Του Γιώργου Λεκάκη
Οι επιστήμονες στην Ιταλία συνεχίζουν (με τις νέες μεθόδους της σύγχρονης ψηφιακής τεχνολογίας) το εικονικό «ξετύλιγμα» και την ανάγνωση των αρχαίων ελληνικών παπύρων του Ηρακλείου (Herculaneum) της Καμπανίας της Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας και, όπως ανακοινώθηκε, έκαμαν νέα πρόοδο στο πολύ δύσκολο έργο τους!
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για το Ηράκλειο Καμπανίας, των Λοκρών Φαιάκων, διαβάστε ΕΔΩ.
Οι «πάπυροι του Herculaneum», πολλοί από τους οποίους περιέχουν έργα αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, ανακαλύφθηκαν το 1752-1754 σε αρχαιολογικές ανασκαφές στην λεγόμενη «Βίλλα των Παπύρων» στο Ηράκλειο, κοντά στην Πομπηία. Η βίλλα κατεστράφη και θάφτηκε στις στάχτες μετά από την καταστροφική έκρηξη του ηφαιστείου του Βεζούβιου (79 μ.Χ.).
Σήμερα, όμως, οι περίπου 1.800 πάπυροι διατηρούνται στο «Ινστιτούτο της Γαλλίας» στην πόλη των Παρισίων και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νεαπόλεως. Ουσιαστικά αυτή είναι η μόνη αρχαία ελληνική-ρωμαϊκή βιβλιοθήκη, η οποία έχει επιβιώσει! Και ήταν σε ένα μικρό δωμάτιο μιας ρωμαϊκής βίλλας! Είναι οι πρώτοι πάπυροι με ελληνική γραφή, που ευρέθησαν σε επίσημες αρχαιολογικές ανασκαφές…
- ΔΕΙΤΕ εδώ το σχετικό βίντεο ΕΔΩ.
Μετά την έκρηξη του Βεζούβιου, ένα κύμα αέρα 320οC, έκαψαν τους ευαίσθητους παπύρους και τους απανθράκωσαν…Οι αρχαιολόγοι τους βρήκαν σε μια κατάσταση πολύ ευάλωτη. Προσπάθησαν να τους ανοίξουν και να τους διαβάσουν χωρίς να τους βάλουν σε σοβαρό κίνδυνο καταστροφής. Μέχρι σήμερα, οι αρχαιολόγοι έχουν προσπαθήσει να ανοίξουν περίπου 800 πάπυρους, αλλά συχνάκις το έργο είχε καταστροφικά ή περιορισμένα αποτελέσματα…
Αλλά οι επιστήμονες έχουν τώρα εναλλακτικές λύσεις, που είναι λιγότερο καταστροφικές. Φυσικοί από το Ινστιτούτο Νανοτεχνολογίας του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας της Ιταλίας στην Ρώμη, με επί κεφαλής τους Alessia Cedola και Inna Bukreeva, ανακοίνωσαν ότι (με την χρήση κατάλληλων αλγορίθμων) έχουν βελτιώσει περαιτέρω την προηγμένη φάση ακτίνων-Χ (X-ray Phase-Contrast Tomography/XPCT).
Εύκολα «ξεδίπλωσαν» δύο παπύρους (τους PHerc 375 και PHerc 495) και άρχισαν να διαβάζουν κυριολεκτικά το περιεχόμενό τους! Δημιούργησαν αρχικώς στην Ευρωπαϊκή Σύνοδο στην Γκρενόμπλ μια τομογραφική τρισδιάστατη ανακατασκευή κάθε πάπυρου, κι έτσι μπορούσαν, εν συνεχεία, με την βοήθεια του νέου εξειδικευμένου λογισμικού, να απομονώνουν ένα-ένα κάθε διαδοχικό στρώμα, και να διαβάσουν τα κείμενα από το παραμορφωμένο υλικό!
Μέχρι στιγμής, έχουν εντοπίσει 14 σειρές με ελληνικά γράμματα! Περισσότερες από ποτέ, απ’ όσους παπύρους έχουν ήδη αναγνωσθεί! Δύο Ιταλοί παπυρολόγοι, οι οποίοι συνεργάζονται με τους φυσικούς του Ινστιτούτου έχουν, λένε, αποκωδικοποιήσει πλήρως το κείμενο, και πιστεύουν ότι είναι ένα επικό έργο του φιλόσοφου και ποιητή, Φιλόδημου!
Οι επιστήμονες ελπίζουν ότι θα έχουν ολοκληρώσει τις εργασίες τους μέχρι το τέλος του 2017. Και από το 2018 θα αρχίσουν ψηφιοποίηση άλλων παπύρων!
Ήταν 2015, όταν για πρώτη φορά, άλλοι Ιταλοί επιστήμονες από το Ινστιτούτο Μικροηλεκτρονικής και Μικροσυστημάτων του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας στην Νεάπολη, με επί κεφαλής τον φυσικό Vito Mocella, και την βοήθεια της τεχνολογίας XPCT, διάβασαν (χωρίς να ανοίξουν) ένα κομμάτι μισοκατεστραμμένου παπύρου. Η τομογραφία ακτίνων-Χ διαχωρίζει το καμένο υπόστρωμα των παπύρων από τα γράμματα (τα γραμμένα με μαύρο μελάνι), χάρις στην λεπτή, αλλά ευδιάκριτη διαφορά των δύο υλικών (πάπυρος/μελάνι) με ακτίνες-Χ. Τα γράμματα είναι μόνον 0,1 χιλιοστά επάνω από την επιφάνεια του παπύρου, κι έτσι μπορούν να διαβαστούν! Ο κ.Mocella, ο οποίος αποκάλυψε τα πρώτα λόγια των παπύρων, δήλωσε ότι η νέα έρευνα των συναδέλφων του είναι «ενδιαφέρουσα εργασία», αλλά, ισχυρίσθηκε ότι, και η δική του ερευνητική ομάδα έχει κάνει από τότε συνεπή πρόοδο…
ΠΗΓΗ: Tornos News, 12.8.2017.
Για την ανάγνωση και αξιοποίηση όλων των παπύρων του Ηρακλείου, πόλεως που ίδρυσε ο Ηρακλής, έχει δημιουργηθεί το «Διεθνές Κέντρο Μελετών των Παπύρων του Herculaneum». Αυτά τα κείμενα θα επεξεργασθούν, θα μεταφρασθούν και θα δημοσιευθούν από το Oxford University Press. Η Ελλάς, πνευματικός κληρονόμος αυτών των θησαυρών, είναι απούσα και θεατής των εξελίξεων…
Αλλά ποιος είναι ο Φιλόδημος; Πρόκειται για σημαντικό Έλληνα επικούρειο φιλόσοφο (περ.110-30 π.Χ.), από τα Γάδαρα της Κοίλης Συρίας. Εμαθήτευσε στον Κήπο των Αθηνών παρά τον Ζήνωνα τον Σιδώνιο και έζησε στην Αλεξάνδρεια, την Ρώμη, και είτα στην περιοχή της Νεαπόλεως, όπου συνδέθηκε με τον Πείσωνα (πενθερό του Ιουλίου Καίσαρος!). Κάποιοι λένε ότι η Βίλλα των Παπύρων ήταν βίλλα του Πείσονος. Ο Φιλόδημος ήταν φίλος και του Αντιόχου του Ασκαλωνίτη! Ήταν σε επαφή με τον Βιργίλιο και επηρέασε τον Οράτιο! Ως φιλόσοφος ο Φιλόδημος εξυμνείται από τον μέγα Κικέρωνα! Είναι γνωστός και ως ποιητής επιγραμμάτων (34, κυρίως ερωτικά, διεσώθησαν στην «Παλατινή Ανθολογία» του Φιλίππου).
Και ενώ ουδέν έργο του μας ήταν γνωστό, ήλθε στο φως η ανευρεθείσα βιβλιοθήκη στο Ηράκλειο με πολλές φιλοσοφικές διατριβές και αποσπάσματα έργων του, που συμπλήρωσαν τις γνώσεις μας περί της επικουρείου φιλοσοφίας. Τα πρώτα θραύσματα του Φιλόδημου από το Ηράκλειο εδημοσιεύθησαν το 1824.
Σπουδαιότερα των γνωσθέντων έργων του Φιλοδήμου είναι:
- Περί ευσεβείας («όμοιο» με του Κικέρωνος De natura deorum),
- Περί σημείων και σημειώσεων (εκδ.Philipson, Βερολίνο, 1881),
- Περί ρητορικής (εκδ.L.Spengel, στο «Abhandl» της Βαυαρικής Ακαδημίας, Ill, 1831, και Δαυίδ Blank, D.Obbink και J.Hammerstaedt), Περί μουσικής (εκδ.Kemke, 1884),
- Περί ποιημάτων (ή Περί Ποιητικής, εκδ.Dubner, Παρίσιοι, 1849 και Δαυίδ Armstrong, J.Porter, J.Fish και C.Mangoni),
- Περί κακιών (ή Περί Αρετών και Κακιών, 6 βιβλία, εκδ.H.Sauppe, Λειψία, 1853),
- Περί οργής (εκδ.Comperz, Λειψία, 1864),
- Περί θανάτου (4 βιβλία, εκδ. Mekler, 1885 και Γ.Βενιαμίν Χένρυ, 2009). Αλλά και: Περί Ομήρου και του καθ’ Όμηρον αγαθού βασιλέως,
- Περί θεών,
- Περί παθών,
- Περί χάριτος,
- Περί Αισθήσεως,
- Περί Στωικών,
- Περί Πλούτου,
- Περί Φιλαργυρίας,
- Επικούρειες Δόξες,
- Περί Ομιλίας,
- Περί Υπερηφάνειας,
- Περί σύνταξης των Φιλοσόφων,
- Περί Θανάτου,
- Περί Ηθικής,
- Περί Οικονομίας,
- Περί Παρρησίας,
- Περί Κολακείας,
- Περί Επιχαιρεκακίας, κλπ.
που μας εγνώρισαν οι πάπυροι του Ηρακλείου! Στα έργα του υπερασπιζόταν την επικούρεια στάση ζωής ενάντια στην των Στωικών και Περιπατητικών. Είναι η προσπάθεια του τελευταίου των επικούρειων να επεξεργασθεί τις θέσεις του ιδρυτού της Σχολής του…
Παρ’ όλα αυτά, τα ελληνικά υπνουργεία Πολιτισμού ή Παιδείας, δεν έχουν αποστείλει ποτέ, εδώ και έναν αιώνα, κάποιον από τους πολλούς αργομίσθους υπαλλήλους τους στην Νεάπολη, να βοηθήσουν στο έργο διασώσεως αυτών των αρχαίων ελληνικών θησαυροκειμένων…
ΠΗΓΗ: ομώνυμο άρθρο του Γ. Λεκάκη στην εφημ. “Kontra News”, 27.8.2017. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.8.2019.
To 2026, η είδηση επανερχόταν: Οι επιστήμονες «ξετύλιξαν» πλήρως έναν ολόκληρο κύλινδρο από ανθρακωμένο πάπυρο, που διασώθηκε από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Γνωστός ως PHerc. 1667, ο κύλινδρος είναι ένας από μια βιβλιοθήκη κειμένων που βρέθηκε τον 18ο αιώνα, σε μια επαυλη στην αρχαία πόλη Ηράκλειον – γνωστή ως Ερκολάνο. Πληροφορίες από τον PHerc. 1667 συλλέχθηκαν με αξονική τομογραφία και στην συνέχεια ο πάπυρος ουσιαστικά ξετυλίχτηκε. Προηγμένη τεχνητή νοημοσύνη, εκπαιδευμένη να αναγνωρίζει μελάνι στον πάπυρο, ανίχνευσε 20 στήλες κειμένου στον κύλινδρο μήκους σχεδόν 1,5 μ. «Σήμερα – μετά από χρόνια διεπιστημονικής εργασίας που συνδυάζει προηγμένη απεικόνιση, τεχνητή νοημοσύνη, ακαδημαϊκή έρευνα και έναν διαγωνισμό καινοτομίας – είμαστε επί τέλους σε θέση να τις διαβάσουμε», δήλωσε ο Br. Seales (του Πανεπιστημίου του Κεντάκυ). Ο κ. Seales είναι μέλος της ομάδας που το 2023 ξεκίνησε το The Vesuvius Challenge, έναν διαγωνισμό που ενθαρρύνει τους ερευνητές να εργαστούν για την εικονική αποσυσκευασία ανθρακωμένων κυλίνδρων. Η Fr. Nicolardi τ(ου Πανεπιστημίου της Νεάπολης Federico II) είπε ότι ο PHerc. 1667 είχε καταστραφεί από προηγούμενες προσπάθειες ξεδιπλώματος και τελικά κρίθηκε δυσανάγνωστος την δεκαετία του 1980. Τώρα, εξήγησε, η ανάλυση της γραφής και των αναφορών του κυλινδρου υποδηλώνει ότι χρονολογείται στον 2ο ή στα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ. Το κείμενο, από άγνωστο συγγραφέα, είναι μια συζήτηση για την ηθική, τις τέχνες και την ανθρώπινη συμπεριφορά, ίσως αντανακλώντας την στωική σκέψη. «Δεν πρόκειται πλέον μόνο για απεικόνιση ή μηχανική μάθηση», είπε ο Seales. «Τώρα χρειαζόμαστε ειδικούς που μπορούν να διαβάσουν, να επεξεργαστούν και να κατανοήσουν τι λένε», κατέληξε.
Η πρώτη λέξη που αποκάλυψε η ομάδα που εργαζόταν για το Vesuvius Challenge το 2023 ήταν η ελληνική λέξη «πορφύρα» ή «πορφύρας». Οι ερευνητές μπόρεσαν να διαβάσουν τις λέξεις: «Φιλόδημος, Περί Θεών, Βιβλίο 8». Αυτό αποδεικνύει για πρώτη φορά ότι το «Περί Θεών» ήταν μια σειρά τουλάχιστον 8 βιβλίων του Έλληνα φιλοσόφου. Προηγουμένως, μόνο ένα, το πρώτο, βιβλίο ήταν γνωστό!
ΠΗΓΗ: “Papyrus scroll burnt to a crisp during Vesuvius eruption deciphered with help of AI”, CNN, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 26.6.2026.
