Του Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν διέθεταν τον σύγχρονο όρο «πλύση εγκεφάλου», αλλά χρησιμοποιούσαν εξελιγμένες μεθόδους ψυχολογικής χειραγώγησης, πειθούς και κοινωνικού ελέγχου για να διαμορφώνουν τη σκέψη και τη συμπεριφορά των πολιτών άλλοτε για το καλό και άλλοτε για το συμφέρον ορισμένων.
Η λέξη Πειθώ (Πειθώ) έχει πολύ ενδιαφέρουσα ετυμολογία που φανερώνει την ουσιαστική της σημασία στην αρχαία ελληνική σκέψη.
Ετυμολογία
Προέρχεται από το αρχαίο ρήμα πείθω (πίθω, πέποιθα) στο οποίο αναζητείται μια ακόμη πιο βαθειά ρίζα.
Σημασιολογική Ανάπτυξη
Η εξέλιξη της λέξης δείχνει τη βαθιά σχέση της έννοιας της πειθούς με την εσωτερική κατάσταση και όχι μόνο με την εξωτερική πράξη:
Το ρήμα πείθω: Δεν σημαίνει απλά «να κάνω κάποιον να κάνει κάτι». Σημαίνει βαθύτερα «να προκαλώ σε κάποιον μια εσωτερική κατάσταση εμπιστοσύνης, βεβαιότητας και συναίνεσης», ώστε να πράξει ο ίδιος από εσωτερική πειθαρχία.
Η μεσαία/παθητική φωνή πείθομαι: Σημαίνει «είμαι πεισμένος», «έχω την εσωτερική βεβαιότητα».
Η ουσιαστικοποιημένη μορφή Πειθώ: Αντιπροσωπεύει την ενσάρκωση αυτής της δυναμικής. Δεν είναι απλά η «προτροπή», αλλά η θεϊκή ή ανθρώπινη δύναμη που μετατρέπει την ψυχή από αβέβαιη σε βεβαιωμένη, από αντίθετη σε συμφωνητική.
Η Πειθώ ως Θεά και Ηθική Έννοια
Αυτή η σημασιολογική βάθυνση φαίνεται στην αρχαία ελληνική θρησκεία και ηθική:
Ως θεά Πειθώ ήταν θέα της πειθούς, της συναίνεσης και της ερωτικής πειθαρχίας. Συνδεόταν στενά με την Αφροδίτη (ως η δύναμη που πείθει στην αγάπη) και τις Χάριτες. Η λατρεία της ήταν ισχυρή, ειδικά στην Αθήνα.
Ως ηθική αρετή: Στα κείμενα (π.χ. στον Ησίοδο, στους τραγικούς) η Πειθώ δεν είναι απλή πειθαρχία, αλλά «η ευγενής πειθώ» που αντιτίθεται στην βία (Βία). Είναι το μέσον με το οποίο επιτυγχάνεται η αρμονία σε γάμους, συμφωνίες και την πολιτική κοινότητα. Οι «όροι της Πειθούς» ήταν ιεροί.
Σύνδεση με την Ρητορική
Για τους ρήτορες και φιλοσόφους, η μελέτη της πειθούς ήταν ουσιαστικά η μελέτη του τρόπου με τον οποίο ο λόγος μπορεί να μεταμορφώσει την εσωτερική κατάσταση του ακροατή, να του εγκαταστήσει πίστη (πίστις) και να τον οδηγήσει σε συναίνεση και δράση. Ήταν μια δημιουργική και ηθικά φορτισμένη δύναμη, όχι απλή χειραγώγηση.
Από το ρήμα της ψυχικής μεταμόρφωσης (πείθω), στην προσωποποίηση αυτής της δύναμης ως θεάς (Πειθώ), και στην τεχνική/τέχνη της (πειθώ στη ρητορική).
Η λέξη λοιπόν κρύβει μέσα της όλη την ελληνική αντίληψη ότι η πραγματική αλλαγή στη συμπεριφορά προέρχεται από εσωτερική μετάβαση της ψυχής, και όχι από εξωτερική εξαναγκαστική πίεση.
Οι κυριότερες μέθοδοι Πειθούς περιλάμβαναν:
- Ρητορική και η Σοφιστική: Οι Σοφιστές δίδασκαν την τέχνη της πειθούς, υποστηρίζοντας ότι ο «ήττων λόγος» (το ασθενέστερο επιχείρημα) μπορεί να γίνει «κρείττων» (ισχυρότερο) [1, 4]. Μέσω της ρητορικής, οι ηγέτες μπορούσαν να κατευθύνουν τη μάζα στις εκκλησίες του δήμου, επηρεάζοντας τις αποφάσεις τους μέσω του συναισθήματος και της λογικοφανούς επιχειρηματολογίας.
Η Ρητορική ορίζεται ως «πειθούς δημιουργός» ή ως τέχνη «του ἰδεῖν τὰ ὑπάρχοντα πιθανὰ περὶ ἕκαστον» (δηλ. τα πειστικά επιχειρήματα για κάθε ζήτημα).
Οι Σοφιστές δίδασκαν την τέχνη της πειθούς, δηλ. την ικανότητα έκφρασης με στόχο να πείσει κάποιος ένα ακροατήριο
- Μουσική και η Παιδεία (Ήθος): Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης πίστευαν ότι η μουσική μπορεί να διαπλάσει τον χαρακτήρα και να ελέγξει τα συναισθήματα. Συγκεκριμένοι μουσικοί τρόποι (κλίμακες) είναι γνωστό ότι προκαλούν πραότητα, ενώ άλλοι ενθουσιασμό ή επιθετικότητα, επιτρέποντας στο κράτος ή τον μουσικό να «ρυθμίζει» την ψυχολογία των πολιτών, ιδίως των νέων.
Στην αρχαία Ελλάδα, η μουσική δεν ήταν ένα προαιρετικό «καλλιτεχνικό» μάθημα, αλλά ο πυρήνας της παιδείας. Θεωρούνταν κρίσιμη για:
- Τον ηθικό σχηματισμό του ατόμου.
- Την ενημέρωσή του στην πολιτιστική και θρησκευτική κληρονομιά του.
- Την προετοιμασία του για την ενεργό συμμετοχή στην πολιτεία.
- Την επίτευξη της ψυχοσωματικής αρμονίας.
Ήταν, με μια λέξη, η τέχνη του να ζεις σωστά και όμορφα, τόσο ως άτομο όσο και ως μέλος της κοινότητας. Αυτή η ολιστική άποψη για την παιδεία διαφέρει σημαντικά από πολλές σύγχρονες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, όπου η μουσική συχνά έχει περιθωριοποιηθεί.
Η παιδεία στην αρχαία Ελλάδα δεν ήταν απλώς η απόκτηση γνώσεων, αλλά η συνολική διαμόρφωση του ανθρώπου. Οι στόχοι διέφεραν σημαντικά ανάμεσα στις πόλεις-κράτη, με κύρια παραδείγματα την Αθήνα και την Σπάρτη:
Στην Αρχαία Αθήνα:
- Το ιδεώδες της «καλοκαγαθίας».
- Ο κύριος στόχος ήταν η αρμονική ανάπτυξη του σώματος και του πνεύματος.
- Πνευματική καλλιέργεια: Μέσω της μουσικής, της ποίησης και της φιλοσοφίας, επεδίωκαν τη διαμόρφωση ελεύθερων πολιτών με κριτική σκέψη.
- Ηθική διάπλαση: Η αρετή (σωφροσύνη, δικαιοσύνη) ήταν κεντρικός άξονας.
- Σωματική αγωγή: Η γυμναστική αποσκοπούσε στην υγεία και την αισθητική αρτιότητα.
- Δημοκρατική συνείδηση: Η προετοιμασία του πολίτη να συμμετέχει ενεργά στα κοινά και τη λήψη αποφάσεων.
- Η αναζήτηση της Αλήθειας: Ιδιαίτερα με τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, η παιδεία έγινε το μέσον για την προσέγγιση της γνώσης και της ευδαιμονίας.
- Η «Παιδεία» ως ταυτότητα: Ήταν το στοιχείο που διέκρινε τους Έλληνες από τους «βαρβάρους», βασιζόμενη στον κοινό πολιτισμό και την γλώσσα.
Η Σπαρτιατική Αγωγή: Η Σπάρτη εφάρμοσε το πιο ολοκληρωμένο σύστημα κοινωνικής μηχανικής. Από την ηλικία των επτά ετών, τα παιδιά απομονώνονταν από τις οικογένειές τους και υποβάλλονταν σε σκληρή εκπαίδευση, πείνα και σωματικό πόνο, με σκοπό την πλήρη εξάλειψη της ατομικότητας και την απόλυτη αφοσίωση στο κράτος.
Στην Αρχαία Σπάρτη:
- Η στρατιωτική αρετή
- Η εκπαίδευση ήταν κρατική και αυστηρά πειθαρχημένη, με στόχο την επιβίωση της πόλης.
- Στρατιωτική ισχύς: Κύριος στόχος ήταν η δημιουργία ατρόμητων πολεμιστών.
- Πειθαρχία και υποταγή: Η απόλυτη υπακοή στους νόμους και την πολιτεία.
- Λακωνικότητα: Η ικανότητα να εκφράζονται με λίγα και ουσιαστικά λόγια.
Θρησκεία και Μυστηριακές Λατρείες
Μέσω των Μυστηρίων (π.χ. Ελευσίνια), χρησιμοποιούνταν τελετουργίες που περιλάμβαναν απομόνωση, σκοτάδι, νηστεία και ξαφνικές αποκαλύψεις φωτός ή ιερών αντικειμένων . Αυτές οι ψυχολογικές τεχνικές προκαλούσαν έντονο δέος και μετέβαλαν την κοσμοθεωρία των μυουμένων.
Θρησκεία και Μυστηριακές Λατρείες πως επηρέαζαν τους αρχαίους.
Η θρησκεία και οι μυστηριακές λατρείες διείσδυαν κάθε πτυχή της ζωής των αρχαίων Ελλήνων, από το ημερήσιο βίο έως τις πιο βαθειές υπαρξιακές τους ανησυχίες. Ο τρόπος επιρροής τους μπορεί να διαχωριστεί σε δύο επίπεδα:
- την δημόσια, κρατική θρησκεία και
- τις προσωπικότερες μυστηριακές λατρείες.
Η Δημόσια, Κρατική Θρησκεία: Ο Κοινωνικός Κόλλας
Αυτή ήταν ορατή, καθολική και απαραίτητη για τη λειτουργία της πόλης-κράτους (πόλις).
Κοινωνική Συνοχή & Πολιτική Νομιμοποίηση
Οι λατρείες των θεών-προστατών (π.χ. Αθηνάς για την Αθήνα, Άρη για την Σπάρτη) ήταν εθνική ταυτότητα. Οι γιορτές (πανηγύρια όπως τα Παναθήναια) ενίσχυαν την αίσθηση της κοινότητας.
Η πολιτική εξουσία είχε άμεση θρησκευτική διάσταση. Οι άρχοντες είχαν ιερατικές λειτουργίες και οι θεοί εγκρίνονταν κάθε σημαντική πολιτική απόφαση μέσω μαντειών (π.χ. Δελφοί), θυσιών (ίερεία) και οιωνών.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για το ΟΚΤΑΚΤΙΝΟ ΑΣΤΕΡΙ και τον ΚΟΣΜΟ του 8, ΕΔΩ.
ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Η Πυθία (ιων. Πυθίη) ήταν ἱέρεια, τοῦ Πυθίου Ἀπόλλωνος ἐν Δελφοῖς, και μάλιστα ἡ δίδουσα τὰς ἀποκρίσεις τοῦ μαντείου, η προφήτις / Πυθόμαντις. – Η χώρα της Παρνασσίδος Φωκίδος, όπου έκειτο το μαντείο των Δελφών, ελέγετο (η) Πυθώ ή Πυθών. – Πυθίη, ήταν και επίθετο τῆς Ἀρτέμιδος παρὰ τοῖς Βραγχίδαις – ΠΗΓΗ: Συλλ. Ἐπιγρ. CIG 2866, 2867, 2885. Γ. Λεκάκης “Τα επίθετα της θεάς Αρτέμιδος”. Για τους Βργχίδες, ΔΙΑΒΑΣΤΕ Γ. Λεκάκης “Η άγνωστη Μικρα Ασία”. Τέλος, Πυθοῖ (επίρρ.) = ἐν Πυθοῖ, ἐν Δελφοῖς, εἰς Πυθὼ / εἰς Δελφούς (“Πυθοῖ καὶ Ὀλυμπίαζε”) και ως τρισύλλαβο Πυθόϊ!
ΠΗΓΗ: Αριστοφ. Λυσ. 1131. Όμηρ. Ἡρόδ., 1.13, al. Καλλ. Ιαμβ. 1.222. Πινδ. Ο.7.17, Π.11.74 και Ἰσθμ. 7 (6). 72. Σιμωνίδ. 156. Πλάτ. Λυσ. 205C, Ξεν. 2. Πλουτ. Δημήτρ. 11. Χοιροβ. 332.
Εξήγηση του Κόσμου & Έλεγχος του Άγνωστου
Οι θεοί εξηγούσαν τα φυσικά φαινόμενα (κεραυνούς του Δία, σεισμούς του Ποσειδώνα), την τύχη και την ατυχία.
Η θρησκεία προσέφερε ένα σύστημα συναλλαγών: Αν προσφέρεις σωστές θυσίες και τιμές, περιμένεις προστασία και ευημερία. Αν τα παραβεις, περιμένεις οργή και καταστροφή (νέμεση).
Κανόνας Ηθικής & Κοινωνικός Έλεγχος
Η έννοια της ύβρις (ακραίης υπερηφάνειας που προκαλεί τους θεούς) ήταν ένα ισχυρό ηθικό φρένο. Οι τραγωδίες (π.χ. του Σοφοκλή) διδάσκουν ακριβώς αυτό: η τύχη τιμωρεί τον υπερήφανο.
Οι θεοί ήταν μάρτυρες των όρκων και των συμβολαίων. Η ασέβεια (αμέλεια θρησκευτικών καθηκόντων) θεωρούνταν έγκλημα κατά της πόλης.
Μυστηριακές Λατρείες: Η Προσωπική Σωτηρία και η Μεταθανάτια Ελπίδα
Εδώ βρίσκεται η πιο βαθιά και προσωπική επιρροή. Η δημόσια θρησκεία αφορούσε τη ζωή εδώ και τώρα στην πόλη. Τα Μυστήρια απαντούσαν σε βαθύτερα ερωτήματα: Τι συμβαίνει μετά τον θάνατο; Πώς να εξαγνιστώ από την ενοχή; Πώς να αποκτήσω προσωπική σύνδεση με το θείο;
Τα Ελευσίνια Μυστήρια (πιο σημαντικά)
Το Επίκεντρο: Ο μύθος της Δήμητρας και της Περσεφόνης — απώλεια, θλίψη, και επανένωση — ήταν μια αλληγορία για τον κύκλο της ζωής, του θανάτου και της possible αναγέννησης.
Η Επαγγελία: Σε αντίθεση με την άθλια ύπαρξη των σκιών στο Άδη της δημόσιας θρησκείας, τα Ελευσίνια υπόσχονταν μια καλύτερη μοίρα μετά τον θάνατο («όλβιοι» οι μυημένοι). Αυτό ήταν επαναστατικό, προσφέροντας ατομική ελπίδα πέρα από την κοινωνική θέση.
Η Ψυχολογική Επίδραση: Η μύηση ήταν μια εντατική, πολυήμερη εμπειρία με τελετές, αποκρύφιστα, και πιθανώς θεαματικά δρώμενα στο Τελεστήριο. Στόχος ήταν η μεταμόρφωση της ψυχής (ψυχή) μέσω της έμπρακτης εμπειρίας (πάθει μάθος).
Ο Ορφισμός και Οι Μυστηριακοί Κόσμοι (π.χ. Διονυσιακά Μυστήρια):
Διονυσιακά Μυστήρια: Προσέφεραν έκσταση (έκστασις) και απελευθέρωση από τα κοινωνικά δεσμά μέσω της μουσικής, του χορού και (πιθανώς) της μέθης. Ήταν μια θρησκευτική εμπειρία που επέτρεπε την προσωρινή έξοδο από τον εαυτό, ικανοποιώντας ανάγκες που η λογική λατρεία του Ολύμπου αγνοούσε.
Ο Ορφισμός: Εισήγαγε ισχυρές μορφές ατομικής ηθικής και καθαρμού. Δίδασκε τη μετεμψύχωση και ότι η ψυχή είναι θείο εγκλωβισμένο σε σάρκα. Ο στόχος ήταν να απελευθερωθεί μέσω αγνής ζωής. Επηρέασε βαθειά τον Πλάτωνα και την δυτική φιλοσοφία.
Συνολική Επιρροή και Αντιφάσεις
Οι περισσότεροι Έλληνες δεν διάλεγαν μεταξύ δημόσιας θρησκείας και μυστηρίων. Συμμετείχαν και στα δύο. Η μία τους προσέφερε κοινωνική θέση και προστασία στην ζωή, η άλλη προσωπική παρηγοριά και ελπίδα για τον θάνατο.
Η ελληνική θρησκεία ήταν ταυτόχρονα κοινωνικά συντηρητική (υπηρετώντας το καθεστώς) και δυναμικά μεταρρυθμιστική (μέσω των μυστηρίων). Τα Μυστήρια ήταν ισότιμα για όλους: άνδρες, γυναίκες, δούλους και ξένους — κάτι ασύνηθες για την αρχαία κοινωνία.
Ο θρησκευτικός φόβος (δέος) και η αίσθηση ότι η ζωή των ανθρώπων εξαρτάται από δυνάμεις πέρα από τον έλεγχό τους, τροφοδοτούσε τόσο την ταπεινοφροσύνη όσο και την επιθυμία για κατανόηση, ωθώντας προς την φιλοσοφία, την επιστήμη και την τέχνη.
Συμπερασματικά, η θρησκεία ήταν ο αέρας που αναπνέαν οι αρχαίοι Έλληνες: ένα πλέγμα νοήματος, τάξης και φόβου. Οι μυστηριακές λατρείες ήταν ο μυστικός κήπος μέσα σε αυτό το πλέγμα, όπου ο ατομικός φόβος του θανάτου μετατρέπονταν σε προσωπική ελπίδα, και η ψυχή αναζητούσε σωτηρία πέρα από τις συνηθισμένες κοινωνικές δομές.
Το Θέατρο
Η τραγωδία λειτουργούσε ως μέσο συλλογικής διδασκαλίας και «κάθαρσης». Μέσα από τον φόβο και το έλεος, οι πολίτες διδάσκονταν τα όρια της ανθρώπινης φύσης και την ανάγκη υποταγής στους νόμους και τους θεούς .
Με το θέατρο γινόταν διεξοδική συζήτηση, όπου η πόλη έβαζε τους εαυτούς της σε δίκη μέσω του μύθου. Επηρέαζε, διαμόρφωνε και ενίσχυε αξίες όχι με κατάργηση της κριτικής σκέψης, αλλά με την προαγωγή της σε υπέρτατο εθνικό επίπεδο. Ήταν λιγότερο «πλύση εγκεφάλου» και περισσότερο «συλλογική ψυχαναλυτική συνεδρία» ενός ολόκληρου πολιτισμού.
Η ουσία του θεάτρου (ειδικά της τραγωδίας) είναι ο ἀγὼν λόγων. Αντιμαχόμενοι χαρακτήρες (π.χ. Αντιγόνη εναντίον Κρέοντος) προβάλλουν ισχυρά και εύλογα επιχειρήματα και για τις δύο πλευρές του διλήμματος. Ο θεατής καλείται να κρίνει, όχι να καταπιέσει παθητικά ένα μήνυμα. Είναι προπαγάνδα που εκθέτει και αμφισβητεί τον εαυτό της.
Κριτικό Κοινό: Το κοινό της Αθήνας ήταν πολιτικά ενημερωμένο, εμπλεκόμενο και εριστικό. Συζητούσε, χώριζε, επιφώνει. Η κωμωδία του Αριστοφάνη είναι η απόδειξη: Χλευάζει ανοιχτά και άσεμνα τους πολιτικούς ηγέτες, τους στρατηγούς, ακόμη και τον ίδιο τον Σωκράτη. Ένας θεσμός «πλύσης εγκεφάλου» δεν θα επέτρεπε την σάτυρα των ίδιων των εξουσιών. – ΔΕΙΤΕ ομιλια του Γ. Λεκάκη για την ΣΑΤΥΡΑ, ΕΔΩ.
Έλλειψη Ενοποιημένου Μηνύματος: Δεν υπήρχε ένα «Κόμμα» ή ένας «Ηγέτης» που να ελέγχει το μήνυμα. Οι τραγικοί ποιητές ανταγωνίζονταν μεταξύ τους, προσφέροντας διαφορετικές ερμηνείες των μύθων. Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης είχαν τελείως διαφορετικές οπτικές για τους θεούς, τους ήρωες και την ηθική.
Σκοπός: Παιδεία, όχι Υποταγή: Ο στόχος ήταν η παιδεία (παιδεία) του πολίτη — να τον κάνει πιο σοφό, συμπονετικό και ενήμερο για τις πολυπλοκότητες της ανθρώπινης ύπαρξης και της ζωής στην πόλη. Ο ιδανικός πολίτης που προκύπτει ήταν αυτόνομος και ικανός για κριτική σκέψη, όχι ένα πειθήνιο ρομπότ.
Με την επίκληση στη λογική επιχειρείται να προβληματιστεί, να πεισθεί λογικά ο δέκτης, ούτως ώστε να κινητοποιηθεί, να αναλάβει δράση, να αλλάξει τρόπο ζωής, να… (στόχος του συγγραφέα). Αυτό επιτυγχάνεται με τη χρήση επιχειρημάτων ή/και τεκμηρίων.
- Με την επίκληση στο συναίσθημα επιχειρείται να ευαισθητοποιηθεί ο δέκτης για το σοβαρό πρόβλημα που θίγεται, να βιώσει συναισθήματα ενοχής, ντροπής, φόβου, δυσπιστίας, απογοήτευσης κτλ. ή χαράς, ικανοποίησης, θάρρους, εμπιστοσύνης, ενθουσιασμού κτλ., ούτως ώστε να ανησυχήσει, να προβληματιστεί, να κινητοποιηθεί, να… (στόχος του συγγραφέα). Αυτό επιτυγχάνεται με τη χρήση συγκινησιακού μεταφορικού λόγου στην περιγραφή ή/και την αφήγηση. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί το ρητορικό ερώτημα, το οποίο κεντρίζει το συναισθηματικό κόσμο του δέκτη
- Με την επίκληση στην αυθεντία επιχειρείται να τεκμηριωθεί η αξιοπιστία των απόψεων του συγγραφέα, να ενισχυθεί η επιχειρηματολογία του, να φωτιστεί ένα δυσερμήνευτο ζήτημα μέσα από τη σοφία μιας προσωπικότητας ή μιας καταξιωμένης κοινωνικής ομάδας (π.χ. επιστημονική αυθεντία) ή ακόμη και μέσα από τη λαϊκή σοφία.
- Με την επίκληση στο ήθος του πομπού επιχειρείται να κερδηθεί η εμπιστοσύνη στο πρόσωπο του πομπού, ώστε οι θέσεις – εισηγήσεις του να γίνουν αποδεκτές. Αυτό επιτυγχάνεται π.χ. με λανθάνοντα αξιολογικό χαρακτηρισμό, ώστε ο πομπός να ταυτιστεί με ένα θετικό πρότυπο συμπεριφοράς και να αποκτήσει κύρος.
- Με την επίκληση στο ήθος του δέκτη επιχειρείται να αισθανθεί ο δέκτης την ευθύνη απέναντι σε όσα του προβάλλονται και να αποδεχτεί τις απόψεις – εισηγήσεις του πομπού. Αυτό επιτυγχάνεται με άμεσο ή έμμεσο (λανθάνοντα) αξιολογικό χαρακτηρισμό, ο οποίος ανάγει το δέκτη σε ξεχωριστή προσωπικότητα, ηθικά και κοινωνικά αποδεκτή, ώστε να τον ταυτίσει με ένα θετικό πρότυπο συμπεριφοράς και να τον ωθήσει να προσπαθήσει να το αποδείξει με τη στάση του. (π.χ. Οι καλές μητέρες φροντίζουν τα παιδιά τους με γάλα Χ, Ο δημοκρατικός πολίτης θα συμφωνούσε μαζί μου ότι …).
- Με την επίθεση στο ήθος του αντιπάλου επιχειρείται να αντικρουστούν τα αντίθετα επιχειρήματα που (τυχόν) προβάλλονται, με την καταρράκωση του κύρους αυτού που τα αντιπροσωπεύει.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 22.1.2026.
Βιβλιογραφία:
- ΑΡΧΕΙΑ
- Αριστοτέλης, Περί Ρητορικής.
- Ισοκράτης, Λόγοι ( Πανηγυρικός, Περί Αντιδόσεως).
- Πλάτων, Πολιτεία (2-3, 6-7) – Το ουτοπικό εκπαιδευτικό σύστημα. Και Νόμοι (1-2, 7) – Πρακτικότερες προτάσεις για παιδεία
- Ανδρόνικος Ν., Ρητορική: Η Τέχνη της Πειθούς από την Αρχαιότητα έως Σήμερα.
- Σπανδάγος Ευ. Το Θέατρο στην Αρχαία Ελλάδα
- Ορφικά, εκδ. Εγκυκλοπαιδείας του «Ηλίου».
- Φούκω Μ., Η Αρχαιολογία της Γνώσης και Η Τάξη του Λόγου.
- Foucart P., Τα Ελευσίνια Μυστήρια, εκδ. Αρχαιολογία, Αθήνα, 2000.
θεα Πειθω πιθω Πυθια υδρομαντεια υδρομαντια μαντεια, θεμις θεμιδα αιγευς, αιγεας νερο, 8ακτινο αστερι, κοσμος οκτω οχτω τριπους τριποδας ιωνικα Πυθιη ιερεια, Πυθιος απολλωνας απολλωνα απολλωνος θεος απολλων Δελφοι αποκριση μαντειο προφητης χωρα Παρνασσιδα οροςο παρνασσος Φωκιδα, φωκις Δελφων, Πυθω επιθετο αρτέμις Βραγχιδες Συλλοφη επιγραφες επιθετα Αρτεμιδος ομηρος ηροδοτος Καλλιμαχος Ιαμβος προφήτις / Πυθόμαντις Πυθων Πυθοι επιρρημα Δελφοις, Δελφους ολυμπιαζε τρισυλλαβο Πυθοι Αριστοφανης Πινδαρος Σιμωνιδης Πλατων Πλουταρχος Χοιροβοσκος
