Του Γιώργου Λεκάκη
Η νυν έκταση της Σλοβακίας έχει κατοικηθεί από ανθρώπους τουλάχιστον πριν από 270.000 χρόνια…[1]
Στην δε έκταση της νυν Σλοβακίας υπάρχουν περίπου 50 τοποθεσίες νεολιθικής εποχής, αλλά επιβεβαιωμένες είναι οι 15, εξ αυτών οι μεγαλύτερες:
- Bajtava (με εξωτερική διάμετρο 175 μ.), Borovce, Bučany, Cífer, Demandice (120 μ.), Domica (σπήλαιο και με παλαιολιθική κατοίκηση), Golianovo (210 μ.), Horné Otrokovce (150 μ.), Hostůovce (250 – 300 μ.), Kľačany, Milanovce, Nitrianský Hrádok, Podhorany-Mechenice (120 μ.), Prašník (175 μ.), Ružindol–Borová, Svodín 2 (140 ν.), Žitavce (145 μ.), κ.ά.[2]
Στο Vráble έως και 70 – 80 μακρόστενα σπίτια (μακρόσπιτα) – ομαδοποιημένα σε τρεις «γειτονιές» – κατοικήθηκαν ταυτόχρονα (εξαιρετική πυκνότητα πληθυσμού για αυτήν την περίοδο)![5] Ο νοτιοδυτικός από τους τρεις οικισμούς περιβαλλόταν από διπλή τάφρο μήκους 1,3 χλμ. – και έτσι διαχωριζόταν από τους άλλους. Κάποιες περιοχές ενισχύθηκαν με πασσάλους, που δεν πρέπει να ερμηνευθούν ως αμυντική κατασκευή, αλλά ως συνοριακή σήμανση της περιοχής του χωριού!
Όλοι οι σκελετοί, εκτός από αυτόν ενός, ενός βρέφους, ήταν ακέφαλοι, ενώ οι μπερδεμένες θέσεις των οστών, υποδηλώνουν ότι τα σώματα είχαν πεταχτεί (;) ή κυληθεί (;) στην τάφρο. Δεν είναι ακόμη σαφές εάν οι άνθρωποι είχαν σκοτωθεί με αποκεφαλισμό ή εάν τα κεφάλια τους είχαν αφαιρεθεί μετά τον θάνατό τους.
Το μέλος της ερευνητικής ομάδας K. Fuchs (του Πανεπιστημίου του Κιέλου) είπε ότι ορισμένα από τα οστά ήταν εκτός ανατομικής θέσεως, υποδεικνύοντας ότι τα αποσυντιθέμενα υπολείμματα μπορεί να έχουν ωθηθεί στην μέση της τάφρου για να δημιουργηθεί χώρος για επί πλέον σώματα. Περαιτέρω μελέτη θα προσπαθήσει να προσδιορίσει τις ηλικίες των νεκρών, εάν είχαν σχέση μεταξύ τους και εάν ζούσαν στην περιοχή…
ΠΗΓΗ: «Headless skeletons in a settlement trench: A 7000-year-old mass grave? – Archaeologists from the Collaborative Research Centre (SFB) 1266 came across an unusual find during this year’s excavations in Slovakia», Archaeological Institute of the Slovak Academy of Sciences (Nitra), Collaborative Research Centre (CRC) 1266 Kiel University (CAU), Πανεπ. Κιέλου, 11.1.2023. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 12.1.2023.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[2] Βλ. Iv. Kuzma, 2004.
[3] Ένας από τους μεγαλύτερους αστικούς οικισμούς της Εποχής του Χαλκού στην Ευρώπη. Είχε έκταση 20 εκτάρια, δηλ. μεγαλύτερος από τις Μυκήνες και την Τροία, της ιδίας εποχής! Ο οικισμός κατοικείτο από έως και 1,725 άτομα στο αποκορύφωμά του, περίπου το 5100 π.Χ.! Υπήρχαν δρόμοι και τρεις τάφροι. Η τοποθεσία είναι επίσης το βορειότερο γνωστό άστυ στην ιστορία, στην Κεντρική Ευρώπη, που χρονολογείται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Ο οικισμός αποδόθηκε στον «πολιτισμό Maďarovce».
Η πρώτη γραπτή αναφορά του Vráble είναι από το 1265 μ.Χ. με το όνομα Verebel > Verebély, κλπ.
[5] Μόνο στην Εύθρα (< Αίθρα;) στην Γερμανία έχει ευρεθεί οικισμός με ερείπια 300 μακρόσπιτων, υποδεικνύοντας έναν πληθυσμό παρόμοιου μεγέθους στο ίδιο χρονικό πλαίσιο με του Vrable. Ο οικισμός ήταν κοντά στην Λειψία. Είναι από τους αρχαιότερους αστικούς πολιτισμούς της Ευρώπης. Είχε οικισμό και ναό. Συνολικής έκτασης 25 εκταρίων (62 στρεμμάτων)! – βλ. έρευνες (1993 – 2005) του H. Stäuble. Το αρχαίο χωριό… κατεδαφίσθηκε, την δεκαετία του 1980 για να περάσει δρόμος για ένα υπαίθριο… λιγνιτωρυχείο!!!
Αποκεφαλισμένοι τελετουργικώς μετά θάνατον, πριν 7.250 χρόνια, ανακαλύφθηκαν στην Σλοβακία!
Το Βράμπλε είναι μια μικρή πόλη (9,000 κατ.) στην περιφέρεια Νίτρα, στην δυτική Σλοβακία, στους Παραδουνάβιους Λόφους στον ποταμό Ζιτάβα, περίπου 15 χλμ. από την Νίτρα, στον 48ο παράλληλο [48.24184199071348, 18.311789646582742], και 6 χλμ. από το χωριό Πάνα[1] και 900 χλμ. ΒΔ. από τον Εύξεινο Πόντο.
- Στο “Κάστρο της Γης” Φιντβάρ[2], κοντά στο Βράμπλε, βρέθηκε ένα από τα μεγαλύτερα αστικά συγκροτήματα της Εποχής του Χαλκού στην Ευρώπη! Η έκταση των 20 εκταρίων του, το καθιστά μεγαλύτερο από Μυκήνες και την Τροία, που ήταν τις σύγχρονες του! Ο οικισμός κατοικείτο από περίπου 1.000 άτομα. Τρεις τάφροι ενίσχυαν τις οχυρώσεις του! Είναι επίσης η βορειότερη γνωστή τάφρος στην Κεντρική Ευρώπη, της Πρώιμης Εποχής Χαλκού. Ήταν ένα σημαντικό κέντρο για την εκμετάλλευση των κοντινών κοιτασμάτων χρυσού και κασσιτέρου. Ο οικισμός αποδίδεται στον πολιτισμό Ούνετιτσε και στον πολιτισμό Μαντ’αροβτσε.
Ο αρχαιολογικός χώρος Vráble[3] – Veľké[4] Lehemby ανακαλύφθηκε το 2009. Ανασκάπτεται συστηματικως από το 2012 από μια διεθνή ερευνητική ομάδα με επί κεφαλής την Ακαδημία Επιστημών στην Νίτρα και από ερευνητές του Κέντρου Έρευνας 1266 στο Πανεπιστήμιο του Κιέλου.
Ξεχωρίζει από πολλούς άλλους οικισμούς του ιδίου Πολιτισμού λόγω αρκετών μοναδικών χαρακτηριστικών, όπως:
- το μέγεθος του οικισμού. Ίχνη περισσότερων από 300 σπιτιών (περίπου 5250 – 5000 π.Χ.)[5], ομαδοποιημένων σε τρεις γειτονιές. Ήταν ο μεγαλύτερος οικισμός στην κοιλάδα Žitava τον 52ο αιώνα π.Χ.
- την δομή, που περιβάλλεται από μια τάφρο και
- την ανακάλυψη ενός ομαδικού τάφου, με κτερίσματα, που περιείχε πολλά αποκεφαλισμένα άτομα![6] Οι σκελετοί χωρίς κεφάλι ανακαλύφθηκαν σε μια τάφρο στο Vráble.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα από το Vráble περιλαμβάνουν μια ποικιλία αντικειμένων, τυπικών του πολιτισμού της Γραμμικής Κεραμικής, όπως:
- ψημένος πηλός,
- κεραμικά[7]
- εργαλεία από πυριτόλιθο
- Αντικείμενα από οψιδιανό (βρέθηκαν και στις τρεις οικιστικές περιοχές, αν και άνισα κατανεμημένα), ενώ ένας πυρήνας από οψιδιανό ανακαλύφθηκε σε έναν από τους λάκκους,
- μενταγιόν από Σπονδύλο, πιθανώς σχετίζεται με έναν διαταραγμένο τάφο.
Η ανάλυση των οστών ζώων, των φυτικών υπολειμμάτων και των σταθερών ισοτόπων από τα ευρήματα του οικισμού δείχνει ότι οι κάτοικοι του Vráble λειτουργούσαν ένα καλά οργανωμένο σύστημα διαβίωσης. Υπήρχε μια στενή χωρική σχέση μεταξύ της κτηνοτροφίας και της γεωργίας. Τα χωράφια χρησιμοποιούνταν επίσης ως βοσκοτόπια για την παραγωγή κοπριάς, η οποία με την σειρά της ως λίπασμα, αύξησε τις αποδόσεις των καλλιεργειών. Αυτό συνέβαλε στην υψηλότερη παραγωγικότητα στο Vráble και θα μπορούσε να ήταν ένας παράγοντας για την υψηλή πυκνότητα και συγκέντρωση πληθυσμού του οικισμού.
Η τάφρος που περιείχε τους σκελετούς, συμπεριλαμβανομένων τεσσάρων ζευγών ανθρώπων, και μια μαζική ταφή, τουλάχιστον 77 ατόμων, περιέβαλε μία από αυτές τις γειτονιές.
- Μόνον ένας παιδικός σκελετός στην ομάδα διατήρησε το κεφάλι του.
- Σημάδια κοπής από αιχμηρά εργαλεία, που βρέθηκαν στα οστά, δείχνουν ότι τα σώματα είχαν αποκεφαλιστεί, αλλά ο αποκεφαλισμός πιστεύεται ότι ήταν μια τελετουργία μετά θάνατον και όχι μια πράξη βίας.
- Δεν βρέθηκαν κάτω γνάθοι, γεγονός που υποδηλώνει ότι τα κεφάλια είχαν διατηρηθεί άθικτα.
- Ωστόσο, βρέθηκαν σπόνδυλοι του λαιμού κατά μήκος του τοίχου της τάφρου και μπορεί να είχαν τοποθετηθεί εκεί αφού είχαν αφαιρεθεί τα κεφάλια των νεκρών.
Επειδή δεν έχει βρεθεί κανένα από τα κεφάλια, δεν είναι σαφές τι είδους τελετουργίες μετά θάνατον μπορεί να τελούνταν, αλλά οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η ταφή των σωμάτων σε μια τάφρο που περιβάλλει την γειτονιά μπορεί να ήταν ένας τρόπος να την διεκδικήσουν οι κάτοικοι και οι πρόγονοί τους.
ΠΗΓΗ: M. Furholt «Neolithic Bodies in Vráble – 7000 year-old Headless Human Skeletons in an Enclosed LBK Settlement in South-West Slovakia», Proceedings of the Prehistoric Society, Cambridge University Press, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.6.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Cheben Iv. κ.ά. «Archaeology in the Žitava valley II. The neolithic landscape of south-western Slovakia, Scales of Transformation in Prehistoric and Archaic Societies», αρ. 20, εκδ. Sidestone Press, Leiden, 2024.
- Furholt M. κ.ά. «Communality and Discord in an Early Neolithic Settlement Agglomeration: The LBK Site of Vráble, Southwest Slovakia», Cambridge Archaeological Journal, 30(3), doi:10.1017/S0959774320000049, 2020.
- Furholt M. κ.ά. «Archaeology in the Žitava valley I. The LBK and Želiezovce settlement site of Vráble, Scales of Transformation in Prehistoric and Archaic Societies», αρ. 9, εκδ. Sidestone Press, Leiden, 2020.
- Mecking Ol. κ.ά. «The development of pottery technology in Eythra from the Early Linear Pottery culture to the Late Stroke Ornamented Pottery culture», Archeologicke Rozhledy, 69 (2): 187–208, 2017.
- Müller J., κ.ά. «”6.1 On the demographic development of the LBK and Zeliezovce settlement sites of Vrable and the Upper Zitava Valley”» στο Furholt Μ. κ.ά. (επιμ.) «Archaeology in the Zitava valley I», εκδ. Sidestone Press, 2020.
- Müller-Scheeßel N. κ.ά. «New burial rites at the end of the Linearbandkeramik in south-west Slovakia», Antiquity, 95(379), https://doi.org/10.15184/aqy.2020.103, 2021.
- Müller-Scheeßel N. κ.ά. «A new approach to the temporal significance of house orientations in European Early Neolithic settlements», PLOS ONE 15(1): e0226082, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0226082, 2020.
- Toth P. κ.ά. «The rise and decline of the Early Bronze Age settlement Fidvár near Vráble, Slovakia», στο «Collapse or Continuity? Environment and development of Bronze Age human landscapes», εκδ. Verlag Dr. R. Habelt, 2012.
Και:
- “Vráble sú unikátom Starého kontinentu”, SME.
- “The significant Vrable-Fidvar site”, Comenius University Bratislava, 9.2.2017.
“Fidvár near Vráble – Archaeological Investigations at a Central Place of the Early Bronze Age on the Fringes of the Western Carpathians in Slovakia 2007-2008”, Universität Würzburg.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] 48.236150302598965, 18.228150360378038.
[2] Περίπου 700 μ. από το νοτιώτερο τμήμα του Βράμπλε, στον 48ο παράλληλο [48.22462843752584, 18.30440035296718].
[3] vrábeľ (σλοβακική διαλεκτος – σπουργίτι > vrabec).
[4] Velke = Μεγάλο.
[5] Τα αρχαιότερα σπίτια ήταν προσανατολισμένα περίπου στις 32°. Τα μεταγενέστερα όμως ήταν ευθυγραμμισμένα περίπου στις 4°. Αυτή η αλλαγή μπορεί να αντανακλά ένα ψυχολογικό φαινόμενο γνωστό ως pseudoneglect(*), που εντοπίσθηκε για πρώτη φορά στην Νεολιθική εποχή. Κατ’ αυτό το φαινόμενο, οι άνθρωποι τείνουν να κάνουν μικρές αποκλίσεις, προς τ’ αριστερά ή δεξιά, στον προσανατολισμό τους, κάτι που μπορεί να αντικατοπτρίζεται και στην ευθυγράμμιση των σπιτιών τους.
(*) pseudoneglect = ψευδοπαραμέληση, ένα ένα γνωστό φαινόμενο της γνωστικής νευροεπιστήμης, κατά το οποίο οι περισσότεροι υγιείς άνθρωποι, παρουσιάζουν μια μικρή, αλλά συστηματική προτίμηση, προς την αριστερή πλευρά του χώρου. Ονομάζεται «ψευδο-παραμέληση» επειδή ομοιάζει, με το νευρολογικό σύνδρομο της χωρικής παραμέλησης (neglect), αλλά σε πολύ πιο ήπια μορφή, που εμφανίζεται συνήθως μετά από βλάβη στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου. Οι ασθενείς με neglect μπορεί να αγνοούν εντελώς την αριστερή πλευρά του χώρου, ενώ οι υγιείς άνθρωποι εμφανίζουν το αντίθετο: μια ελαφρά υπερπροτίμηση της αριστερής πλευράς. Δεν αποτελεί πάθηση. Μετριέται με το τεστ “line bisection task”.
[6] Παρατηρείται και σε άλλες περιοχές της Κεντρικής Ευρώπης, όπως στους μαζικούς τάφους του Τάλχαϊμ ή τον περίβολο του Χέρξεϊμ. Αυτά τα ευρήματα υποδηλώνουν μια αλλαγή στις ταφικές παραδόσεις, πιθανώς από την εμφάνιση νέων κοινωνικών και πολιτιστικών δομών.
Επίσης, αποκεφαλισμένοι σκελετοι έχουν βρεθεί:
- Στην York / Yorkshire, ρωμαϊκών χρόνων, με πολλούς αποκεφαλισμένους σκελετούς. Σε αρκετές περιπτώσεις τα κεφάλια είχαν τοποθετηθεί δίπλα στα σώματα ή ανάμεσα στα πόδια τους! Στο Cambridgeshire, στο Lincolnshire και στο Wintringham κοντά στο St. Neots, επίσης ρωμαϊκών χρόνων.
- Στην περιοχή της Γρατιανόπολι (νυν Grenoble Γαλλίας) – χώρος εκτελέσεων του 16ου αι. μΧ, με ομαδικούς τάφους, όπου ορισμένοι σκελετοί έφεραν ίχνη αποκεφαλισμού και ακρωτηριασμών. Στην Γαλλία, έχουν βρεθεί και αλλού ομαδικοί τάφοι εκτελεσμένων ατόμων από τον Μεσαίωνα και τους νεότερους χρόνους.
- Στην Τουρκία και την Συρία – προϊστορικοί οικισμοί, όπου τα κρανία φυλάσσονταν χωριστά από τα σώματα.
- Στην Κίνα – αρχαίοι τάφοι όπου τα κρανία αφαιρέθηκαν για τελετουργικούς λόγους.
- Σε πολιτισμούς του Περού κάποιες ταφές συνδέονται με την πρακτική των «κεφαλών-τροπαίων», όπου τα κεφάλια διατηρούνταν ξεχωριστά.
- Στο Μεξικό – ανθρωποθυσίες και αποκεφαλισμοί.
- Στην αρχαία Ελλάδα έχουν βρεθεί μόνον μεμονωμένες περιπτώσεις αποκεφαλισμένων σκελετών.
[7] ύστερης φάσης του πολιτισμού της Γραμμικής Κεραμικής (τύπου Želiezovce), με λίγα θραύσματα του Πολιτισμού Lengyel και του Πολιτισμού Bükk, που συνήθως βρίσκονται στην ανατολική Σλοβακία.
