Στην Μακεδονία πριν 2.300.000 χρόνια ζούσαν και ρινόκεροι! Σε Δράμα-Κοζάνη-Γρεβενά-Χαλκιδική! Βρέθηκαν 124 απολιθώματά τους! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Οι ρινόκεροι ήταν κατανεμημένοι σε όλην την Νότια Ευρώπη κατά το Πρώιμο Πλειστόκαινο. Έχουν βρεθεί άφθονα υπολείμματά τους.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΡΙΝΟΚΕΡΩΝ, ΕΔΩ.

Αλλά είναι μάλλον σπάνιοι στα ελληνικά αρχεία και ακόμη λιγότερο μελετημένοι από συστηματικής αποψεως.

Σε αυτό το επιστημονικό άρθρο, μελετήθηκαν συνολικά 124 δείγματα, εποχής του Κάτω Πλειστόκαινου, από οκτώ τοποθεσίες της Βόρειας Ελλάδος, που ευρέθησαν απολιθώματα, που εκτείνονται από περίπου πριν από 2,3 έως 1,2 εκατομμύρια χρόνια!

Οι τοποθεσίες Τσιότρα Βρύση[1] και Κρήμνη[2] στην λεκάνη της Μυγδονίας Μακεδονίας, παρείχαν το καλύτερο υλικό, τόσο από άποψη αριθμού, όσο και διατήρησης δειγμάτων.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΜΥΓΔΟΝΙΑΣ, ΕΔΩ.

Στις υπόλοιπες τοποθεσίες από τις λεκάνες:

• της Μυγδονίας,
• της Δράμας και
• της Νεάπολης Κοζάνης-Γρεβενών

είναι γνωστά λιγότερα από δέκα δείγματα για κάθε τοποθεσία![*]

Η παρούσα μελέτη καταγράφει την πρώτη εμφάνιση στην Ελλάδα του Stephanorhinus cl. S. hundsheimensis στις τοποθεσίες Ριζά[3] (θέση Ριζα-1), Κρήμνη (Κρήμνη, θέση 1, και 3 και Τσιότρα Βρύση, γεγονός που υποδηλώνει ότι το είδος μπορεί να έχει υπάρξει / εισέλθει ενωρίτερα από την υπόλοιπη Ευρώπη!

Επί πλέον, η τελευταία εμφάνιση του Stephanorhinus jeanvireti στην Ελλάδα καταγράφεται στο Δαφνερό[4] (θέση Dafnero-3) Κοζάνης.

Η παρουσία του Stephanorhinus etruscus επιβεβαιώνεται σε διάφορες τοποθεσίες, όπως ο Βώλακας Δράμας, η Τσιότρα Βρύση, ο Λιβακος[5] και η Απολλωνία (θέση Απολλωνία-1), σε ένα χρονολογικό εύρος όμοιο με το παραπάνω (2.300.000 – 1.200.000 χρόνων). Στην αρχή αυτού του χρονικού πλαισίου, τόσο το είδος S. jeanvireti όσο και το S. etruscus συνυπάρχουν στην Ελλάδα, ενώ η παρουσία τόσο του S. etruscus όσο και του Stephanorhinus (βλ. S. hundsheimensis) στην Τσιότρα Βρύση μαρτυρά την πρώτη συνύπαρξή τους στην Μακεδονία.

ΠΗΓΗ: Kr. Chitoglou, κ.ά. «Early Pleistocene rhinoceroses (Mammalia, Perissodactyla, Rhinocerotidae) from Northern Greece: biochronological and paleobiogeographic implications», GeroScience, Vol. 99, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 29.9.2025.

[*] ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Σημειώνω πως ρινόκεροι στην Μακεδονία, έχουν βρεθεί επίσης και: στον Αξιό ποταμό, στην Γέφυρα Θεσσαλονίκης, στο Καλαμωτό Χαλκιδικής, στην Μηλιά Γρεβενών, στην Νικήτη Χαλκιδικής, στο σπήλαιο Πετραλωνων Χαλκιδικής, στα Νέα Σύλλατα Χαλκιδικής, κ.α.

ΠΗΓΕΣ:

• Tsoukala, E. A Coelodonta antiquitatis praecursor (Mammalia, Rhinocerotidae, Zone 24) from the Axios Valley deposits (Gephyra, Macedonia, N. Greece). Bulletin of the Geological Society of Greece, Thessaloniki; 25 (2): 473-485, 1991.
• Guerin, C.; Tsoukala, E. The Tapiridae, Rhinocerotidae and Suidae (Mammalia) of the Early Villafranchian site of Milia (Grevena, Macedonia, Greece). Geodiversitas 35 (2): 447- 489, 16 figs, 13 tabs, doi.org/10.5252/g2013n2a7, 2013.
• Tsoukala, E.; Chatzopoulou, K. A new Early Pleistocene (latest Villafranchian) site with mammals in Kalamotó (Mygdonia Basin, Macedonia, Greece) – preliminary report. Mitteilungen der Kommission für Quartärforschung der Österreichischen Akademie der Wissenschaften 14: 213-233, 2005.
• Tsoukala, E., Guerin, C. The Rhinocerotidae and Suidae of the Middle Pleistocene from Petralona Cave (Macedonia, Greece). Acta Zoologica Bulgarica 68 (2): 243-264, 2016.
• Koufos, G.D. The large mammals from the Miocene/Pliocene locality of Silata, Macedonia, Greece with implications about the Latest Miocene palaeoecology. Beiträge zur Paläontologie, Wien; 30: 293–313, 2006.
• Koufos, G.D. New material of Chalicotheriidae (Perissodactyla, Mammalia) from the Late Miocene of Axios Valley, Macedonia (Greece) with the description of a new species. Annales de Paléontologie 98 (3): 203–224, 2012.
• Koufos, G.D. Palaeontology of the upper Miocene vertebrate localities of Nikiti (Chalkidiki Peninsula, Macedonia, Greece): Rhinocerotidae. Geobios 49: 69–73, 2016.

Μονοκερως ρινοκερως / Rhinoceros One-horned rhino) από το βιβλιο “Histoire des animaux, précédée d’un précis de l’histoire naturelle de l’homme”, εκδ. Perpignan, 1827.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Χίτογλου Κρ. «Μελέτη ρινοκεροτιδών (Rhinoceratidae) από τις θέσεις Τσιότρα βρύση και Πλατανοχώρι της Μυγδονίας λεκάνης / Study of Rhinoceratidae from the fossil sites Tsiotra vrysi and platanochori of Mygdonia basin», πτυχ. εργασία, Θεσσαλονίκη, 2016.
• Rhino resource center.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:

[1] Θέση που μετονομάσθηκε σε Κρύα Βρύση, στην περιφέρεια του οικισμού Παλαιόχωρας Χαλκιδικής. – βλ. ΦΕΚ.

• Βλ. επίσης και Konidaris G. E., κ.ά. «Tsiotra Vryssi: a new vertebrate locality from the Early Pleistocene of Mygdonia basin (Macedonia, Greece)», 2016.

[2] Η Κρήμνη είναι οικισμός του Δήμου Πολυγύρου Χαλκιδικής, στον κάμπο της Βόρειας Χαλκιδικής, στον 40ό παράλληλο [40°32′48.52″N 23°26′54.35″E]. Ο Πολύγυρος απέχει 19 χλμ. νότια της Κρήμνης. Οι κάτοικοι της Κρήμνης συμμετείχαν στην επανάσταση του 1821 (σημαντικότεροι αγωνιστές ο Ιωάννης Φώτη και ο αδελφός του, Αθανάσιος). Σήμερα, ασχολούνται με την γεωργία και την κτηνοτροφία. Αξιοθέατα το δασύλλιο της Αγίας Παρασκευής και ο κεντρικός ναός αγιου Νικολαου (19^ου αι.), στην Παλιά Κρήμνη.

[3] Τα Ριζά (τ. Σεποτνίκια) είναι οικισμός του Δήμου Ζερβοχωρίων Χαλκιδικής στον 40ό παράλληλο [40°30′14.0″N 23°26′35.2″E]. Ο Πολύγυρος κείται 14 χλμ. νότια της Ριζας. Οι κάτοικοί του χωριού πολέμησαν γενναία στην Επανάσταση του 1821 – φημισμένοι οι οπλαρχηγοί Βασίλειος Αθανασίου και Αθανάσιος Νικολάου Χαλκιώτης (πατέρας του καθηγητή ιστορίας Νικολάου Χαλκιόπουλου). Σήμερα κύριες ασχολίες των κατοίκων του είναι η γεωργία και η κτηνοτροφία. Παράγει ελιές και τυρί, προϊόντα για τα οποία φημίζεται. Αξιοθέατα ο ειδυλλιακός χώρος αναψυχής του Αγίου Αθανασίου και ο ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου (1852) που είναι τρίκλιτη βασιλική και η μεγάλη εκκλησία του κοιμητηρίου του αγιου Αθανάσιου (επίσης από τον 19ο αι.). Σήμερα έχει συνενωθεί με την Παλαιόχωρα Χαλκιδικής.

[4] Το Δαφνερό (τ. Βαϊπές, Βαϊπέσι) είναι μικρό χωριό του Νομού Κοζάνης, 15 χλμ. ΝΑ. της Σιάτιστας, στον 40ό παράλληλο [40°10′46″N 21°35′27″E], στον Δήμο Βοΐου, στις ΝΔ. πλαγιές του όρους Βούρινου, σε οροπέδιο που σχηματίζει ο ποταμός Αλιάκμων. Απέχει 10 χλμ. ΝΑ. της Σιάτιστας και 20 χλμ. ΝΔ. της Κοζάνης. Η ευρύτερη περιοχή έχει κατοικηθεί από την αρχαιότητα. Στην περιοχή του Παλαιόκαστρου υπάρχουν ίχνη ενός αρχαίου οικισμού. Ευρήματα που βρέθηκαν σε διάφορες τοποθεσίες του χωριού φιλοξενούνται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Το χωριό αναφέρεται στον Κώδικα της Ζάβορδας (περ. 1534) και το 1692. Κατοικείτο από ελληνόφωνους μουσουλμάνους (βαλαχάδες) Έλληνες. Οι κάτοικοί του συμμετείχαν στον Μακεδονικό Αγώνα και στην αντίσταση κατά των Ιταλών (Μάχη Φαρδύκαμπου). Μετά την ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών, ήλθαν εδώ οικογένειες από τον Πόντο (1926). Σήμερα, όσοι απέμειναν, ασχολούνται με την γεωργία, την κτηνοτροφία και την επεξεργασία γούνας. Στις 13.5.1995, το χωριό κτυπήθηκε από μεγάλο σεισμό, που είχε σαν αποτέλεσμα την καταστροφή των περισσοτέρων σπιτιών. Στα αξιοθέατά του, η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου (1832 / 1838), και οι κοιλάδες Αγίας Παρασκευής και Αλιάκμονος.

[5] Βλ. και Αν. Γ. Γκεμέ «Μελέτη των Πλειστοκαινικών ιπποειδών Eltgen (θέσεις Λιβακος, Καπετάνιος, Πολύλακκος, Δυτική Μακεδονία) / Study of the pleiocene Equids of the Eltgen collection (Localities Livakos, Kapetanios, Polylakkos, W. Macedonia), 2016. Καθώς και Άγγ. Ταμβάκης «Μελέτη των απολιθωμένων σαρκοφάγων της θέσης Λιβακός της συλλογής Eltgen – Μουσείο Γεωλογίας – Παλαιοντολογίας – Παλαιοανθρωπολογίας ΑΠΘ / Study of fossil carnivores from Libakos fossil site-ELTGEN Colleztion, Museum of Geology – Paleontology – Palaeoanthropology AUTh, 2019.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Vakalopoulos Ap. E. «History of Macedonia, 1354–1833», εκδ. Institute for Balkan Studies, 1973.
• Παπαοικονόμου Ν. Εμμ. «Προσωπογραφία αγωνιστών του 1821 από την Χαλκιδική και την Θεσσαλονίκη: όψεις της συμβολής της Μακεδονίας στην επανάσταση του 1821 και στην συγκρότηση του πρώτου τακτικού στρατού του Ελληνικού κράτους», εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 2016.
• Pelagidis Efst. «Η αποκατάσταση των προσφύγων στην Δυτική Μακεδονία (1923–1930) / The rehabilitation of refugees in Western Macedonia: 1923–1930], Ph.D. ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη, 1992.
• Simovski T. «Κατοικημένες περιοχές στην Αιγαιακή Μακεδονία», Σκόπια, 1998.

αρχαια παλαιολιθικη Μακεδονια πριν 2.300.000 χρονια ρινοκεροι Δραμα Κοζανη Γρεβενα Χαλκιδικη απολιθωματα ρινοκερων Λεκακης ρινοκερως Μακεδονιας, Αξιος ποταμος χωριο οικισμος Γεφυρα Θεσσαλονικης, τσουκαλα κουφος Θεσσαλονικη Καλαμωτο Χαλκιδικης, Μηλια Γρεβενων, Νικητη σπηλαιο Πετραλωνα Νεα Συλλατα συλατα