Το μολύβδινο έλασμα[1], γραμμένο και στις δύο όψεις του, διατηρεί πέντε συνολικά επιγραφές, από τις οποίες η μία – στην εμπρόσθια πλευρά – είναι η καλύτερα σωζόμενη. Η φθορά και η διάβρωση, κυρίως κατά μήκος της κάθετης αναδίπλωσης, έχουν αποσβέσει κάποια γράμματα∙ ωστόσο το κείμενο παραμένει ευανάγνωστο και αποκαλύπτει ένα ακόμη τεκμήριο της διαχρονικής ανάγκης της ανθρώπινης φύσης να αναζητήσει καθοδήγηση από τις θεϊκές δυνάμεις.
Στην κύρια επιγραφή, ένας έμπορος ή βιοτέχνης απευθύνεται στον θεό με την επίκληση «Τύχη αγαθή». Ρωτά αν θα επιτύχει εάν συνεχίσει να ταξιδεύει όπου φαίνεται κερδοφόρο, να κάνει εισαγωγές και εξαγωγές κατά κρίση, ενώ παράλληλα εξακολουθεί να ασκεί την τέχνη του.
Πίσω από την απλή αυτή διατύπωση διαφαίνεται η αγωνία ενός ανθρώπου για την επαγγελματική του πορεία· η επιθυμία να πάρει τη σωστή απόφαση για να εξασφαλίσει πρόοδο και σταθερότητα στην ζωή του. Μια επιθυμία που αντικατοπτρίζεται σε χιλιάδες ακόμη ερωτήματα χαραγμένα στα μικρά σε μέγεθος, ορθογώνια μολύβδινα ελάσματα που έχουν εντοπιστεί στο Ιερό και το Μαντείο της Δωδώνης, το οποίο, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ήταν ο τόπος που ο ίδιος ο Ζευς όρισε ως έδρα του αρχαιότερου ελληνικού χρηστηρίου (Ηρόδοτος 2.52.2). Εκεί οι προσκυνητές απηύθυναν τα ερωτήματά τους στον Νάιο Δία και στην σύνναό του Διώνη, το θεϊκό ζεύγος που κατοικούσε κάτω από την ιερή βαλανιδιά (φηγό). Η λατρεία τους συνδεόταν άρρηκτα με τη γη και το ιερό δένδρο, και ο Δίας έφερε την προσωνυμία «Νάιος», δηλαδή ο «ένοικος, ο κάτοικος» (ναίω = κατοικώ)[2].
Η επικοινωνία με το μαντείο ήταν αρχικά προφορική και η παράδοση αναφέρει ότι οι χρησμοί προέρχονταν:
- από το θρόισμα της ιερής φηγού,
- τον ήχο των χάλκινων λεβήτων που κρέμονταν γύρω από το δέντρο,
- το πέταγμα των περιστεριών που φώλιαζαν στα κλαδιά του και
- την διαμεσολαβητική ερμηνεία των ιερέων – των Σελλών – και των Πελειάδων ιερειών.
Αργότερα καθιερώθηκε και η χρήση των γραπτών ερωτημάτων στα χρηστήρια ελάσματα από μόλυβδο, υλικό φθηνό και εύκολο στη χάραξη, που προσφερόταν τόσο για πρόχειρη γραφή όσο και για επαναχρησιμοποίηση. Έτσι, πολλά ελάσματα είναι παλίμψηστα, φέροντας περισσότερες από μία επιγραφές: ερωτήσεις που σβήστηκαν ή ξαναγράφηκαν, και που μερικές φορές αλληλοκαλύπτονται, δυσχεραίνοντας την ανάγνωση. Οι πιστοί χάραζαν τη σκέψη τους στα λεπτά ελάσματα, τα δίπλωναν ώστε να «κλειστεί» μέσα τους η ερώτηση και τα κατέθεταν στο ιερό. Από τον ύστερο 6ο αι. π.Χ. έως τα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ., όπως μαρτυρούν οι επιγραφές τους, χιλιάδες τέτοια μικρά πλακίδια συσσωρεύτηκαν στο ιερό της Δωδώνης, συγκροτώντας ένα μοναδικό σώμα άμεσων γραπτών μαρτυριών. Οι επιγραφές διατηρούν την αμεσότητα του καθημερινού λόγου και φέρουν επάνω τους το ίχνος ανθρώπων που είτε γνώριζαν ελάχιστα γράμματα είτε υπαγόρευαν το ερώτημά τους σε κάποιον γραφέα λίγο πριν από την διαδικασία της χρησμοδοσίας του μαντείου του Διός.
Τα ερωτήματα[3] κάλυπταν όλο το φάσμα της ανθρώπινης ζωής:
- διλήμματα για τον γάμο και την τεκνοποιία,
- διαμάχες για κληρονομικά ή οικογενειακά ζητήματα,
- χρηματικές συναλλαγές,
- ανησυχίες για την υγεία,
- ανασφάλειες σχετικές με την εργασία και τα οικονομικά,
- την μετανάστευση και τα επαγγελματικά θαλασσινά ταξείδια,
- δικαστικές υποθέσεις,
- θέματα δημόσιας τάξης, ακόμη και
- αποφάσεις πόλεων ή πολιτικών κοινοτήτων που αφορούσαν την σύναψη συμμαχιών, την έκβαση πολιτικών σχεδίων ή την ευημερία των κατοίκων.
Η ποικιλία των διαλέκτων και των γραφικών χαρακτήρων που καταγράφεται στα ερωτήματα αντανακλά τον πολυφωνικό κόσμο των επισκεπτών του μαντείου. Από την Θεσσαλία έως τα νησιά του Αιγαίου και από τις αποικίες της Δύσης έως την Πελοπόννησο, άνθρωποι από κάθε κοινωνικό στρώμα κατέφθαναν στην Δωδώνη ζητώντας καθοδήγηση από το αρχαιότερο μαντείο του ελληνικού κόσμου[4].
Πέρα από την επιστημονική τους αξία, τα ελάσματα αυτά αποκαλύπτουν και μια έντονα ανθρώπινη διάσταση. Μας φέρνουν κοντά όχι μόνο στις μαντικές πρακτικές του αρχαιότερου ελληνικού μαντείου, αλλά και στις υπαρξιακές ανησυχίες και τα ερωτήματα των ανθρώπων που τα χάραξαν. Υπενθυμίζουν ότι πίσω από κάθε αρχαιολογικό εύρημα κρύβεται μια προσωπική ιστορία, μια στιγμή προσδοκίας και αναζήτησης, που γεφυρώνει τις εποχές.
- To παραπάνω μολύβδινο χρηστήριο έλασμα ανήκει στην Συλλογή Έργων Μεταλλοτεχνίας, αρ. ευρ. Καρ. 865/1. Προέλευση: Δωδώνη, Ανασκαφή Κ. Καραπάνου 1875-1876. Έχει διαστάσεις: πλάτος 10,5 εκατ., ύψος 2,9 εκατ., πάχος 1,4-2,2 χλστ. Χρονολόγηση: 4ος – 3ος αι. π.Χ. Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 36, Προθήκη 6 (αρ.47).
ΠΗΓΗ: Σ. Αθανασοπούλου, ΥΠΠΟΑ, έκθεμα του μηνός Δεκ. 2025. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 27.12.2025.
Βιβλιογραφια
- Carapanos C., Dodone et ses ruines, Paris 1878, 78-79, no. 18, pl.37,4 & 40, 2.
- Lhôte E., Les Lamelles oraculaires de Dodone, Geneva 2006, 185-190, no.89.
Γενικά για τα χρηστήρια ελάσματα της Δωδώνης και το μαντείο:
- Βοκοτοπούλου Ι. Π., «Η δημοσίευση των μολύβδινων πινακίων της Δωδώνης», Πρακτικά του Η΄ Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής και Λατινικής Επιγραφικής. Αθήνα, 3-9 Οκτωβρίου 1982, τόμ. Β΄, Αθήνα 1987, 82-86.
- Γκάρτζιου-Τάττη, Α., ‘’To αίνιγμα της Δωδωναίας χρησμοδοσίας’’ στο Β. Ν. Παπαδοπούλου – Ε.Δ. Βασιλείου (επιμ.), Δωδώνη, τα χρηστήρια ελάσματα, 2023 Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, 23-29.
- Δάκαρης, Σ. – Βοκοτοπούλου, Ι. – Χριστίδης, Α.,Τα χρηστήρια ελάσματα της Δωδώνης των ανασκαφών Δ. Ευαγγελίδη, επιμέλεια Σωτήρη Τσέλικα, ευρετήριο Γ. Παπαδοπούλου, Η Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία 2013.
- Dodona Online (DOL).
- Eidinow, E., Oracles, Curses, and Risk among the ancient Greeks, Oxford University Press 2007.
- Hoffmann, K. Ο. “Die Orakelinschriftenaus Dodona”,στο H. Collitz, F. Bechtel. (eds.) Sammlung der griechischen Dialekt-InschriftenII, Göttingen 1899.
- Lhôte E., ‘’La datation des textes oraculaires de Dodone’’, K.I. Soueref (ed.) Dodona. The omen’s questions. New approaches in the oracular tablets, 2017 Ioannina, 41-49.
- Παπαδοπούλου Β. Ν. – Βασιλείου Ε.Δ., «Τα χρηστήρια ελάσματα της Δωδώνης. Αγωνίες χαραγμένες στον μόλυβδο», Θέματα Αρχαιολογίας, τ. 5, τ. 2, 2021, 226-235.
- Παπαδοπούλου Β. Ν. – Βασιλείου Ε.Δ. (επιμ.), Δωδώνη, τα χρηστήρια ελάσματα, 2023 Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων.
- Parke, H. W., The Oracles of Zeus, Oxford 1967.
- Pomtow, H.R.,‘’Die Orakelinschriften von Dodona”, Jahrbiicherfürklassische Philologi29,1883, 305-360. (JKPh)
- Σουέρεφ, Κ. I. (επιμ.) Δωδώνη. Οι ερωτήσεις των χρησμών. Νέες προσεγγίσεις στα χρηστήρια ελάσματα, Ιωάννινα 2017.
- Τσέλικας, Σ., “Χρηστήρια ελάσματα“, στο Στ. Ελευθεράτου & Κ.Ι. Σουέρεφ (επιμ.), Δωδώνη. Το μαντείο των ήχων, Κατάλογος έκθεσης, Μουσείο Ακρόπολης, 2016 Αθήνα, 75-76.
- Τσέλικας, Σ.,”Χρηστήρια ελάσματα της Δωδώνης. Εκδοτικά και ερμηνευτικά ζητήματα”, στο Κ. I. Σουέρεφ (επιμ.), Δωδώνη. Οι ερωτήσεις των χρησμών. Νέες προσεγγίσεις στα χρηστήρια ελάσματα, Ιωάννινα 2017, 35-39.
- Χανιώτης, A., «Ιστορική σημασία των χρηστηρίων ελασμάτων της Δωδώνης» στο Κ. I. Σουέρεφ (επιμ.), Δωδώνη. Οι ερωτήσεις των χρησμών. Νέες προσεγγίσεις στα χρηστήρια ελάσματα, 2017 Ιωάννινα, 51-66.
- Φίλος, Π., «Τα αλφάβητα και οι διάλεκτοι των χρηστηρίων ελασμάτων» στο Β. Ν. Παπαδοπούλου – Ε.Δ. Βασιλείου (επιμ.), Δωδώνη, τα χρηστήρια ελάσματα, 2023 Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, 39-41.
Για την κληρομαντεία :
- Parker, R.,” The lot oracle at Dodona”, Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 194, 2015, 111-114.
- Τζουβάρα-Σούλη, Χρ., «Τρόποι μαντείας στο Ιερό της Δωδώνης», Δωδώνη ΚΣΤ, 1997, 29-70.
- Χανιώτης, A., «Συνομιλία με τους θεούς. Η ιστορική και θρησκευτική σημασία των πινακίδων της Δωδώνης», στο Β. Ν. Παπαδοπούλου – Ε.Δ. Βασιλείου (επιμ.), Δωδώνη, τα χρηστήρια ελάσματα, 2023 Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, 60-69.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Το έλασμα με το ερώτημα του εμπόρου ανήκει στα πρώτα χρηστήρια ελάσματα που ήρθαν στο φως από τις ανασκαφές του Κωνσταντίνου Καραπάνου (1875–76), οι οποίες αποκάλυψαν πολύτιμα αναθήματα, μολύβδινα ελάσματα και χάλκινα ψηφίσματα του Κοινού των Ηπειρωτών, επιβεβαιώνοντας τη θέση του Ιερού του Δωδωναίου Διός. Ο κύριος όγκος των ελασμάτων (άνω των 4.000, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων) προέρχεται από τις ανασκαφές του Δ. Ευαγγελίδη (1929–1932, 1935, 1952–1959) στην περιοχή της Ιεράς Οικίας, ενώ μικρός αριθμός (περ. 70) αποκαλύφθηκε από τον Σ. Δάκαρη στις ανασκαφές στο Βουλευτήριο.
[2] Ευρήματα αναθηματικού χαρακτήρα, όπως μικρογραφικά αγγεία και χάλκινα αντικείμενα, μαρτυρούν την άσκηση λατρείας στο ιερό της Δωδώνης ήδη από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Στους ιστορικούς χρόνους, το Ιερό εξελίχθηκε σε θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο των Ηπειρωτών, με την ιερή βελανιδιά και τον Δία Νάιο μαζί με την Διώνη να αποτελούν το επίκεντρο της θρησκευτικής πρακτικής. Ο χώρος παρέμεινε υπαίθριος μέχρι τον 5ο αιώνα π.Χ., όμως από τον 4ο αιώνα π.Χ. και εξής άρχισε να αναπτύσσεται ένα εκτεταμένο οικοδομικό πρόγραμμα, το οποίο κορυφώθηκε τον 3ο αιώνα π.Χ., όταν το Ιερό απέκτησε μνημειακή μορφή επί Πύρρου. H αρχαία λατρεία διατηρήθηκε στην Δωδώνη μέχρι τα τέλη του 4ου αι. μ.X., όταν με την επικράτηση του χριστιανισμού:
- καταστράφηκε η ιερή οικία,
- κόπηκε η αιωνόβια βαλανιδιά,
- σταμάτησαν να εορτάζονται τα Νάια, γιορτή προς τιμήν του Διός, και
- δημιουργήθηκε έδρα επισκόπου.
[3] Γενικής ή μερικής άγνοιας, τα ερωτήματα απευθύνονται κυρίως στον Δία (συχνά με τα επίθετα Νάιος, Δωδωναῖος, Προνάιος) και στην Διώνη, αλλά και σε άλλες θεότητες που λατρεύονταν στη Δωδώνη, όπως η Εστία, η Θέμις ή η Τύχη. Οι απαντήσεις ήταν κατά κανόνα μονολεκτικές – καταφατικές ή αρνητικές – και όπως δείχνουν σχετικοί όροι περί κλήρου (ἀναιρέω, λαγχάνω, κλῆρος, κτλ.) που απαντούν σε αρκετές από τις επιγραφές, πιθανότατα δίδονταν στους ερωτώντες μέσω κάποιας διαδικασίας που περιελάμβανε στοιχεία κληρομαντείας.
[4] Τα χρηστήρια ελάσματα, ως επί το πλείστον δημοσιευμένα, αποτελούν ανεκτίμητο υλικό για την επιγραφική, τη γλωσσολογία, την ιστορία των διαλέκτων, καθώς και για τη μελέτη της αρχαίας θρησκείας και κοινωνίας. Δικαίως εντάσσονται στο πεδίο της διαφύλαξης της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, με την εγγραφή του συνόλου τους στο ευρετήριο της UNESCO «Μνήμη του Κόσμου» στις 24.5.2023.
θεικη απαντηση αρχαιοι θεοι αρχαια Δωδωνη, μολυβδινα ελασματα αρχαιο μολυβδινο ελασμα επιγραφη φθορα διαβρωση, γραμμα κειμενο τεκμηριο διαχρονικη αναγκη ανθρωπινη φυση αναζητηση καθοδηγηση θεικες δυναμεις εμπορος βιοτεχνης θεος επικληση Τυχη αγαθη επιτυχια ταξιδι κερδοφορια εισαγωγες εξαγωγες τεχνη αγωνια ανθρωπος επαγγελμα επιθυμια αποφαση εξασφαλιση προοδος σταθεροτητα ζωη ερωτημα χαραγμενο ορθογωνιο μολυβδος Ιερο ιερον Μαντειο Δωδωνης, Ηροδοτος, θεικος τοπος Ζευς εδρα αρχαιοτερο ελληνικο χρηστηριο προσκυνητης ερωτηματα Ναιος Διας συνναος θεα Διωνη, θεικο ζευγος ζευγαρι κατοικια βαλανιδια βελανιδια φηγος δρυς λατρεια γη δενδρο, δενδρολατρεια δενδρολατρια προσωνυμια επιθετο επιθετα ενοικος, κατοικος ναιω = κατοικω επικοινωνια μαντικη προφορικη παραδοση χρησμος θροισμα ιερη ιερα ηχος χαλκινος λεβητας δεντρο, πεταγμα περιστερι κλαδι διαμεσολαβητικη ερμηνεια ιερεας Σελλοι Πελειαδες Πλειαδες ιερεια γραπτο χρηστηρια υλικο φθηνο ευκολο χαραξη, προχειρη γραφη επαναχρησιμοποιηση παλιμψηστο επιγραφες: ερωτησεις πιστος σκεψη λεπτο διπλωμα κλεισιμο 6ος 2ος αιωνας πΧ πλακιδιο μοναδικο σωμα corpus αμεση γραπτη μαρτυρια αμεσοτητα καθημερινος λογος γραμματα γραφεας γραφιας χρησμοδοσια Διος διλημμα γαμος τεκνοποιια, διαμαχη κληρονομικα οικογενειακα ζητηματα, χρηματικες συναλλαγες, ανησυχιες υγεια, ανασφαλειες εργασια οικονομικα μεταναστευση επαγγελματικα θαλασσινα ταξιδια, δικαστικες υποθεσεις, θεματα δημοσιας ταξης, αποφασεις πολεων πολιτικη κοινοτητα συναψη συμμαχιων, εκβαση πολιτικων σχεδιων ευημερια κατοικων κληρονομια οικογενεια ζητημα, χρηματικη συναλλαγη, χρημα ανησυχια ανασφαλεια εργασικαα οικονομια επαγγελμα θαλασσινο ταξιδι θαλασσιο δικαστηριο δικη δικαστικη υποθεση, θεμα δημοσια ταξη, αποφαση ψηφισμα πολης συμμαχια πολιτικο σχεδιο κατοικοι διαλεκτος γραφικος χαρακτηρας πολυφωνια επισκεπτης Θεσσαλια νησι Αιγαιο αποικια Δυση Πελοποννησος, ταξη κοινωνικο στρωμα αρχαιοτερο μαντειο ελληνικος κοσμος διασταση μαντικες πρακτικες υπαρξιακη ανησυχια υπαρξιακο αρχαιολογια ευρημα προσωπικη ιστορια, προσδοκια συλλογη εργων Μεταλλοτεχνιας, Μεταλλοτεχνια ανασκαφη Καραπανος 19ος μχ 4ος – 3ος Βοκοτοπουλος πινακιο πρακτικα Η Διεθνες Συνεδριο Ελληνικης και Λατινικης Επιγραφικης αινιγμα Δωδωναια χρησμοδοσια Υπουργειο Πολιτισμου, Εφορεια Αρχαιοτητων Ιωαννινων εφα δακαρης, ανασκαφες Εν Αθηναις Αρχαιολογικη Εταιρεια οξφορδη Oxford γκαιτινγκεν, γκeτινγκεν Gοttingen Σουερεφ, ηχοι καταλογος εκθεση Μουσειο Ακροπολης Αθηνας, αλφαβητο κληρομαντεια πρωτο αναθημα Κοινο των Ηπειρωτων, Ηπειρωτες Ηπειρος Δωδωνευς βουλευτηριο μικρογραφικο αγγειο χαλκινο αντικειμενο υστερη Εποχη Χαλκου ιστορικα χρονια θρησκευτικο πολιτικο κεντρο θρησκευτικη πρακτικη υπαιθριο 5ος οικοδομη μνημειακο Πυρρος χριστιανισμος καταστροφη οικια, κοψιμο αιωνοβια βαλανιδια εορτη γιορτη Ναια, εδρα επισκοπου επισκοπος επισκοπη αγνοια Προναιος θεοτητα συλλατρεια Εστια, Θεμις Τυχη απαντησεις μονολεκτικη καταφατικη αρνητικη κληρος αναιρεω, λαγχανω, κληρομαντια επιγραφικη γλωσσολογια, ιστορια διαλεκτοι θρησκεια κοινωνια παγκοσμια πολιτιστικη κληρονομια ευρετηριο ουνεσκο UNESCO Μνημη του Κοσμου
