Του Γιώργου Λεκάκη
Η Ναϊάς θνητή νύμφη Δαφνη στην Λακωνία[1] ήταν μια κοπέλλα που είχε δώσει όρκο παρθενίας. Κόρη της Αμύκλας (και του βασιλιά Αμύκλα της ιερής πόλης της Λακωνίας, των Αμυκλών).[2] Ήταν λάτρις του κυνηγιού. Και ως εκ τούτου ιέρεια της Αρτεμιδος στην οποία υποσχέθηκε να διατηρήσει την αγνότητα και να παραμείνει άγαμη νύμφη ανύμφευτος…
Δεν αναμειγνυόταν με τις λοιπές παρθένες, αλλά «παρασκεύασε» κύνας / κυνηγετικούς σκύλους (τα λακωνικά / λαγωνικά < σκυλιά εκ Λακωνίας) και κυνηγούσε σε όλην την Πελοπόννησο.
Μια φορά που ήταν στην Ήλιδα, την είδε και την ερωτεύθηκε ένα αγόρι, ο Λεύκιππος[3] του Οινομάου, υιός του πρίγκηπα της Πίσας Ηλείας. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Η Πίσα και η Πίζα”. Ένιωσε μια βαθειά ερωτική επιθυμία γι’ αυτήν. Την πολιόρκησε ερωτικά. Αλλά κάθε προσπάθειά του να την προσελκύσει ανοιχτά, απέτυχε. Η Δάφνη απέφευγε όλα τα αρσενικά. Τότε έψαχνε να βρει τεχνάσματα. Και βρήκε το εξής κόλπο: Άφησε τα μαλλιά του να μεγαλώσουν και μεταμφιέσθηκε, φόρεσε κοριτσίστικα ρούχα (γυναικείο αμπέχονο), για να ενταχθεί στην παρέα των γυναικών κυνηγών. Παρουσιάσθηκε δε, ως κόρη πρίγκηπος. Και καθώς ήταν ο υψηλότερος και καλύτερος κυνηγός της παρέας, έγινε και καλός φίλος μαζί της Δάφνης. Έτσι κατάφερε να κερδίσει την «αθώα στοργή» της και την αγκαλιά της.
Αλλά αυτό το ερωτικό τέχνασμα θύμωσε τον θεό Απόλλωνα. Και πείθει την Δάφνη, να σταματήσει σε μια κρήνη – λίμνη του Λάδωνος, να κάνει μπάνιο γυμνή με τις φίλες της. Ο Λάδων ήταν ιερός ποταμός για λούσιμο θεών και θεοτήτων. Δεν επιτρεπόταν μη αθάνατοι να κάνουν μπάνιο σε αυτόν. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΛΑΔΩΝΟΣ, ΕΔΩ. Αλλά αδεία Απόλλωνος, είχαν μια εξαιρετική ευκαιρία να λουστούν στα θεϊκά νερά του. Το κορίτσια γδύθηκαν και μπήκαν στο νερό. Εκεί το τέχνασμα του Λευκίππου αποκαλύφθηκε, όταν παίζοντας απογύμνωσαν τον απρόθυμο να λουστεί Λεύκιππο… Μόλις ανακάλυψαν το αληθινό του φύλο, άρα την απάτη, τον σκότωσαν με τις κυνηγετικές αιχμές τους…[4]
Τότε ο θεός Απόλλων αρχίζει να προσελκύεται και αυτός από την ομορφιά της Δάφνης, και να καίγεται από πόθο. Ήταν η πρώτη του αγάπη!
Ο ερωτικός ενθουσιασμός του Απόλλωνος προεκλήθη από ένα βέλος, με χρυσή αιχμή, που του έριξε ο θεός Έρως, ο οποίος ήθελε να τιμωρήσει τον Απόλλωνα, διότι, λίγο μετά την νίκη του επί του Πύθωνα, τον προσέβαλε ως τοξοβολο, αλλά και για να του δείξει την δύναμη των όπλων του – τα «βέλη της αγάπης». Ο Έρως κτύπησε επίσης και την Δάφνη, αλλά με μολυβένιο βέλος, το αποτέλεσμα του οποίου ήταν να την κάνει να αποφεύγει τον έρωτα. Έκτοτε έμεινε στην λαϊκή συνείδηση ότι ο χρυσός προσελκύει τον έρωτα, ενώ ο μόλυβος είναι αποτροπαϊκό έρωτος. Και παρ’ όλο που ο Απόλλων είχε γνώση των φαρμακευτικών βοτάνων, δεν κατάφερε να αυτοθεραπευθεί από την πληγή του βέλους του Έρωτος – έκτοτε «αγιάτρευτη πληγή»…
Και αρχίζει νέα ερωτική καταδίωξη, για την Δάφνη, αυτήν την φορά από θεό… Την κυνηγούσε σαν σκύλος τον λαγό…
Η κόρη προσπαθώντας να αποφύγει τον θεό διατρέχει ιπτάμενη όλην την Ελλάδα… Ο Απόλλων προσπάθησε να την κάνει να σταματήσει, λέγοντας ότι δεν ήθελε να της κάνει κακό. Και όπου σταματούσε να πάρει ανάσα, οι κάτοικοι συλλυπούμενοι την ατυχία της, ονόμαζαν τις πηγές ή τις περιοχές με το όνομά της…[5] Η καταδίωξη αυτή, από την Αρκαδία, ετελείωσε στην Αντιόχεια, κοντά στον ποταμό Ορόντη, ο οποίος επίσης ελέγετο Λάδων!!![6] Ίσως η Δάφνη κατέληξε σε αποικία Αρκάδων στην Συρία. Ο Μακεδόνας βασιλιάς Σέλευκος Α΄, καθώς κυνηγούσε, είπε ότι είδε το μέρος όπου ο θεός Απόλλων καταδίωξε την Δάφνη!
Απόλλων-Δάφνη, έργο του Γουοτερχαους, 1908.
Η Δάφνη, εν κατακλείδι, προσπαθώντας να ξεφύγει και από τον θεό Απόλλωνα, προσεύχεται στον θεό Δία να την βοηθήσει. Ο θεός Έρως ξαναεπεμβαίνει και αναφέρει στον Δία ότι η Δάφνη δεν ερωτεύτηκε ποτέ τον Απόλλωνα. Και τότε ο Ζευς, λίγο πριν την φιλήσει ο Απόλλων, την μετατρέπει στο δένδρο, που φέρει το όνομά της, την δάφνη… «ένα βαρύ μούδιασμα έπιασε τα άκρα της, ένας λεπτός φλοιός έκλεισε το στήθος της, τα μαλλιά της έγιναν φύλλα, τα χέρια της κλαδιά, τα πόδια τόσο γρήγορα της έγιναν ρίζες, το πρόσωπό χάθηκε στην κώμη ενός δένδρου. Μόνον η λαμπερή ομορφιά της έμεινε»… Θλιμμένος ο Απόλλων, αγκαλιάζει το δένδρο και ένιωσε την καρδιά της να χτυπά ακόμα… Και είπε: «Γλυκειά Δάφνη μου, αφού δεν μπορείς ποτέ να γίνεις νύφη, τουλάχιστον, θα είσαι το δένδρο μου. Και την φαρέτρα μου θα στεφανώσεις»… Κόβει ένα κλαδί της, το πλέκει και το φορά στεφάνι στα μαλλιά του, για να μην την αποχωριστεί ποτέ… Ο Απόλλων, κάμει το δένδρο αειθαλές, για να μη χανει ποτέ το φύλλωμά του… Και φέρνει το φυτό στον ναό του, στους Δελφούς, το ιεροποιεί, αφού μασώντας φύλλα της εμάντευε η Πυθία, ερχόμενη σε κατάσταση θεϊκής έκστασης… «ἔδιδε τοὺς χρησμοὺς αὐτοῦ ἐκ δάφνης γυάλων ὕπο Παρνησοῖο».[7] Έτσι η νύμφη Δάφνη συλλατρεύεται ως ιέρεια-συμπροφήτισσα του δελφικού μαντείου, και συνιδιοκτήτριά του (μαζί με την Γαία).
Στους δε Πυθικούς Αγώνες, που γίνονταν κάθε 4 χρόνια στους Δελφούς, προς τιμήν του Απόλλωνος, καθιερώθηκε ως έπαθλο το δάφνινο στεφάνι[8], με δάφνες από την κοιλάδα των Τεμπών Θεσσαλίας. Από αυτό προέκυψε αργότερα η συνήθεια να απονέμονται δάφνινα στεφάνια, σε νικητές, αθλητές, ποιητές και μουσικούς, κλπ. που φοριούνταν στο κεφάλι, σε κάθε θρίαμβο.
Αυτός είναι ο αιτιολογικός μύθος της λατρείας της Δάφνης…
Ο Απόλλων έκτοτε εικονίζεται πάντα με δάφνινο στεφάνι στα μαλλιά του. Και έφερε τα επίθετα Δαφναίος και Δαφνηφόρος – ναός του υπάρχει στην Ερέτρια Ευβοίας, από τον 7ο αιώνα π.Χ. (από επιγραφές).
Την δάφνη την έλεγαν και λάφνη (λεξ. Ησυχ., Περγαῖοι > λατ. laurus) και δαύχνα (Θεσσαλ., Κυπρ.) και Δαυχναῖος (Αιτωλ.) / Δαυχναφόριος ο Απόλλων και δαυχμός (= εύκαυστο ξύλο δάφνης) > δαυχνοφόρος, αρχιδαυχναφορώ, κλπ.
Και η Άρτεμις έφερε τιμητικώς το επίθετο Δαφναία – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Τα επιθετα της θεας Αρτεμιδος” – τιμώντας την κυνηγό-ιέρειά της και τον μεγαλύτερο έρωτα του αδελφού της. Είχε τον ναό της στην Λακεδαίμονα, στην θέση Ύψοι, στο όρος Κνακαδίων, κοντά στα σύνορα της Σπάρτης. Εκεί εφύτρωναν οι δικές της ιερές δάφνες. Και Δαφναία στην Σπάρτη (Παυσ.), και Δαφνία (στην Ολυμπία).
Φαίνεται όμως ότι ο μύθος προϋπάρχει, όταν η Δάφνη είναι θυγατέρα του ποταμού θεού Πηνειού. Και ικέτευσε για προστασία της, όχι τον Δία, αλλά την θεά της γης, Γαία. «Άνοιξε η γη και την κατάπιε» και η Γαία την παρέλαβε, και την μετέτρεψε σε δένδρο δάφνης, και την έφερε στον ναό της, στους Δελφούς, πριν αυτός αφιερωθεί στον Απόλλωνα, αφού στην θεά Γαία ήταν αρχικώς αφιερωμένος ο ναός. Ο Απόλλων κατηγορούσε πάντα την Γαία γι’ αυτό, που έκανε στο κορίτσι «πριν μάθει τον γάμο»…[9]
Απόλλων και Δάφνη. Σύμπλεγμα του Μπερνινι.
ΜΑΓΙΚΑ ΔΑΦΝΗΣ
- δάφνη, μαντοσύνης, ἱερὸν φυτὸν Ἀπόλλωνος – P II 81 P III 252 (fr. lac.) P VI 6 P VI 15 (fr. lac.) P VI 40
- πρὸ τῆς ἀνακλήσεως αὐτῷ ἐπίθυε δάφνην – P III 309
- ἔστι οὖν τὸ ἀγαθοποιόν· λίβανος ἄτμητος, δάφνη – P IV 2679 2
- γράψον εἰς τὸν κλῶνα τῆς δάφνης τοὺς ζʹ ῥυστικοὺς χαρακτῆρας – P I 266
- λαβὼν κλάδον δάφνης γράφε τὰ βʹ ὀνόματα – P II 64 SM 74 3
- λαβὼν κλῶνα δάφνης ἑπτάφυλλον ἔχε ἐν τῇ δεξιᾷ χειρί – P I 264 P I 280 P I 338 P II 21
- τῇ δὲ δεξιᾷ σου κράτει κλάδον ἐλαίας καὶ δάφνης κατασείων τῷ λύχνῳ – P V 453
- λαβὼν κλάδον δάφνης καὶ κύμινον Αἰθιοπικὸν καὶ στρύχνον βοτάνην ὁμοῦ τρίψον – P II 35
- λαβὼν κλῶνας δάφνης ιβʹ καὶ ποιήσας ἀπὸ μὲν τῶν ζʹ κλάδων στέφανον, τοὺς δὲ λοιποὺς ἄλλους πέντε συνδήσας ἔχε ἐν τῇ χειρὶ τῇ δεξιᾷ – P II 28
- ἐμβρέχων κλάδον δάφνης ῥαῖνε – P V 199b
- ἐπίφερε δὲ καὶ τοῦτο, ὅπερ ἐν φύλλοις δάφνης γράφεται – P II 11 P VII 1016 (fr. lac.)
- εἰς φύλλον δάφνης ἐπίγραψον ζμύρνᾳ μετὰ αἵματος βιαίου – P IV 2206
- λαβὼν φύλλον δάφνης ἐπίγραψον τὸν χαρακτῆρα – P XIII 1044
- λαβὼν οὖν κλάδον δάφνης ἐπίγραψον εἰς ἕκαστον φύλλον ζῴδιον κινναβάρει – P VII 802 P VII 822
- λαβὼν φύλλα δάφνης ἐγκαρδίου κηʹ καὶ γῆς παρθενικῆς καὶ ἀρτεμισίας σπέρματος – P V 370c
- αὔτοπτον θὲς τρίποδα καὶ τράπεζαν ἐλάϊνον ἢ ἐκ ξύλου δαφνῶν – P III 292 P III 297
- ἔχε δὲ καὶ ἐκ ῥίζης δάφνης τὸν συνεργοῦντα Ἀπόλλωνα γεγλυμμένον – P XIII 103 P XIII 659
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Λεξικο παραδοσεων». Γ. Λεκάκης «Ελληνικη Μυθολογία». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.4.2014.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Παρθένιος «Ερωτικά Παθήματά»[10].
- Διοδωρος Ελαΐτης.
- Φύλαρχος «Οι θλίψεις της αγάπης».
- Παυσ. 8.20.
- Ὀβίδ. Μεταμ. 1.452.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Βλ. Γ. Λεκάκης «Λακώνων Γη».
[2] Ο μύθος υπάρχει εκτός από την παραπάνω Λακωνική μυθολογία και στην Θεσσαλική, Ηλειακή, και Αρκαδική:
- κόρη του θεσσαλικού ποταμοθεού Πηνειού, από την νύμφη Κρέουσα,
- κόρη του ποταμοθεού Πηνειού Ηλείας,
- κόρη του ποταμού Λάδωνα Αρκαδίας, από την Γαια ή την Στυμφαλίδα.
[3] Λεύκιππος = επιβήτορας λευκός ιππος.
[4] Παράλληλο συναντάμε στον μύθο της Καλλιστούς.
[5] Πηγή Δάφνη στα Τέμπη, στον ιερόν όρος της Αρτέμιδος (νυν της Παναγίας), το Άγιον Όρος Χαλκιδικής, κ.ά.
[6] Και οι Ασσύριοι ελάτρευαν τον Απόλλωνα Δαφναίο – ΠΗΓΗ: Φιλόστρατος «Βίος Απολλώνιου Τυανέως». Και Νόννος.
[7] Ὕμν. Ὁμηρ. εἰς Ἀπόλλ. 396. Και «εἶπέ μοι ὁ Φοῖβος… Πυθικὴν σείσας δάφνην (Ἀριστοφ. Πλ. 213).
[8] «στεφανῶσαι δάφνης στεφάνῳ» – Ἐπιγρ. Δελφ. ἐν τῇ Συλλ. Ἐπιγρ. 1689.
[9] Νόννος. Υγίνος.
[10] Ἡ ἱστορία παρὰ Διοδώρῳ τῷ Ἐλαΐτη ἐν ἐλεγείαις καὶ Φυλάρχῳ ἐν ιε΄:
[15.1] Περὶ δὲ τῆς Ἀμύκλα θυγατρὸς τάδε λέγεται Δάφνης· αὕτη τὸ μὲν ἅπαν εἰς πόλιν οὐ κατῄει, οὐδ᾿ ἀνεμίσγετο ταῖς λοιπαῖς παρθένοις· παρασκευασαμένη δὲ κύνας ἐθήρευεν ἔστιν ὅτε καὶ ἐν τῇ Λακωνικῇ καὶ ἐπιφοιτῶσα εἰς τὰ λοιπὰ τῆς Πελοποννήσου ὄρη· δι᾿ ἣν αἰτίαν μάλα καταθύμιος ἦν Ἀρτέμιδι, καὶ αὐτὴν εὔστοχα βάλλειν ἐποίει. [15.2] ταύτης περὶ τὴν Ἠλιδίαν ἀλωμένης Λεύκιππος, Οἰνομάου παῖς, εἰς ἐπιθυμίαν ἦλθε, καὶ τὸ μὲν ἄλλως πως αὐτῆς πειρᾶσθαι ἀπέγνω, ἀμφιεσάμενος δὲ γυναικείας ἀμπεχόνας καὶ ὁμοιωθεὶς κόρῃ συνεθήρα αὐτῇ. [15.3] ἔτυχε δέ πως αὐτῇ κατὰ νοῦν γενόμενος, οὐ μεθίει τε αὐτὸν ἀμφιπολεύουσά τε καὶ ἐξηρτημένη πᾶσαν ὥραν. Ἀπόλλων δὲ καὶ αὐτὸς τῆς παιδὸς πόθῳ καόμενος, ὀργῇ τε καὶ φθόνῳ εἴχετο τοῦ Λευκίππου συνόντος, καὶ ἐπὶ νοῦν αὐτῇ βάλλει σὺν ταῖς λοιπαῖς παρθένοις ἐπὶ κρήνην ἐλθούσαις λούεσθαι. [ 15.4]ἔνθα δὴ ὡς ἀφικόμεναι ἀπεδιδύσκοντο καὶ ἑώρων τὸν Λεύκιππον μὴ βουλόμενον, περιέρρηξαν αὐτόν· μαθοῦσαι δὲ τὴν ἀπάτην καὶ ὡς ἐπεβούλευεν αὐταῖς, πᾶσαι μεθίεσαν εἰς αὐτὸν τὰς αἰχμάς. [15.5] καὶ ὁ μὲν δὴ κατὰ θεῶν βούλησιν ἀφανὴς γίνεται, Ἀπόλλωνα δὲ Δάφνη ἐπ᾿ αὐτὴν ἰόντα προϊδομένη, μάλα ἐρρωμένως ἔφευγεν· ὡς δὲ συνεδιώκετο, παρὰ Διὸς αἰτεῖται ἐξ ἀνθρώπων ἀπαλλαγῆναι, καὶ αὐτήν φασι γενέσθαι τὸ δένδρον τὸ ἐπικληθὲν ἀπ᾿ ἐκείνης δάφνην.
δαφνη, παρθενος δενδρο δαφνινο στεφανι θριαμβευτης Λεκακης τεμπη
