: Ύψος 0,92 μ. Πλάτος 0,65 μ. Πάχος 0,43 μ. Χρονολόγηση: Μέσα 2ου αι. π.Χ. Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 30.
ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, έκθεμα του μήνα Μαρτ. 2026, δρ Ευρ. Λέκα. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.3.2026.
Βιβλιογραφια:
Για το γλυπτό:
- Couilloud, M.-Th., Les monuments funéraires de Rhénée, EAD XXX, Paris, 1974, 233, αρ. 6, πίν. 90.
- Καλτσάς, Ν., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Τα γλυπτά, Αθήνα, 2001, 285, αρ. 602.
- Καρούζου, Σ., Τα ταξίδια μιας «Άρπυιας», ΣΤΗΛΗ. Τόμος εις μνήμην Νικολάου Κοντολέοντος, Αθήνα, 1980, 75-81.
- Λέκα, Ε., Ημίεργα γλυπτά από τη Δήλο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Μια νέα ματιά σε παλαιά ευρήματα, Το Μουσείον 8, 2014-2022, 155-158.
Για την τεχνική της έμμεσης λάξευσης:
- Moureaud, S., Diffusion des techniques sculpturales dans l’espace hellénistique. Intérêt des appréciations techniques pour y répondre, στο S. Montel (επιμ.), La sculpture gréco-romaine en Asie Mineure. Synthèse et recherches récentes. Colloque international de Besançon, 9 et 10 octobre 2014, Besançon, 2015, 223-238.
- Palagia, O., Did the Greeks Use a Pointing Machine?, στο V. Gaggadis-Robin, Ph. Jockey (επιμ.), Approches techniques de la sculpture antique, Bulletin archéologique du CTHS : Antiquité, Archéologie classique 30, 2003, 55-64.
Για τις τεχνικές της αρχαίας γλυπτικής:
- Blümel, C., Greek Sculptors at Work, London, 19692.
- Jockey, Ph., Neither School nor Koine: The Local Workshops of Delos and their Unfinished Sculpture, στο O. Palagia, W. Coulson (επιμ.), Regional Schools in Hellenistic Sculpture, Oxford, 1998, 177-184.
- Nolte, S., Steinbruch – Werkstatt – Skulptur. Untersuchungen zu Aufbau und Organisation griechischer Bildhauerwerkstätten, Göttingen, 20092.
- Palagia, O., Marble Carving Techniques, στο O. Palagia (επιμ.), Greek Sculpture: Function, Materials and Techniques in the Archaic and Classical Periods, Cambridge, 2006, 243-279.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] κοπίδι (ἐγκοπεὺς): Εργαλείο με τετραγωνισμένη αιχμή για το πρώτο στάδιο της λάξευσης ενός γλυπτού, το λεγόμενο ξεχόνδρισμα.
[2] βελόνι (κοπεὺς): Εργαλείο με μυτερή αιχμή για το ξεχόνδρισμα ενός γλυπτού.
[3] ντισιλίδικο (ξοῒς χαράκτη): Εργαλείο με οδοντωτή αιχμή για την εξομάλυνση χονδρικά δουλεμένων επιφανειών.
[4] ράσπα (ρίνη): Εργαλείο με λεπτά δόντια για την απομάκρυνση της τραχιάς επιφάνειας που αφήνουν τα προηγούμενα εργαλεία.
[5] γλώσσα (κολαπτὴρ): Εργαλείο με επίπεδη αιχμή για την εξομάλυνση των περιγραμμάτων και τη διαμόρφωση λεπτομερειών με κοφτερό περίγραμμα, όπως τα χαρακτηριστικά του προσώπου.
[6] λουκλούδικη λάμα: Εργαλείο με στρογγυλή αιχμή για τη διαμόρφωση καμπύλων λεπτομερειών.
[7] τρυπάνι: Εργαλείο με κοφτερό, συνήθως στρογγυλεμένο σιδερένιο άκρο, που περιστρέφεται με λουρί ή τόξο. Ως απλό τρυπάνι ανοίγει οπές σε όλες τις κλίσεις. Ως τρέχον τρυπάνι, η αιχμηρή άκρη του συγκρατείται σε μία σταθερή γωνία και μετακινείται πάνω στον λίθο καθώς περιστρέφεται, δημιουργώντας ένα λείο αυλάκι ή ράβδωση.
[8] Η τοποθέτηση των σημείων μέτρησης ανά τρία έτσι ώστε να σχηματίζουν επίπεδα αντιστοιχεί στη λεγόμενη μέθοδο των τριών διαβητών: κάθε νέο σημείο ορίζεται με βάση τρεις μετρήσεις που παίρνονται με διαβήτες από τρία σημεία που υπάρχουν ήδη. Τα σημεία μέτρησης φέρουν στο κέντρο τους οπή για τη στερέωση της μύτης του διαβήτη.
ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Η πιο γνωστή Σφίγγα των Κυκλάδων, είναι αυτή των Ναξίων, που συμβόλιζε όλον τον πλούτο και την δύναμή της νήσου ως αφιέρωμα στο Μαντείο των Δελφών.
ημιεργο αρχαιο αγαλμα Σφιγγας Δηλου ημιεργα αρχαια αγαλματα Σφιγγα Δηλος κυκλαδες κυκλαδων φανταστικη γυναικεια μορφη φτερα πτηνου πτηνο χερια ποδια λιονταριου, λεων λεονταρι λιονταρι καθισμενη καθιστη βραχος δεξια υδρια κυκλικη βαση, κεφαλι πλουσια κομη γλυπτο Σφιγξ τεφροδοχο αγγειο επιτυμβιο μνημειο γλυπτα εργαλειο τεχνικη γλυπτικη τεχνη λαξευμενο λευκο μαρμαρο γκριζες φλεβωσεις, παριανο παρος ημιτελες, μειονεκτημα μαρμαρου λαξευση σταδια εργασιας σταδιο γλυπτης εργαλεια ξεχονδρισμα κοπιδι κατεργασια βελονι κοιλια ντισιλιδικο στηθος, φτερο πτερα πτερο βραχιονας, πηχυς ρασπα ποδι χερι λαξευσις προσωπο μαλλια γλωσσα βοστρυχοι κομμωση μυες λουκλουδικη λαμα τρυπανι μαλλια περιγραμμα πηγουνι λαιμος κνημη θηλη μηρος εξογκωμα εμμεση μετρηση προπλασμα πηλος γυψος ογκος επιθυμητο βαθος αφαιρεση οπη μετωπο διαδικασια ανομοιογενης προοδος εαμ Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο συλλογη Γλυπτων, διαστασεις 2ος αιωνας πΧ Καλτσας, αρπυια λεκα, ευρηματα, μικρα ασια Asie Mineure παλαγγια Palagia εργαστηριο Workshop Ναξιων, συμβολο πλουτος δυναμη νησος νησι ναξος αφιερωμα Μαντειο Δελφων εγκοπευς εγκοπεας τετραγωνισμενη αιχμη κοπευς κοπεας μυτερη ξοιδα ξοις χαρακτη χαρακτης οδοντωτη εξομαλυνση χονδρικα δουλεμενη επιφανεια ρινη λεπτα δοντια τραχια κολαπτηρ κολαπτηρας επιπεδη διαμορφωση λεπτομερεια κοφτερο χαρακτηριστικα στρογγυλη καμπυλη κοφτερο στρογγυλεμενο σιδερενιο ακρο, περιστροφη λουρι τοξο οπες κλιση τρεχον αιχμηρη σταθερη γωνια λιθος λειο αυλακι ραβδωση ανα τρια 3 επιπεδα μεθοδο των τριων διαβητων σημειο τρεις μετρησεις διαβητης τρια σημεια μετρηση στερεωση μυτη διαβητη
