ΕΘΙΜΟ των ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, από το Κίρκιο της Κωνσταντινουπόλεως.
Τα γκαλέσπερα (< καλήν εσπέρα) κάλαντα λέγονταν εν είδει μαντινάδας.
Οι οικοδεσπότες περιμένουν με κεράσματα και ποτά. Τα κάλαντα λέγονται για τον νοικοκύρη, για την κοπέλλα και για το παλληκάρι του σπιτιού και για τον φιλοξενούμενο – εάν υπάρχει. Στα πιο παλαιά χρόνια αυτοί που καλάντιζαν έπαιρναν είδη (όπως παστό λαρδί, κουλούρες, κρασί).
Σύμφωνα με το έθιμο υπήρχε ο «γκαλσπεράς» και είχε την ομάδα του, που ονομάζοντας γκαλεσπεράδες. Ο γκαλεσπέρας ήταν ο πρώτος, το πρωτοπαλλήκαρο της ομάδας αυτής. Οι άνδρες της ομάδας, οι γκαλεσπεράδες, γυρνούσαν σε όλο το χωριό, έλεγαν τα κάλαντα και συγκέντρωναν «πράγματα» (όπως λουκάνικα, λαρδί, χοιρομέρι). Το βράδυ της ίδιας ημέρας μαζευόταν όλοι στην πλατεία του χωριού και γλεντούσαν, με άσκαυλους / γκάιντες και ό,τι όργανα είχαν…
Τα «γκαλέσπερα» θεωρούνται από τα πιο γραφικά έθιμα της περιοχής, αλλά και ολόκληρης της Θράκης. Το έθιμο δεν συναντάται πουθενά αλλού.
«Τότε μόλις σουρούπωνε, πρώτος και καλύτερος, έφτανε στο σπίτι του αρχιγκαλεσπερά ο γκαϊντατζής, έχοντας την γκάιντα του κάτω από την μασχάλη. Δεν περίμενε να τον κεράσουν για ν’ αρχίσει να παίζει τον ζωναράδικο χορό. Οι πρώτοι ήχοι της πολυφουσκωμένης γκάιντας έδιναν το έναυσμα για χορό. Χορός που ήταν μόνο για τους γκαλεσπεράδες. Οι υπόλοιποι θα καθίσουν στα σπίτια τους για ν’ ακούσουν το τραγούδι τους. Όταν συγκεντρωνόταν όλοι η παρέα ξεκινούσε και χορεύοντας πήγαιναν στο σπίτι του παπά και στην συνέχεια στο σπίτι του προέδρου. Το πρώτο τραγούδι που τραγουδούσαν ήταν τ’ αφέντ’, τονίζοντας τα πλούτη του:
Γκαλέσπερα, γκαλέσπερα, γκαλέσπερα ντα Φώτα,
ιδώ μας έστλαν κι’ ρθαμει σι τουτουν τουν αφέντ’ μας.
Αφέντην μ’, αφιντίτσι μας, πέντε φουρές αφέντη.
Αφέντης μας στην ταύλα του χρυσή καντήλα καίει.
Σαν βάνει λάδι και κερί φέγγει τον κοσμο όλο,
σαν βάνει λάδι μοναχο φέγγει την αφεντιά του.
Αφέντης μας πουκμήθηκε[4], γυρεύ’ να ξιαγρυπνήσει
Γυρεύ’ τα μήλα δώδεκα[5], νεράντζια δεκαπέντε
Κι ένα καφκί ροϊδόσταγμο να πιει να ξιαγρυπνίσει
Σαν τούπιε κι ξιαγρύπνησε τον μαύρο[6] του γυρεύει
Γυρεύ’ τη σέλλα ‘ν’ αργυρή, του γκέμι ασημένιο
κι στα σκαλουπατήματα, σπέρνει μαργαριτάρια.
Από την ώρα που οι «γκαλεσπεράδες» μπουν στην αυλή του σπιτιού, όλη η οικογένεια κάθεται στην πόρτα και ακούνε τα «Γκαλέσπερα». Και αυτό φυσικά γίνεται γιατί ο καθ’ ένας θ’ ακούσει το τραγούδι του. Μετά από το τραγούδι τ’ αφέντ’ αρχίζει το τραγούδι της κυράς το οποίο είναι ένας ύμνος γι’ αυτήν. Εκθειάζει όλα της τα κάλλη καθώς και τις αρετές της. Τα τραγούδια αυτά με την ποιητική τους ομορφιά αποτελούν στολίδια της νεοελληνικής λαϊκής τέχνης»[1].
Σων’ απού ‘παμε για τον Αφέντ’, ας πούμ’ και της Κεράς μας:
Κυρά μας ρούσσα, ροϊδανή, ξιάσπιρ’ σαν πιριστέρα,
Κυρά μ’, σαν ντα στουλίζισει στην εκκλησιά να πάγεις,
βάνεις τουν ήλιου πρόσουπου κι του φιγγάρ‘ αστήθη
κι τουν καθάργιου ουρανο τουν βάνεις δαχτυλίδι.
Καλή λαμπί μ’ του δάχτυλους σ’ παίρνει του δαχτυλίδι,
Πώχεις και τα ξανθά μαλλιά, σαράντα πέντε πήχες[7].
Στους ουρανούς τα γύδιαζαν, στους κάμπους τα τυλίγαν,
Στη μέσ’ – στη μέσ’ τη θάλασσα καθόταν και τα πλέκαν.
Τρεις Ρωμιοπούλες τ’ άπληκαν κι πέντι Φραγκοπούλες.
Στη μέση βάλουν του σταυρό, στην άκρη τ’ αϊβαγγέλιο
και στ’ αργυρό κομπόδιασμα βάλουν την Παναγία.[2]
Αναβίωσή τους γίνεται από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Γυναικών στο Λοφάριο[3] Ροδόπης ανήμερα των Θεοφανείων, παραμονή της ημέρας του Αη Γιαννιού. Ο Λ. Σπυριδάκης από την πατρίδα τα άφησε σαν ιερή παρακαταθήκη.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Ταματα και αναθηματα”. Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 11.1.2012.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] ΠΗΓΗ: Γ. Κεμαλάκης.
[2] Βλ. σχετικό άρθρο της Δ. Συμεωνίδου, στην εφημ. «Χρόνος» Κομοτηνής, 10.1.2012.
[3] Στο χωριό όλοι οι άνθρωποι είναι πρόσφυγες.
ΣΧΟΛΙΑ Γ. Λεκάκη:
[4] πουκμήθηκε = αποκοιμήθηκε.
[5] γυρεύει τα 12 μήλα = κρυφή αναφορά ότι η παλιά ψυχή γυρεύει τους 12 θεούς της.
[6] μαύρος = όνομα αλόγου, μαύρου χρώματος. Σαφής αναφορά στον αρχαίο Θράκα Ιππέα.
[7] 45 πήχες = περίπου 20 μ.!
Πολιτιστικος Συλλογος Γυναικων Λοφαριο Ροδοπης ροδοπη θρακης θρακη ανημερα Θεοφανειων, παραμονη ημερα του Αη Γιαννιου Σπυριδακης Θεοφανιων, αι Γιαννη αγιου ιωαννου αγιος ιωαννης Γκαλεσπερα, καλαντα Γιαννης Γιαννοκαλαντα γιορτη εορτη πανηγυρι γιορτες εορτες πανηγυρια ιανουαριου ιανουαριος γκαλεσπερα καλαντα του αη Γιαννη ΕΘΙΜΟ εθιμα ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, Κιρκιο Κωνσταντινουπολεως Κωνσταντινουπολης Κωνσταντινουπολη Κωνσταντινουπολις Κωνσταντινουπολιτων καλεσπερα καλη καλην εσπερα μαντιναδα οικοδεσποτης κερασμα ποτο νοικοκυρης, κοπελλα κοπελα παλληκαρι παλικαρι σπιτι φιλοξενουμενος φιλοξενια καλαντιζω ειδος παστο λαρδι κουλουρα κρασι γκαλσπερας ομαδα γκαλεσπεραδες πρωτοπαλληκαρο ανδρες χωριο πραγματα λουκανικο χοιρομερι βραδυ πλατεια γλεντι ασκαυλος / γκαιντα μουσικα οργανα μοναδικο σουρουπο αρχιγκαλεσπερας γκαιντατζης, ζωναραδικος χορος τραγουδι παρεα παπας προεδρος αφεντης Φωτα, φωτων πεντε φορες αφεντη φορα φουρα ταυλα ταβλα χρυση καντηλα λαδι κερι κοσμος μοναχο φεγγος αφεντια υπνος ξαγρυπναι 12 μηλα δωδεκα θεοι δωδεκαθεο 15 νεραντζια νεραντζι νερατζι δεκαπεντε καφκι ροιδοσταγμο ροδοσταμο ροιδοσταμο μαυρος αλογο ιππος σελλα σελα αργυρη γκεμι ασημενιο ασημι σκαλουπατημα σκαλοπατι μαργαριταρια αυλη οικογενεια κυρας κυρα υμνος καλλη αρετη ποιηση νεοελληνικη λαικη παραδοση Κερα ρουσσα ροιδανη ασπη περιστερα, στολισμα εκκλησια ηλιος προσωπο φεγγαρι στηθη στηθος βυζι βυζια καθαργιος καθαριος ουρανος δαχτυλιδι δαχτυλο δακτυλιδι, ξανθα μαλλια σαραντα πεντε 45 πηχες πηχυς σαρανταπεντε ουρανοι γυδιαζω καμπος τυλιγμα Θαλασσα πλεξιμο κομμωση ρωμιοπουλα φραγκοπουλα φραγκοι γαλλιδα γαλλια σταυρος αιβαγγελιο αηβαγγελιο αγιο ευαγγελιο αργυρο κομποδιασμα Παναγια αναβιωση προσφυγας
