Ο δίκταμος από την ιερά Κνωσία Δίκτη Κρήτης, τον Γιούχτα, λέγεται και έρωντας διότι φανερώνει έρωτα! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Το δίκταμο / δίκταμνο / ή δίκταμος / δίκταμνος / δίχταμο (επιστημονική ονομασία Origanum dictamnus, Ορίγανον το δίκταμνον / Dictamnus creticus / Origano di Creta, dittamo di Candia, dittamo Cretico / Dittany of Crete, Kretadiptam, Kreta-Majoran[1] – γλήχων ἀγρία, κοινώς ἀγριοφλισκούνι / ἀγριοφλησκούνι / ἀγριοβλησκούνιον / ἀγριοφλησκούνιον και λούτζα) είναι ένα ενδημικό φυτό που συναντάται στην Κρήτη, όπου λέγεται έρωντας. Χρησιμοποιείται ως ρόφημα.

  • Το δίκταμο σχετίζεται με την ρίγανη (< ορίγανη < όρη + γάνα / χαρά = η χαρά των ορέων), την ματζουράνα (Origanum majorana), το φλισκουνι (ή βλήχων, Mentha pulegium), κ.ά. Επίσης δικταμνοειδές = ψευδοδίκταμνον – ΠΗΓΗ: Ησύχ.

Οι πρώτες απεικονίσεις δίκταμου χρονολογούνται από το 1500 π.Χ. σε μια τοιχογραφία ενός μινωικού παλλατιού! Το δίκταμο είναι το πρώτο αντισηπτικό (μαζί με το μέλι) για εξωτερική χρήση που αναφέρεται στις πινακίδες της Γραμμικής Β (1300 π.Χ.): Τα φύλλα του συνθλίβονταν και τοποθετούνταν επάνω στις πληγές, με σκοπό την αντισηψία και την αιμόσταση. Παρασκευαζόταν και εξαγόταν στην Αίγυπτο ως αντισηπτικό και αιμοστατικό ταυτόχρονα. Άρα γνωστό αντισηπτικό στους αρχαίους Ελληνες για τις φαρμακευτικές του ιδιότητες![2] 

  • Στην Γραμμική Β αναφέρονται διάφορα φυτά όπως: μάραθο (Foeniculum vulgare Mill), δίκταμο (Origanum dictamnus L.), κύμινο (Cuminum cyminum L), σέλινο (Apium graveolens L), κ.ά.

Botanical illustration of a tall stem with pink flower clusters at the nodes and variegated, spotted leaves at the base.

Ο θεός Ζευς, σώθηκε από βέβαιο θάνατο στο Δικταίον Άντρον στο Λασυθι και σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, χάρισε το φυτό στους Λασυθιώτες.[3] Το όνομα προέρχεται από το όρος Δίκτη (Λασυθιώτικα Όρη) όπου παλαιότερα αφθονούσε. Ειδικότερα καλλιεργείται πολλά χρόνια στην Έμπαρο Άνω Βιάννου Ηρακλείου. Αλλά στην άγρια ​​φύση, το Origanum dictamnus φύεται αποκλειστικώς στην Κρήτη.

Potted Origanum dictamnus (Κρητικός δίκταμος) with small purple flowers, framed by a red border and Greek captions.

Στην κρητική διάλεκτο λέγεται έρωντας < έρωτας, έρως. Η παράδοση λέει ότι μόνον οι πιο ερωτευμένοι νέοι ήταν ικανοί να διακινδυνεύσουν την ζωή τους, σκαρφαλώνοντας στα σκιερά τοιχώματα των φαραγγιών (φύεται έως και τα 1.900  μ.!), για να φέρουν αυτό το φυτό στην αγαπημένη τους, ως δείγμα της αγάπης τους, που νοιάζεται για την υγεία της. Μετά από αυτό το δοκίμι της αγάπης, η νέα επείθετο πια, για τον έρωτα του καλού της… Εξ ου και ερωτοβότανο. Έως και τον Μεσαίωνα, το δίκταμο ήταν δώρο αρραβώνων προς τις Κρητικοπούλες, απόδειξη αντρειοσύνης του γαμπρού.

Το φυτό έχει πανάρχαια σχέση με τον έρωτα, αφού ήταν αφιερωμένο στην πρωτοθεά Βριτόμαρτι η οποία έπεσε στην θάλασσα να σωθεί από το ερωτικό κυνήγι του Μίνωα, σώθηκε από δίκτυα ψαράδων και μετονομάσθηκε Δίκτυννα, από την οποία, κατά μία εκδοχή, επήρε και το όνομά του το βότανο. Ο περίφημος Κρητικός βασιλιάς Μίνωας, ιδρυτής του Μινωικού πολιτισμού, την ξανα-ανακάλυψε και την ξανακυνήγησε· εκείνη, προκειμένου να τον ξανα-αποφύγει, ξανα-έπεσε στην θάλασσα, και ο Ζευς την μεταμορφωσε σε φυτό, που επήρε το όνομά της… – Καίτοι ανασκαφές στο Δικτυνναίον (κύριο ιερό της θεάς στην Χερσόνησο Ροδωπού) έφεραν στο φως αρχιτεκτονικά γλυπτά, με στεφάνια από κουκκουνάρια, ενώ σε τετράδραχμο του 1ου αι. π.Χ. από την Κυδωνία, η θεά πλαισιώνεται από στεφάνι ελιάς. Όταν η Δίκτυννα έγινε επίθετο της θεάς Αρτέμιδος (ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκακης “Τα επιθετα της θεας Αρτεμιδος”), το βότανο ονομασθηκε αρτεμίδιο, για την θεά του τοκετού και της νέας ζωής διότι έλεγαν πως το έγχυμα δίκταμου σε νερό ή κρασί διευκολύνει τον τοκετό. Η ίδια η Άρτεμις εχρησιμοποίησε δίκταμο για να βοηθήσει στην εγκυμοσύνη της, όταν ήταν έγκυος στον Ερμαφρόδιτο στο όρος Ίδη Τρωάδος. Το φυτό ελέγετο και ἐκβόλιον
ως φάρμακο ή άλλο μέσον εκτρώσεως. – ΠΗΓΗ: Οβίδιος «Μεταμορφώσεις», 4.288. Η δε θεά του τοκετού, Ειλειθυΐα, φορούσε στέμμα από δίκταμο – ΠΗΓΗ: Αράτος, Ευφορίων! Στεφάνια από δίκταμο, ή σχίνο, ή λωτό, κατασκευάζονταν στην Κρήτη προς τιμήν της Αρτέμιδος. – ΠΗΓΗ: σχόλ. Ευριπίδη.

Αναφέρεται ότι αρχαιοβοτανικά κατάλοιπα του φυτού έχουν εντοπιστεί σε ανασκαφές στην Κνωσό και την Ζάκρο της Κρήτης, καθώς και στην Πελπόννησο (Μυκήνες και Πύλο), αλλά αυτό δεν είναι ευρέως αποδεκτό.

Η Εκάτη κοντά στον ποταμό Φάσι, στην αρχαία Κολχίδα, είχε κήπο περιφρουρούμενο από την θεά Άρτεμη με πληθώρα βοτάνων, όπως ο ασφόδελος, η ανεμώνη, ο μανδραγόρας, ο δίκταμος, ο κρόκος, το ακόνιτο, κ.ά.

Κατ’ άλλους, το δίκταμνο ετυμολογείται από τις λέξεις Δίκτη = θάμνος[4]. Το όνομα Δίκτη προέρχεται από την Κνωσία Δίκτη, βουνό όπου ο Ζευς ανατράφηκε από την αίγα Αμάλθεια και γι’ αυτό ήταν ιερό και αφιερωμένο σε αυτόν – σήμερα, το βουνό αυτό ονομάζεται Γιούχτας. Και είναι γνωστό ότι το Origanum dictamnus φυτρώνει εκεί άγριο και σε μεγάλες ποσότητες!!!

Τέλος, κατά μία άλλη εκδοχή, δίκταμνος < δίκτη + αμνός, φυτό της Δικτης που γιατρευει τους αμνούς. Η θεά Αφροδίτη θεραπευσε τον αγαπημένο της, Αινεία, που ήταν τραυματισμένος από βέλος, με την βοήθεια βάμματος αυτού του βοτάνου, το οποίο μάζεψε η ίδια στις πλαγιές της Ίδης! – ΠΗΓΗ: Βιργιλιος «Αινειάδα». Και ο Αριστοτέλης έγραψε ότι τα αγριοκάτσικα στην Κρήτη, που τραυματίζονταν από βέλη, αναζητούσαν το φυτό για να θεραπευτούν. Το ίδιο ισχυρίζονται και στην Κρήτη σήμερα. Λένε επίσης ότι έχει την ιδιότητα να κάνει τα βέλη που έχουν καρφωθεί στο σώμα, να βγαίνουν! Τα κρι-κρι, λένε, το
ανιχνεύουν από χιλιόμετρα μακριά! Εξ ου και η λαϊκή ονομασία του φυτού, βελουλκός / βελοακος – ΠΗΓΗ: Αριστοτέλης «Ιστορία των Ζώων», 612a, τ. 3, έκδ. Ιδρύματος Bernat Metge. App. Herb. 62. Και Ο. Dapper, 1703 (παρακάτω φωτ.),

Illustration of a rabbit standing on its hind legs, reaching toward a large leafy plant with many rounded leaves and visible roots at the base.

Τον 1ο αιώνα, ο Διοσκορίδης και ο Πλίνιος  ανέφεραν ότι οι αγριόγιδες και τα ελάφια στην Κρήτη, όταν τα κτυπουσε βέλος κυνηγού, έτρεχαν αμέσως σε ένα μέρος όπου φύτρωνε αυτό το βότανο για να το φάνε. Εξ ου και δορκάδιον. Το βέλος έπεφτε τότε από το τραυματισμένο ζώο και η πληγή έκλεινε. Το ίδιο έγραψε και ο Κλαύδιος Αιλιανός και τον 4ο αιώνα ο Ψευδο-Απουλήιος.

Medieval hunting scene: three riders on decorated horses chase a stag and a fox in a grassy landscape, with stylized plants and text at the top of the illuminated manuscript page

Απο το κεφαλαιο “Diptanum” (= δικταμο) στο εργο του ΨευδοΑπουληιου (4ος αι. μ.Χ.) από χειρόγραφο του 13ου αι. ΠΗΓΗ: Κωδικας / Cod. Vindobonensis 93, φύλλο 70r.

Οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί επίστευαν ότι το δίκταμο μπορούσε να θεραπεύσει όλες τις ασθένειες – ήταν πανάκεια. Στην μινωική Κρήτη και την αρχαία Ελλάδα ήταν ένα από τα σπουδαιότερα φαρμακευτικά φυτά.

Ο Ιπποκράτης το χρησιμοποιούσε κατά των παθήσεων του στομάχου, στομαχόπονο και του πεπτικού συστήματος, στους ρευματισμούς[5], τα αρθριτικά, ως επουλωτικό, εμμηναγωγό, τονωτικό και αντισπασμωδικό. – ΠΗΓΗ: É. Littré «Œuvres complètes d’ Hippocrates». Γ. Λεκακης «Ιπποκράτης, ο πατέρας της Ιατρικής». Ο Ιπποκράτης στο «Περί Φύσης της Γυναίκας» συνιστά «πίνετε μια ποσότητα δίκταμου από την Κρήτη σε νερό, μεγέθους οβολού» για να «προκαλέσετε το χορίο (μετά τον τοκετό, μεμβράνη που περιβάλλει το έμβρυο) και την έμμηνο ρύση». Πλην των παραπάνω, η αρχαία ιατρική βιβλιογραφία συνιστά το δίκταμο για εντερικά προβλήματα, εγκυμοσύνες υψηλού κινδύνου, επώδυνη έμμηνο ρύση, και εξωτερικά ως αντισηπτικό και πηκτικό. Ως μαντικό θυμίαμα εθεωρείτο πνευματαγωγο.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι έχει αντισηπτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή λαϊκή ιατρική της Ελλάδας με την μορφή εγχύματος για την αντιμετώπιση κρυολογημάτων, λοιμώξεων του στόματος και των δοντιών, πεπτικών προβλημάτων, μηνόρροιας, διαβήτη, παχυσαρκίας, νεφρικών και ηπατικών προβλημάτων. Τα δε δραστικά συστατικά του αιθέριου ελαίου δίκταμου [δικταμνικόν ἔλαιον – Alch. Fr. Pap.3.58] είναι διεγερτικά, αποσυμφορητικά, αντισηπτικά, αντισπασμωδικά, αναλγητικά, αντιφλεγμονώδη, βακτηριοκτόνα, αποχρεμπτικά, μυκητοκτόνα, αντιικά, αντιελκωτικά, αντιοξειδωτικά, εντομοαπωθητικά, κλπ. Έχει και αντικαρκινικές ιδιότητες λόγω του ουρσολικού οξέος που περιέχεται στα φύλλα του.[6] Ως κατάπλασμα για πονοκεφάλους, ρευματισμούς και σε πληγές. Ως αφέψημα βοηθά στην δυσπαρευνία (ο πόνος της γυναίκας κατά την συνουσία), τον πονοκέφαλο από κρασί, την κακοσμία, κ.ά.

Τέλος, έχει και εμπορικές εφαρμογές σε αποστακτήρια και στην παραγωγή αρωματικών κρασιών – λικέρ (λ.χ. Benedictine), επίσης από την αρχαιότητα[7] (δικταμνίτης οἶνος, ὁ δικτάμνῳ ἐσκευασμένος – οίνος αρωματισμένος με δίκταμνο – ΠΗΓΗ: Διοσκ. 5.57). Το αιθέριο έλαιο δίκταμου χρησιμοποιείται στην παραγωγή ξηρού μαρτίνι, βερμούτ και στα καλλυντικά.

Ο W. Turner (ο πατέρας της αγγλικής βοτανικής), το περιέγραψε τον 16ο αιώνα ως ένα φυτό που δεν είχε δει ποτέ να καλλιεργείται, αλλά το οποίο ήταν διαθέσιμο σε φαρμακεία στην Βενετία και την Αμβέρσα – άρα από εμπόρους εκ Κρητης.

Το φυτό περιέχει ουσίες όπως θυμόλη και καρβακρόλη, επομένως η δικταμνόνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην παραγωγή αντιβακτηριακών παραγόντων.

  • Το Origanum dictamnus περιγράφηκε από τον C. Linnaeus και δημοσιεύτηκε στο Sp. Pl. 2: 589. 1753.
  • Η IUCN κατατάσσει αυτό το είδος ως Σχεδόν Απειλούμενο, από την υπερβολική συλλογή άγριων πληθυσμών για ιατρική χρήση. Ταξινομείται ως ευάλωτος στην Κόκκινη Λίστα των Απειλούμενων Ειδών Φυτών της IUCN του 1997. Το βότανο συλλέγεται λίγο πριν την ανθοφορία τον Μάιο και τον Ιούνιο.

Το Origanum dictamnus (της οικογένεια Lamiaceae), χρησιμοποιείται ευρέως ως παραδοσιακό φάρμακο από την αρχαιότητα, σε ολόκληρη την Ευρώπη. Σε νέα δημοσιευθείσα επιστημονική εργασια γινεται ανασκόπηση και παρουσίαση ολοκληρωμένων πληροφοριών για την βοτανική ταξινόμηση και την μορφολογία του φυτού, καθώς και για τα χημικά συστατικά του. Επί πλέον, παρουσιάζεται και αξιολογείται κριτικά η έρευνα που αφορά τις βιολογικές και φαρμακολογικές ιδιότητες του O. dictamnus. Η εργασία αναδεικνύει επίσης ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες πτυχές και κοινές φαρμακευτικές χρήσεις, που δεν είχαν περιγραφεί προηγουμένως, στην σχετική εθνοβοτανική βιβλιογραφία. Προσφατως έχει αυξηθεί ο αριθμός των χημικών και φαρμακολογικών μελετών, ορισμένες εκ των οποίων παρέχουν ισχυρή τεκμηρίωση για τις παραδοσιακές φαρμακευτικές χρήσεις του φυτού στην αντιμετώπιση διαφόρων παθήσεων, όπως ο πονόλαιμος, ο βήχας και το γαστρικό έλκος. Από το φυτό έχουν ταυτοποιηθεί διάφορες ενώσεις, συμπεριλαμβανομένων φλαβονοειδών, λιπιδίων και τερπενοειδών (κυρίως καρβακρόλης και θυμόλης). Σύγχρονες μελέτες έχουν δείξει ότι τα εκχυλίσματα, το αιθέριο έλαιο, καθώς και τα δραστικά συστατικά τους, παρουσιάζουν ποικίλες φαρμακολογικές ιδιότητες, όπως αντιμικροβιακή, αντιοξειδωτική και αντιελκωτική δράση. Τα πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα, σε συνδυασμό με τα πλούσια ιστορικά στοιχεία για τις φαρμακευτικές χρήσεις του φυτού, μπορούν να αποτελέσουν βάση για περαιτέρω έρευνα, καθώς και για τη χρήση του ως ασφαλούς φυτικού φαρμακευτικού προϊόντος. – ΠΗΓΗ: Liolios Chr., κ.ά. «Dittany of Crete: A botanical and ethnopharmacological review», 10.1016/j.jep.2010.06.005, Journal of Ethnopharmacology, Vol.: Volume 131, Issue 2, 15.9.2010.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 16.9.2010.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

  • Αριστ. Mir. 830b21, και HA 612a4. Ιπποκρ. Nat. Mul. 32 (var.), και 1.71 και Foet.Exsect. 4. Γαλ. 11.304,775. Aët.2.234 και 3.154. Ανδρομ. στο Γαλ. 14.43. Thphr. HP 9.16.1 και 9.16.3. Διοσκ. 3.32 και Ψευδο-Διοσκ. 3.32. Απολλόδ. Hist. 128. Πλουτ. 2.974d, 991f. Σχ. Αρατου Φαιν. 34M. Ευφ. 137. Αριστείδ. Or. 49.25, cf. Γαλ. 13.778, Ορφ. Α.919, Πελαγ. 519, Πλιν. HN 25.92, Sor. 118.6, PMichael. 36.B.7 (biz.), Gloss. Bot. Gr. 322.24, 345.4 και 368.13. Ανέκδ. Plant. 9.48.
  • Armstrong R. “Crete in the “Aeneid”: Recurring Trauma and Alternative Fate”, Class. Q, 2002, 52.
  • Βολανάκης Ι. “Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά στον αρχαίο ελληνικό κόσμο”, στο Althellenische Technologie und Technik: Von der prähistorischen bis zur hellenistischen Zeit mit Schwerpunkt auf der prähistorischen Epoche; 21–23.3.2003, Ohlstadt / Obb. Deutschland. Kyriatsoulis, A., επιμ. Verein zur Förderung der Aufarbeitung der hellenischen Geschichte: Weilheim, Germany, 2004; pp. 343–362.
  • Geroulanos S. “Chirurgie instrumental in antiquity”, Athens, 2006.
  • Ziogou T., κ.ά. “The History of Nursing Education in Modern Greece”, Balkan Military Medical Review, 16(3), 2013.
  • Kastriotis P. “Sanctuary of Asclepius, a sanctuary in Trikala”, 1893.
  • Colmeiro M. «Λεξικό των διαφόρων κοινών ονομασιών πολλών συνηθισμένων ή αξιοσημείωτων φυτών του παλιού και του νέου κόσμου», Μαδρίτη, 1871.
  • Kouremenos A. “Origanum dictamnus (Dittany of Crete): Testaments, Uses, and Trade of a Sacred Plant in Antiquity”, στο Change and Transition on Crete Interpreting the Evidence from the Hellenistic through to the Early Byzantine Period Papers, εκδ. Archaeopress, Oxford, UK, 2023.
  • Krigas, N. κ.ά. “Introducing Dittany of Crete (Origanum dictamnus L.) to gastronomy: A new culinary concept for a traditionally used medicinal plant”, Food Sci. 2015, 2.
  • Λεκακης Γ. «Λεξικο παραδοσεων».
  • Λένος Γ. “Θεραπευτικά και διατροφικά φυτά στους ελληνικούς παπύρους και στα ιατρικά κείμενα”, μεταπτυχιακή εργασία. Η ερευνητική μελέτη θέτει ως αντικείμενο ενασχόλησής της τα θεραπευτικά και διατροφικά φυτα στους ελληνικούς παπύρους και ιατρικά κείμενα, με μια συγκριτική προσέγγιση. Μέσα από την αποδελτίωση των παπυρικών κειμένων γίνεται σύγκριση των βοτάνων/φυτών μέσα από τις πραγματείες των Διοσκορίδη και Γαληνού, οι οποίοι άλλαξαν τα δεδομένα της φαρμακολογίας. Στην αρχή γίνεται μια αποσαφήνιση του όρου «φάρμακο» και πώς έχει αλλάξει σήμερα η σημασία του όρου. Επίσης, γίνεται πλήρης αναφορά στην εργογραφία των δυο μεγάλων φαρμακολόγων της αρχαιότητας, αλλά και αναδεικνύεται η σπουδαιότητα του έργου τους που ακόμη και σήμερα αποτελεί αντικείμενο μελέτης. Μέσα από τις ιατρικές συνταγές θα γίνει διαπίστωση: α) αν ο ιατρός / θεραπευτής εκείνης της εποχής εγνώριζε τις θεραπευτικές ιδιότητες του φυτού που χρησιμοποιούσε και β) θα γίνει σύγκριση εάν ταυτίζονται οι θεραπευτικές ιδιότητες στις πραγματείες του Διοσκορίδη και του Γαληνού και ποιες διαφορές παρουσιαζουν στον καθ’ ένα ξεχωριστά. Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Σχολή Κλασσικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών, Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας, 2025.
  • Liolios C. C. κ.ά. “Dittany of Crete: A botanical and ethnopharmacological review”, J. Ethnopharmacol, 2010, 131.
  • Margotta R. “An Illustrated History of Medicine”, εκδ. Hamlyn, London, 1968.
  • Molla A. κ.ά. “Influence of an Organic Fertilizer on Agronomic Characteristics and Herbaceous Plant Diversity in a Greek Ecosystem: The Case of Cretan Dittany (Origanum dictamnus L.)”, Nitrogen 2024, 5.
  • Boardman J. “The Cretan Collection in Oxford: The Dictaean Cave and Iron Age Crete”, εκδ. Clarendon Press, Oxford, UK, 1961.
  • Πλατάκης Ελ. “Ο δίκταμος τής Κρήτης”, Ηράκλειον Κρήτης, 1975.
  • Σκουλά Μελπ. και Σ. Καμενόπουλος «Origanum dictamnus και O. vulgare subsp. hirtum: Παραδοσιακές χρήσεις και παραγωγή στην Ελλάδα».
  • Solomou Al. D. “Ecology, Cultivation, and Utilization of the Dittany of Crete (Origanum dictamnus L.) from Ancient Times to the Present: A Short Review”, mdpi, 17.5.2024.
  • Skrubis B. «Origanum dictamus L., ένα ελληνικό αυτοφυές φυτό», Journal of Ethnopharmacology, εκδ. Elsevier, 1979.
  • Tesseromatis Chr. “The Early Healing Arts of Ancient Greece, through the Homeric Epics”, ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚH, 35, II, 2023.
  • Fokialakis N. κ.ά. “Evaluation of the antimalarial and antileishmanial activity of plants from the Greek island of Crete”, J. Nat. Med. 2007, 61.
  • Chaniotis A. H. “Diktynna, the Cretan Koinon, and the Roads of Crete. A New Milestone from Faneromeni (Crete)”, στο Studia Epigraphica in Memoriam Géza Alföldy, Antiquitas, σειρα 1, Abhandlungen zur alten Geschichte, εκδ. Habelt, Βοννη / Bonn, Germany, 2013.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Λέγεται και Hop Marjoram, Hop Plant (αγγλ.), Diptamdosten, Dictamno (γερμ.), Mangirotu (τουρκ.), κλπ.

[2] ΠΗΓΗ: Collins, M. «Μεσαιωνικά βότανα: οι ενδεικτικές παραδόσεις», 2000.

[3] ΠΗΓΗ: J. Demargne «Αρχαιότητες της Πραισού και του Δικταίου Άντρου», 1902.

[4] ΠΗΓΗ: Skrubis, 1979.

Το επίθημα το -αμνος απαντάται κυρίως σε λέξεις που δηλώνουν θάμνους, λ.χ. ράμνος, ίαμνος, σφένδαμνος, κρίταμνος, ράδαμνος, χορόδαμνος, κ.ά.

[5] Όντως το έλαιο του κρητικού δίκταμου περιλαμβάνεται στην σύνθεση φαρμακευτικών ενέσεων, ειδικά για ρευματισμούς.

[6] ΠΗΓΗ: Chinoua I., κ.ά. “Cytotoxic activity of Origanum dictamnus”, Fitoterapia, 2007 Ιούλ. 78(5):342-4, doi: 10.1016/j.fitote.2007.02.005.

[7] ΠΗΓΗ: Skoula and Kamenopoulos, 1997, Baumann, 1996.

δικταμος ιερη ιερα Κνωσια Δικτη Κρητης, Γιουχτας, ερωντας ερωτας ερως Λεκακης Λενος Θεραπευτικα διατροφικα φυτα αρχαιος ελληνικος παπυρος αρχαια ιατρικα κειμενα μεταπτυχιακη εργασια θεραπευτικο διατροφικο φυτο αρχαιοι ελληνικοι παπυροι ιατρικο κειμενο παπυρικα συγκριση βοτανα πραγματεια Διοσκοριδης Γαληνος φαρμακολογια φαρμακο σημασια εργογραφια φαρμακολογος αρχαιοτητα εργο ιατρικη συνταγη ιατρος / θεραπευτης θεραπευτικες ιδιοτητες χρηση θεραπευτικη ιδιοτητα Διοσκουριδης Κνωσος Δεικτη δικταμο / δικταμνο / δικταμνος οριγανον το δικταμνον / Dictamnus creticus / Origano di Creta, dittamo di Candia, dittamo Cretico / Dittany of Crete, Kretadiptam, KretaMajoran ενδημικο ροφημα ριγανη οριγανη, γανα / χαρα ορεων ορος ορη βουνα απεικονιση 16ος αιωνας 1500 πΧ αρχαια τοιχογραφια μινωικο παλλατι παλατι πρωτο αρχαιοτερο αντισηπτικο εξωτερικη χρηση μελι πινακιδες πινακιδα Γραμμικη Β 14ος 1300 αρχαιοι Ελληνες φαρμακευτικες θεος Ζευς, διας βεβαιος θανατος Δικταιον αντρον Δικταιο αντρο λασιθι Λασυθι ευγνωμοσυνη χαρισμα Λασυθιωτες λασιθιωτες ονομα ετυμολογια ορος Δικτα δεικτα Λασυθιωτικα Λασιθιωτικα ορη καλλιεργεια εμπαρο ανω Βιαννου Ηρακλειου Βιαννος Ηρακλειο αγρια ​​φυση, κρητικη διαλεκτος ερως παραδοση ερωτευμενοι σκια φαραγγι αγαπη υγεια δοκιμι αγαπης, νεα νεος Μεσαιωνας, δωρο αρραβωνων αρραβωνας αρραβων αρραβωνες Κρητικοπουλα πρωτοθεα Δικτυννα, Κρητικος βασιλιας Μινωας, ιδρυτης μινωικος πολιτισμος κυνηγι θαλασσα, μεταμορφωση δικτυνα επιθετο θεα Αρτεμις, αρτεμη βοτανο αρτεμιδιο, τοκετος ζωη εγχυμα δικταμου νερο κρασι διευκολυνση ευκολια αρτεμη εγκυμοσυνη εγκυος γεννα γεννηση Ερμαφροδιτος ιδη Τρωωδος τρωας τροια τρωαδας Οβιδιος Μεταμορφωσει τοκετου, Ειλειθυια, στεμμα στεφανι Βριτομαρτις ερωτικο Μινως, δικτυα διχτυα δικτυ διχτυ ψαραδων ψαραδες ψαρεμα αλιεια  μετονομασια ανασκαφη Δικτυνναιον Δικτυνναιο Χερσονησος Ροδωπου αρχιτεκτονικη γλυπτο στεφανος κουκκουναρια, κουκκουναρι τετραδραχμο νομισμα 1ος Κυδωνια, χανια ελια καντια αρτεμιδιον, Αρατος, Ευφοριων σχινος, λωτος κατασκευη σχολια Ευριπιδη σχολιαστης Ευριπιδης αρχαιοβοτανικα καταλοιπα ανασκαφη Ζακρος Πελποννησος Μυκηνες αργολιδα Πυλος μεσσηνια Εκατη ποταμος Φασις, κολχις Κολχιδα, ευξεινος ποντος κηπος περιφρουρουμενος φρουρουμενος ασφοδελος, ανεμωνη, μανδραγορας, κροκος, ακονιτο, θαμνος αιγα Αμαλθεια ιεροφυτο αγριο αμνος, γιατρεια αμνοι θεα Αφροδιτη θεραπεια Αινειας, τραυμα βελος, βαμμα Βιργιλιος Αινειαδα Αριστοτελης αγριοκατσικα αγριοκατσικο κρι κρι κρικρι τραυματισμος βελη, σωμα, 1ος Πλινιος αγριογιδες αγριογιδα αγριογιδι ελαφι κυνηγος πληγη Κλαυδιος Αιλιανος 4ος Ψευδο-Απουληιος Ψευδοαπουληιος αρχαιοι ελληνες γιατροι ασθενειες ασθενεια πανακεια μινωικη σπουδαιοτερα φαρμακευτικα φυτα Ιπποκρατης παθηση παθησεις στομαχου, στομαχοπονος στομαχι πεπτικο συστημα ρευματισμοι αρθριτικα επουλωτικο, επουλωση πληγων εμμηναγωγο, τονωτικο τονωση αντισπασμωδικο ιατρικη Περι Φυσης της Γυναικας ποση ποσοτητα οβολος προκληση χοριο χοριον μεμβρανη εμβρυο εμμηνος ρυση βιβλιογραφια εντερικα προβληματα, εγκυμοσυνη υψηλου κινδυνου, επωδυνη εμμηνα αντισηπτικο πηκτικο μαντεια μαντικο θυμιαμα πνευμα πνευματα πνευματαγωγο πνευματαγωγα αντισηπτικα παραδοσιακη λαικη ιατροσοφια γιατροσοφια κρυολογημα λοιμωξη στοματος δοντιων, δοντι δοντια πεπτικο προβλημα μηνορροια διαβητης, παχυσαρκια νεφρικα νεφρικο νεφρος νεφρα νεφρο ηπατικα ηπαρ συκωτι δραστικα συστατικα αιθεριο ελαιο ελαιον δικταμου διεγερτικα αποσυμφορητικα αντισηπτικα αντισπασμωδικα αναλγητικα αντιφλεγμονωδη, βακτηριοκτονα, αποχρεμπτικα μυκητοκτονα, αντιικα, αντιελκωτικα, αντιοξειδωτικα, εντομοαπωθητικα, αντικαρκινικες ιδιοτητες ουρσολικο οξυ φυλλα καταπλασμα πονοκεφαλος, ρευματισμος πληγες διεγερτικο αποσυμφορητικο αντισηπτικο αντισπασμωδικο αναλγητικο αντιφλεγμονωδες, βακτηριοκτονο, αποχρεμπτικο μυκητοκτονο, αντιικο, ιος ιωση αντιελκωτικο, ελκος αντιοξειδωτικο, εντομοαπωθητικο, αντικαρκινικο καρκινος εμπορικες εφαρμογες αποστακτηριο παραγωγη αρωματικο κρασια λικερ βενεδικτινη Benedictine αρχαιοτητα ξηρο μαρτινι, βερμουτ καλλυντικα αγγλικη βοτανικη φαρμακειο Βενετια αμβερσα εμποριο ουσια θυμολη καρβακρολη, δικταμνονη αντιβακτηριακο βακτηριο μυκητας λινναιος Linnaeus 18ος 1753 ειδος σχεδον Απειλουμενο, υπερβολικη συλλογη αγριοι πληθυσμοι ανθοφορια Μαιος Ιουνιος ευαλωτο Κοκκινη Λιστα απειλουμενων Ειδων Φυτων οικογενεια λαμιακαιαι παραδοσιακο Ευρωπη βοτανικη ταξινομηση μορφολογια χημικα συστατικα βιολογικες φαρμακολογικες κοινη φαρμακευτικη εθνοβοτανικη χημεια παραδοσιακες φαρμακευτικες χρησεις αντιμετωπιση πονολαιμος, βηχας γαστρικο ελκος ενωσεις, φλαβονοειδη, λιπιδια τερπενοειδη εκχυλισμα αντιμικροβιακη αντιοξειδωτικη αντιελκωτικη δραση ιστορια ασφαλες φυτικο φαρμακευτικο προιον ματζουρανα μαντζουρανα Marjoram, μεσαιωνικα Πραισος επιθημα καταληξη αμνος λεξεις ραμνος, ιαμνος, σφενδαμνος, κριταμνος, ραδαμνος, χοροδαμνος λεξη ραμος, ιαμος, σφενδαμος, σφενδαμι κριταμος, ραδαμος, χοροδαμος αφεψημα δυσπαρευνια πονος γυναικα συνουσια κακοσμια, χειρογραφο 13ος κωδικας κωδιξ χειρογραφο φυλλο δικταμνιτης οινος, εσκευασμενος αρωματισμενος δικταμνικον δικταμνικο ελαιο δικταμνοειδες ψευδοδικταμνον δικταμνοειδης ψευδοδικταμνο ησυχιος βελουλκος δορκαδιο δορκαδιον δορκας δορκαδα λουτζα εκβολιον εκβολιο εκτρωση γληχων αγρια βληχων

author avatar
Γιώργος Λεκάκης

Σχετικά Άρθρα

Κι άλλη αρχαία ταφή αλόγων βρέθηκε στην Γαλατία! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη Η πόλις Κολμάρ είναι πρωτεύουσα του νομού...

Ο Πειραιάς, η πόλη του Ιππόδαμου, είχε πολεοδομικό σχέδιο… εδώ και 2.500 χρόνια!

Πώς οργανώνεται μια ολόκληρη πόλη;Πού χαράσσονται οι δρόμοι, πού...

Το ΑΛΟΥΜΙΝΙΟ στην ΖΩΗ μας – της Μ. Φιωτάκη

Της ιατρού Μαρίας Φιωτάκη Το αργίλιο / αλουμίνιο είναι ένα...