Ο δίκταμος από την ιερά Κνωσία Δίκτη Κρήτης, τον Γιούχτα, λέγεται και έρωντας διότι φανερώνει έρωτα! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Το δίκταμο / δίκταμνο / ή δίκταμος / δίκταμνος (επιστημονική ονομασία Origanum dictamnus, Ορίγανον το δίκταμνον / Dictamnus creticus / Origano di Creta, dittamo di Candia, dittamo Cretico / Dittany of Crete, Kretadiptam, Kreta-Majoran[1]) είναι ένα ενδημικό φυτό που συναντάται στην Κρήτη, όπου λέγεται έρωντας. Χρησιμοποιείται ως ρόφημα.

• Το δίκταμο σχετίζεται με την ρίγανη (< ορίγανη < όρη + γάνα / χαρά = η χαρά των ορέων).

Οι πρώτες απεικονίσεις δίκταμου χρονολογούνται από το 1500 π.Χ. σε μια τοιχογραφία ενός μινωικού παλλατιού! Το δίκταμο είναι το πρώτο αντισηπτικό για εξωτερική χρήση που αναφέρεται στις πινακίδες της Γραμμικής Β (1300 π.Χ.) – άρα γνωστό στους αρχαίους Ελληνες για τις φαρμακευτικές του ιδιότητες![2]

Ο θεός Ζευς, σώθηκε από βέβαιο θάνατο στο Δικταίον Άντρον στο Λασυθι και σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, χάρισε το φυτό στους Λασυθιώτες.[3] Το όνομα προέρχεται από το όρος Δίκτη (Λασυθιώτικα Όρη) όπου παλαιότερα αφθονούσε. Ειδικότερα καλλιεργείται πολλά χρόνια στην Έμπαρο Άνω Βιάννου Ηρακλείου. Αλλά στην άγρια ​​φύση, το Origanum dictamnus φύεται αποκλειστικώς στην Κρήτη.

Στην κρητική διάλεκτο λέγεται έρωντας < έρωτας, έρως. Η παράδοση λέει ότι μόνον οι πιο ερωτευμένοι νέοι ήταν ικανοί να διακινδυνεύσουν την ζωή τους, σκαρφαλώνοντας στα σκιερά τοιχώματα των φαραγγιών (φύεται έως και τα 1.900  μ.!), για να φέρουν αυτό το φυτό στην αγαπημένη τους, ως δείγμα της αγάπης τους, που νοιάζεται για την υγεία της. Μετά από αυτό το δοκίμι της αγάπης, η νέα επείθετο πια, για τον έρωτα του καλού της… Εξ ου και ερωτοβότανο. Έως και τον Μεσαίωνα, το δίκταμο ήταν δώρο αρραβώνων προς τις Κρητικοπούλες, απόδειξη αντρειοσύνης του γαμπρού.

Το φυτό έχει πανάρχαια σχέση με τον έρωτα, αφού ήταν αφιερωμένο στην πρωτοθεά Δίκτυννα, από όπου κατά μία εκδοχή, επήρε και το όνομά του. Ο περίφημος Κρητικός βασιλιάς Μίνωας, ιδρυτής του Μινωικού πολιτισμού, την ερωτεύτηκε και την κυνήγησε· εκείνη, προκειμένου να τον αποφύγει, έπεσε στην θάλασσα, και ο Ζευς την μεταμορφωσε σε φυτό, που επήρε το όνομά της… Όταν η Δίκτυννα έγινε επίθετο της θεάς Αρτέμιδος (ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκακης “Τα επιθετα της θεας Αρτεμιδος”), το βότανο ονομασθηκε αρτεμίδιο, για την θεά του τοκετού και της νέας ζωής διότι έλεγαν πως το έγχυμα δίκταμου σε νερό ή κρασί διευκολύνει τον τοκετό. Η ίδια η Άρτεμις εχρησιμοποίησε δίκταμο για να βοηθήσει στην εγκυμοσύνη της, όταν ήταν έγκυος στον Ερμαφρόδιτο στο όρος Ίδη Τρωάδος. – ΠΗΓΗ: Οβίδιος «Μεταμορφώσεις», 4.288. Η δε θεά του τοκετού, Ειλειθυΐα, φορούσε στέμμα από δίκταμο!

Κατ’ άλλους, το δίκταμνο ετυμολογείται από τις λέξεις Δίκτη = θάμνος[4]. Το όνομα Δίκτη προέρχεται από την Κνωσία Δίκτη, βουνό όπου ο Ζευς ανατράφηκε από την αίγα Αμάλθεια και γι’ αυτό ήταν ιερό και αφιερωμένο σε αυτόν – σήμερα, το βουνό αυτό ονομάζεται Γιούχτας. Και είναι γνωστό ότι το Origanum dictamnus φυτρώνει εκεί άγριο και σε μεγάλες ποσότητες!!!

Τέλος, κατά μία άλλη εκδοχή, δίκταμνος < δίκτη + αμνός, φυτό της Δικτης που γιατρευει τους αμνούς. Η θεά Αφροδίτη θεραπευσε τον αγαπημένο της, Αινεία, που ήταν τραυματισμένος από βέλος, με την βοήθεια βάμματος αυτού του βοτάνου, το οποίο μάζεψε η ίδια στις πλαγιές της Ίδης! – ΠΗΓΗ: Βιργιλιος «Αινειάδα». Και ο Αριστοτέλης έγραψε ότι τα αγριοκάτσικα στην Κρήτη, που τραυματίζονταν από βέλη, αναζητούσαν το φυτό για να θεραπευτούν. Το ίδιο ισχυρίζονται και στην Κρήτη σήμερα. Λένε επίσης ότι έχει την ιδιότητα να κάνει τα βέλη που έχουν καρφωθεί στο σώμα, να βγαίνουν! Τα κρι-κρι, λένε, το
ανιχνεύουν από χιλιόμετρα μακριά! – ΠΗΓΗ: Αριστοτέλης «Ιστορία των Ζώων», 612a, τ. 3, έκδ. Ιδρύματος Bernat Metge. Και Ο. Dapper, 1703 (παρακάτω φωτ.),

Τον 1ο αιώνα, ο Διοσκορίδης και ο Πλίνιος  ανέφεραν ότι οι αγριόγιδες και τα ελάφια στην Κρήτη, όταν τα κτυπουσε βέλος κυνηγού, έτρεχαν αμέσως σε ένα μέρος όπου φύτρωνε αυτό το βότανο για να το φάνε. Το βέλος έπεφτε τότε από το τραυματισμένο ζώο και η πληγή έκλεινε. Το ίδιο έγραψε και ο Κλαύδιος Αιλιανός και τον 4^ο αιώνα ο Ψευδο-Απουλήιος.

Απο το κεφαλαιο “Diptanum” (= δικταμο) στο εργο του ΨευδοΑπουληιου (4ος αι. μ.Χ.) από χειρόγραφο του 13ου αι. ΠΗΓΗ: Κωδικας / Cod. Vindobonensis 93, φύλλο 70r.

Οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί επίστευαν ότι το δίκταμο μπορούσε να θεραπεύσει όλες τις ασθένειες – ήταν πανάκεια. Στην μινωική Κρήτη και την αρχαία Ελλάδα ήταν ένα από τα σπουδαιότερα φαρμακευτικά φυτά.

Ο Ιπποκράτης το χρησιμοποιούσε κατά των παθήσεων του στομάχου, στομαχόπονο και του πεπτικού συστήματος, στους ρευματισμούς[5], τα αρθριτικά, ως επουλωτικό, εμμηναγωγό, τονωτικό και αντισπασμωδικό. – ΠΗΓΗ: É. Littré «Œuvres complètes d’ Hippocrates». Γ. Λεκακης «Ιπποκράτης, ο πατέρας της Ιατρικής». Ο Ιπποκράτης στο «Περί Φύσης της Γυναίκας» συνιστά «πίνετε μια ποσότητα δίκταμου από την Κρήτη σε νερό, μεγέθους οβολού» για να «προκαλέσετε το χορίο (μετά τον τοκετό, μεμβράνη που περιβάλλει το έμβρυο) και την έμμηνο ρύση». Πλην των παραπάνω, η αρχαία ιατρική βιβλιογραφία συνιστά το δίκταμο για εντερικά προβλήματα, εγκυμοσύνες υψηλού κινδύνου, επώδυνη έμμηνο ρύση, και εξωτερικά ως αντισηπτικό και πηκτικό. Ως μαντικό θυμίαμα εθεωρείτο πνευματαγωγο.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι έχει αντισηπτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή λαϊκή ιατρική της Ελλάδας με την μορφή εγχύματος για την αντιμετώπιση κρυολογημάτων, λοιμώξεων του στόματος και των δοντιών, πεπτικών προβλημάτων, μηνόρροιας, διαβήτη, παχυσαρκίας, νεφρικών και ηπατικών προβλημάτων. Τα δε δραστικά συστατικά του αιθέριου ελαίου δίκταμου είναι διεγερτικά, αποσυμφορητικά, αντισηπτικά, αντισπασμωδικά, αναλγητικά, αντιφλεγμονώδη, βακτηριοκτόνα, αποχρεμπτικά, μυκητοκτόνα, αντιικά, αντιελκωτικά, αντιοξειδωτικά, εντομοαπωθητικά, κλπ. Έχει και αντικαρκινικές ιδιότητες λόγω του ουρσολικού οξέος που περιέχεται στα φύλλα του.[6] Ως κατάπλασμα για πονοκεφάλους, ρευματισμούς και σε πληγές. Ως αφέψημα βοηθά στην δυσπαρευνία (ο πόνος της γυναίκας κατά την συνουσία), τον πονοκέφαλο από κρασί, την κακοσμία, κ.ά.

Τέλος, έχει και εμπορικές εφαρμογές σε αποστακτήρια και στην παραγωγή αρωματικών κρασιών – λικέρ (λ.χ. Benedictine), επίσης από την αρχαιότητα[7]. Το αιθέριο έλαιο δίκταμου χρησιμοποιείται στην παραγωγή ξηρού μαρτίνι, βερμούτ και στα καλλυντικά.

Ο W. Turner (ο πατέρας της αγγλικής βοτανικής), το περιέγραψε τον 16^ο αιώνα ως ένα φυτό που δεν είχε δει ποτέ να καλλιεργείται, αλλά το οποίο ήταν διαθέσιμο σε φαρμακεία στην Βενετία και την Αμβέρσα – άρα από εμπόρους εκ Κρητης.

Το φυτό περιέχει ουσίες όπως θυμόλη και καρβακρόλη, επομένως η δικταμνόνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην παραγωγή αντιβακτηριακών παραγόντων.

• Το Origanum dictamnus περιγράφηκε από τον C. Linnaeus και δημοσιεύτηκε στο Sp. Pl. 2: 589. 1753.
• Η IUCN κατατάσσει αυτό το είδος ως Σχεδόν Απειλούμενο, από την υπερβολική συλλογή άγριων πληθυσμών για ιατρική χρήση. Το βότανο συλλέγεται λίγο πριν την ανθοφορία τον Μάιο και τον Ιούνιο.

Το Origanum dictamnus (της οικογένεια Lamiaceaeς), χρησιμοποιείται ευρέως ως παραδοσιακό φάρμακο από την αρχαιότητα, σε ολόκληρη την Ευρώπη. Σε νέα δημοσιευθείσα επιστημονική εργασια γινεται ανασκόπηση και παρουσίαση ολοκληρωμένων πληροφοριών για την βοτανική ταξινόμηση και την μορφολογία του φυτού, καθώς και για τα χημικά συστατικά του. Επί πλέον, παρουσιάζεται και αξιολογείται κριτικά η έρευνα που αφορά τις βιολογικές και φαρμακολογικές ιδιότητες του O. dictamnus. Η εργασία αναδεικνύει επίσης ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες πτυχές και κοινές φαρμακευτικές χρήσεις, που δεν είχαν περιγραφεί προηγουμένως, στην σχετική εθνοβοτανική βιβλιογραφία. Προσφατως έχει αυξηθεί ο αριθμός των χημικών και φαρμακολογικών μελετών, ορισμένες εκ των οποίων παρέχουν ισχυρή τεκμηρίωση για τις παραδοσιακές φαρμακευτικές χρήσεις του φυτού στην αντιμετώπιση διαφόρων παθήσεων, όπως ο πονόλαιμος, ο βήχας και το γαστρικό έλκος. Από το φυτό έχουν ταυτοποιηθεί διάφορες ενώσεις, συμπεριλαμβανομένων φλαβονοειδών, λιπιδίων και τερπενοειδών (κυρίως καρβακρόλης και θυμόλης). Σύγχρονες μελέτες έχουν δείξει ότι τα εκχυλίσματα, το αιθέριο έλαιο, καθώς και τα δραστικά συστατικά τους, παρουσιάζουν ποικίλες φαρμακολογικές ιδιότητες, όπως αντιμικροβιακή, αντιοξειδωτική και αντιελκωτική δράση. Τα πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα, σε συνδυασμό με τα πλούσια ιστορικά στοιχεία για τις φαρμακευτικές χρήσεις του φυτού, μπορούν να αποτελέσουν βάση για περαιτέρω έρευνα, καθώς και για τη χρήση του ως ασφαλούς φυτικού φαρμακευτικού προϊόντος. – ΠΗΓΗ: Liolios Chr., κ.ά. «Dittany of Crete: A botanical and ethnopharmacological review», 10.1016/j.jep.2010.06.005, Journal of Ethnopharmacology, Vol.: Volume 131, Issue 2, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.9.2010.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Βολανάκης Ι. “Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά στον αρχαίο ελληνικό κόσμο”, στο Althellenische Technologie und Technik: Von der prähistorischen bis zur hellenistischen Zeit mit Schwerpunkt auf der prähistorischen Epoche; 21–23.3.2003, Ohlstadt / Obb. Deutschland. Kyriatsoulis, A., επιμ. Verein zur Förderung der Aufarbeitung der hellenischen Geschichte: Weilheim, Germany, 2004; pp. 343–362.
• Colmeiro M. «Λεξικό των διαφόρων κοινών ονομασιών πολλών συνηθισμένων ή αξιοσημείωτων φυτών του παλιού και του νέου κόσμου», Μαδρίτη, 1871.
• Λεκακης Γ. «Λεξικο παραδοσεων».
• Πλατάκης Ελ. “Ο δίκταμος τής Κρήτης”, Ηράκλειον Κρήτης, 1975.
• Σκουλά Μελπ. και Σ. Καμενόπουλος «Origanum dictamnus και O. vulgare subsp. hirtum: Παραδοσιακές χρήσεις και παραγωγή στην Ελλάδα».
• Solomou Al. D. “Ecology, Cultivation, and Utilization of the Dittany of Crete (Origanum dictamnus L.) from Ancient Times to the Present: A Short Review”, mdpi, 17.5.2024.
• Skrubis B. «Origanum dictamus L., ένα ελληνικό αυτοφυές φυτό», Journal of Ethnopharmacology, εκδ. Elsevier, 1979.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Λέγεται και Hop Marjoram, Hop Plant (αγγλ.), Diptamdosten, Dictamno (γερμ.), Mangirotu (τουρκ.), κλπ.

[2] ΠΗΓΗ: Collins, M. «Μεσαιωνικά βότανα: οι ενδεικτικές παραδόσεις», 2000.

[3] ΠΗΓΗ: J. Demargne «Αρχαιότητες της Πραισού και του Δικταίου Άντρου», 1902.

[4] ΠΗΓΗ: Skrubis, 1979.

[5] Όντως το έλαιο του κρητικού δίκταμου περιλαμβάνεται στην σύνθεση φαρμακευτικών ενέσεων, ειδικά για ρευματισμούς.

[6] ΠΗΓΗ: Chinoua I., κ.ά. “Cytotoxic activity of Origanum dictamnus”, Fitoterapia, 2007 Ιούλ. 78(5):342-4, doi: 10.1016/j.fitote.2007.02.005.

[7] ΠΗΓΗ: Skoula and Kamenopoulos, 1997, Baumann, 1996.

δικταμος ιερη ιερα Κνωσια Δικτη Κρητης, Γιουχτας, ερωντας ερωτας ερως Λεκακης