Τα Δαίδαλα: Ένα γαμήλιο ερωτικό τέχνασμα του Δία στην Βοιωτία, που έγινε γιορτή – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Οι αρχαίοι Βοιωτοί Έλληνες των Πλαταιών τελούσαν τα Δαίδαλα. Και ιδού πώς έχει η ιστορία της εορτής:

Αυτόχθων της Βοιωτίας, κτίστης και ιδρυτής της πόλεως των Αλαλκομενών ήταν ο φερώνυμος ήρωας Αλαλκομενεύς. Αυτός – κατά την βοιωτική παράδοση – ήταν ο πρώτος άνθρωπος[1], παραχθείς εκ της λίμνης Κωπαΐδος! Αυτός, λοιπόν, «πρώτος ανθρώπων ανέσχεν λίμνας υπέρ Καφισσίδος (Κωπαΐδος)»[2]. Την πόλη του διέρρεε ο μικρός ποταμός Τρίτων[3], στις όχθες του οποίου εγεννήθη μαγικά η θεά Αθηνά. Είχε σύζυγό του την Νιόβη, ενώ ένας τους γιος έφερε το ίδιο με τον πατέρα του όνομα. Ο Αλαλκομενεύς ανέθρεψε την νεαρά θεά και ανέγειρε πρός τιμήν αυτής ναό στις Αλαλκομεναίς, που κόσμησε με ελαφαντοστέινο άγαλμα![4] στην θέση όπου ο νυν ΙΝ Αγιας Αικατερίνης στον 38ο παράλληλο [38.410132129002776, 22.98608661816746].

• Κατ’ άλλην, πάλι βοιωτική παράδοση, η Αλαλκομενία ήταν θυγατέρα του Βοιωτού Ωγύγου και της Θήβης. Είχε δυο αδελφές, την Τελξίνη και την Αυλίδα. Εξ αυτής, λένε, ονομάσθηκε η πόλις Αλαλκομεναί. (Εκ των τριών αδελφών αιτιολογείται και ο πληθυντικός της πόλεως). Οι τρεις αδελφές, που και αυτές λογίζονται τροφοί της θεάς Αθηνάς, τιμήθηκαν μετά θάνατον ως Πραξιδίκες. Ως θεές λατρεύονταν και στην Αλίαρτο σε υπαίθριο ναό.[5]

Όπως και να έχει, οι Αλαλκομεναί (ή η πόλις Αλαλκομένιον) Βοιωτίας εκτίσθησαν από έναν Βοιωτό ήρωα ή μια Βοιωτή νύμφη. Αμφότεροι φίλα προσκείμενοι στην θεά και συνδεόμενοι με την πρωτολατρεία της στην περιοχή.

Η πόλις Αλαλκομεναί Βοιωτίας ήταν μια μικρή κώμη, στην ΝΔ. όχθη της Κωπαΐδος, μεταξύ Αλιάρτου και Κορωνείας, στις υπώρειες του όρους Τιλφουσίου (Τιλφωσσίου), στους Β. πρόποδες του Ελικώνος. Αλλά κατάστρατα στον στρατιωτικό δρόμο Φωκίδος-Βοιωτίας. Παρ’ όλ’ αυτά, οι Αλαλκομεναί δεν ήταν κτισμένες σε οχυρή θέση. (Αυτό δείχνει ότι εκτίσθησαν σε απόλεμη εποχή).[6] Και παρέμειναν απόρθητες, καθ’ όλην την αρχαιότητα, από σεβασμό όλων στην πόλη που γεννήθηκε η θεά Αθηνά!..

Οι Αλαλκομεναί Βοιωτίας, λοιπόν, έγιναν το κέντρο της λατρείας της θεάς Αθηνάς![7] Η οποία έλαβε εδώ το επώνυμο Αλαλκομενία ή Αλαλκομένη[8] ή Αλαλκομενηίς (= «η αλαλαλκούσα τω μένει, ο εστι τη δυνάμει βοηθούσα»)[9]. Οι Βοιωτοί είχαν και σχετικό μήνα στο ημερολόγιό τους, τον Αλαλκομένιο.[10]

Στις Αλαλκομεναίς Βοιωτίας γεννήθηκε και ο πολυμήχανος των Ελλήνων βασιλιάς της Ιθάκης Οδυσσεύς. Η Αντίκλεια βιάσθηκε από τον Σίσυφο και συνέλαβε τον Οδυσσέα. Μετά δόθηκε ως σύζυγος στον Λαέρτη. Αλλά για να γεννήσει πήγε στις Αλαλκομεναίς Βοιωτίας.[11] Γι’ αυτό και αργότερα, οι Οδυσσεύς ονόμασε Αλαλκομεναίς την πόλη του στην Ιθάκη! (Κάποιοι ισχυρίζονται το αντίθετο, ότι δηλ. προϋπήρχαν οι Αλαλκομεναίς Ιθάκης των βοιωτικών Αλαλκομενών). Γι’ αυτό και τον Οδυσσέα προστάτευε η «συγχωριανή» του θεά Αθηνά, καθ’ ότι γέννημα της ιεράς της πόλεως, στην οποία και η ίδια εγεννήθη!

Το ελεφάντινο άγαλμα του ναού της Αθηνάς εσύλησε ο Σύλλας! Και για την ασέβειά του έπαθε φθειρίαση[12]… Είπαν τότε πως τον εκδικήθηκε η θεά… Μετά την σύληση του αγάλματος, το ευδάκρυτον Αλαλκομένειον ιερόν, εγκαταλείφθηκε, κατά την παράδοση, και απ’ αυτήν την ίδια την θεά. Όταν το επισκέφθηκε ο Παυσανίας, ήταν ήδη κατεστραμμένο και «κισσός μέγας και ισχυρός» είχε διασπάσει τους τοίχους του ναού[13]…

Στην κατά των Επιγόνων εκστρατεία, οι Θηβαίοι εγκαταλείποντες την πόλη τους, διέφυγαν στο υπερκείμενο Τιλφώσιο όρος και στο Αλαλκομένειον ιερό. Στην δε Τιλφώσσα κρήνη έδειχναν το μνήμα του μάντη Τειρεσία, που ετελεύτησε σ’ αυτήν την φυγή.[14]

Οι αρχαίες Αλαλκομεναίς Βοιωτίας, η γενέτειρα της θεάς Αθηνάς, αντί να είναι ένας πασιμέλων τόπος, ευρίσκονται θαμμένες, και από πάνω τους κτίσθηκε ένα χωριό, που πρωτονομάσθηκε… Μαμούρα… Ευτυχώς επικράτησε η σοφία της θεάς και μετονομάσθηκε σε Αλαλκομενές. Ευρίσκεται δε 2 χλμ. δεξιά, από το 11^ο χλμ. του δρόμου Αλιάρτου-Λεβαδειάς…

Τα Δαίδαλα

Από τον Αλαλκομενέα ή την Αλαλκομενία ονομάσθηκε και ένα δρυοδάσος της Βοιωτίας, μεταξύ Λεβαδείας και Αλιάρτου, στην χώρα των Πλαταιών (η οποία εκτεινόταν από τις όχθες του Ασωπού έως τις κορυφές του Κιθαιρώνος), που μάλιστα είχε τα υψηλότερα στελέχη δρυών, απ’ όλα τα δάση της Βοιωτίας! Αυτό το δάσο το τιμούσαν με την γιορτή των Δαιδάλων.

Κατά την τοπική παράδοση, λοιπόν, ο Κιθαιρών ή ο Αλαλκομενεύς, ήταν σύμβουλοι του Διός. Και όταν η Ήρα ήταν εξοργισμένη με τις απιστίες του ανδρός της, είχε απομονωθεί στην Εύβοια[15]. Ο Ζευς επιχείρησε να την μεταπείσει, αλλά όλες οι προσπάθειές του απέβαιναν άκαρπες. Τότε ο Αλαλκομενεύς[16] (ή ο Κιθαιρών, που ήταν τότε βασιλεύς των Πλαταιών) τον συνεβούλευσε να προμηθευθεί ξόανο γυναικός, να το ενδύσει καταλλήλως (ως νύφη, δηλ. με νυφικά πέπλα), και να το περιφέρει επί αμάξης, την οποία έσερναν δυο βόδια, στα χωριά της Βοιωτίας, αναγγέλλοντας τους νέους γάμους του με την… θυγατέρα του Ασωπού, Πλάταια, αλλά στην ουσία με την… ξύλινη νύφη! Όταν το έμαθε η Ήρα έγινε έξαλλη. Έσπευσε από την Εύβοια και συνέλαβε επ’ αυτοφώρω τον Δία να επιδεικνύει την νέα του νύφη, αλλά όταν ξέσκισε το νυφικό της νύφης φόρεμα και αποκάλυψε το πέπλο της, και είδε ότι επρόκειτο περί ξοάνου, και μάλιστα άσχημου, άρχισε να γελά δυνατά, όπως έκαναν και όλοι οι παρευρισκόμενοι.

Έτσι Ζευς και Ήρα συμφιλιώθησαν οριστικώς.[17] Η Ήρα ονόμασε το ξόανο Δαιδάλη, και πήρε την θέση του στην ιερή άμαξα. Είτα, η γαμήλια τελετή συνεχίσθηκε με νύφη την Ήρα, η οποία στο τέλος έκαψε το ξόανο. Έτσι τελέσθηκε η ιερογαμία, μεταξύ των δυο στοιχείων της φύσεως (Ζευς < ζέω, πυρώδης δύναμη και Ήρα < αήρ, πνευματώδης φύση), που εάν συνενωθούν φέρνουν την ισορροπία και ακολούθως την βλάστηση. Διότι εάν υπερισχύει ο Ζευς, έχουμε πυρκαϊές που προξενούν ξηρασίες. Εάν η Ήρα, έχουμε πλημμύρες και κατακλυσμούς.[18]

Προς ανάμνησιν αυτού του γεγονότος εορτάζονταν τα Δαίδαλα, διότι οι παλαιοί ονόμαζαν «δαιδάλη / δαίδαλα» το ξόανο, αλλά και τα ποικίλα κατασκευάσματα[19], αλλά και οι ξύλινες κούκλες[20]. Για καθημερινές, λατρευτικές ή παιδικές χρήσεις. Έθιμο που κρατά από την μητριαρχική εποχή της ανθρωπότητος. Και έκτοτε σε κάθε γάμο έκαμαν λαμπαδηφορία και έκαιαν δαίδαλα (δάδες), έθιμο που έχει περάσει και στο χριστιανικό τυπικό του γάμου, να καίονται λαμπάδες.

Παρομοιαστικές φράσεις

Απ’ όλη αυτήν την ιστορία, μας έμειναν δυο παρομοιαστικές φράσεις στα χείλη μας, που τις μεταχειριζόμαστε όλοι οι Έλληνες έως τώρα:

• Η ξύλινη νύφη, που ήταν ένα επίμηκες σαν αγγούρι ξόανο, επειδή φυσικά δεν… αντέδρασε, άφησε να λέγεται κάθε απαθής, άκομψος και άκαμπτος άνθρωπος… ξυλάγγουρο… Και επειδή κατά την αποκάλυψη φανερώθηκε πόσο άσχημα και πρόχειρα κατασκευασμένη ήταν η ξυλόνυφη, έμεινε να λέμε οι Έλληνες παρομοιαστικώς… «ξόανο» κάθε άσχημη γυναίκα…

Ο τοπος εορτης της Ιερογαμίας των Δαιδάλων στον Κιθαιρώνα είναι όπου κείται νυν η ΙΜ Αγιας Τριαδος Πλαταιών, 2 χλμ. ΝΔ. του νυν χωριού των Πλαταιών, στον 38ο παράλληλο [38.20398383470293, 23.235632020929632].

Το τυπικό της εορτής

Υπήρχαν τριών λογιώ Δαίδαλα στις Πλαταιαίς (πόλις στον 38ο παράλληλο [38.21283446073383, 23.26791165701955]:

• Τα Κοινά, ετήσια εορτή των Πλαταιέων,
• τα Μικρά, εορτή των Πλαταιέων, που γινόταν κάθε 7 χρόνια, και
• τα Μεγάλα, εορτή όλων των Βοιωτών, κάθε 60 χρόνια! Η 60ετία[21] ήταν το συμβατικό χρονικό διάστημα των δυο γενεών, που είχαν εκπατρισθεί (εξορισθεί) οι Πλαταιείς κατά τα μηδικά και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.

Στα Δαίδαλα γινόταν αναπαράσταση του γαμήλιου ερωτικού τεχνάσματος του Διός.

Στα Μικρά Δαίδαλα οι Πλαταιείς εισέρχονταν στο δρυοδάσος των Αλαλκομενών, όπου εναπόθεταν κομμάτια βρασμένου κρέατος. Οι Βοιωτοί παρατηρούσαν τα κοράκια, που προσγειώνονταν να τα φάνε. Το δένδρο στο οποίο καθόταν το πρώτο κοράκι, που πρώτο άρπαζε το προσφερόμενο κρέας, ήταν αυτό, από το οποίο θα έκοβαν κλαδί και θα έφτιαχναν το ξόανο της γιορτής![22]

Μόλις φιλοτεχνούσαν το ξόανο, το κατέβαζαν στον Ασωπό, όπου το έπλεναν και το στόλιζαν με νυφικά πέπλα. Μετά το τοποθετούσαν τελετουργικά σε μια βοϊδάμαξα. Συνοδός της ξύλινης νύφης ήταν μια ιέρεια, η νυμφεύτρια. Η εκκίνηση της άμαξας για την κορυφή του Κιθαιρώνος, γινόταν συνοδεία των Πλαταιέων, μουσικών (αυλιστών), και συμπανηγυριστών που χαίρονταν σαν σε γάμο και ζητωκραύγαζαν. Όταν έφθαναν στην κορυφή του ιερού των Βοιωτών όρους, Κιθαιρώνος, τοποθετούσαν και πάλι τελετουργικά το ξόανο, σε βωμό, καμωμένον από τετράγωνα ξύλα, και θυσίαζαν για την μεν Ήρα αγελάδα, για δε τον Δία, ταύρο! Μετά την θυσία, έκαιγαν το ξόανο, μαζί με τον βωμό. Μαζί και τις διάφορες προσφορές των πανηγυριστών. Η φωτιά αυτή, λέει ο Παυσανίας, ήταν η μεγαλύτερη απ’ όσες ήξερε και φαινόταν από πολύ μακριά.[23] Απαγορευόταν δε, να φάνε το κρέας της ιεροθυσίας.

Στα Μεγάλα Δαίδαλα, που ήταν παρόμοια με τα Μικρά, τα ξόανα ήσαν 14, που τα έσερναν εν πομπή 14 αμάξια και τα ανέβαζαν και τα έκαιγαν σε 14 βωμούς στον Κιθαιρώνα, διότι 14 ήσαν οι συμμετέχουσες βοιωτικές πόλεις[24]…

• Στην Ευρώπη υπήρχε ένα μεσαιωνικό έθιμο: Συνήθιζαν να κόβουν ένα δένδρο, που το έλεγαν «εποχικό» και το μετέφεραν ακατέργαστο ή του έδιναν σχήμα γυναικός-νύφης, για την καλοβλάστηση. Αυτό το έθιμο διαδόθηκε στην Ευρώπη από τους Βοιωτούς, και ήταν ένα από τα παράπλευρα τυπικά των Δαιδάλων, οι οποίοι κάθε άνοιξη έκοβαν ένα εποχικό δένδρο – εντός του οποίου θεωρούσαν πως κατοικούσε ένας θεός ή το πνεύμα της βλαστήσεως (άλλωστε στην αρχαία ελληνική φυσιοκρατία σε κάθε δένδρο κατοικεί ένα πνεύμα) – και το διαπόμπευαν, για να τονώσει την βλάστηση της φύσεως. Όλα αυτά έχουν την ρίζα τους στην ποθούμενη ιερογαμία-συμφιλίωση Διός-Ήρας, που ήταν το ζητούμενο των αρχαίων αγροτικών κοινωνιών.
• Η ιερά δενδρολατρεία δεν είναι άσχετη με την παραπάνω βοιωτική παράδοση, ούτε και η απόρροια αυτής, το χριστουγεννιάτικο δένδρο…

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακη “Λεξικο παραδοσεεων”. Γ. Λεκακης “Ταματα και αναθηματα”. Γ. Λεκακης σπό την στήλη του “ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ” στο περ. “Νεα Σκέψη”, Ιαν.-Φεβρ. 2012. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.3.2012.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα», εκδ. «Γεωργιάδης». Του ιδίου «Αρχαίες Γιορτές και Πανηγύρια των Ελλήνων» (υπό έκδοσιν). Του ιδίου «Ιερά ελαιοδενδρολατρεία στην Κάλυμνο» στο περ. «Ελληνικό Πανόραμα», τ. Σεπτεμβρίου 2007. Ομιλία του Γ. Λεκάκη με θέμα «Κιθαιρών, ένα μυστήριο βουνό στις πηγές του Ασωπού», που διοργάνωσε το Κέντρο Ελικώνα (3.6.2011) στο ξωκκλήσι του Άη Θωμά στον Άγ. Θωμά Βοιωτίας. (Η ομιλία αυτή επαναλήφθηκε και στην Άσκρη Βοιωτίας).
• Patsi-Garin Em. «Επίτομο λεξικό ελληνικής μυθολογίας», εκδ. «Χάρη Πάτση», Αθήναι, 1969.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Κάθε αρχαίος λαός, που σεβόταν τον εαυτό του, είχε και έναν «αυτόχθονα» ήρωα. Η θεωρία του αυτοχθονισμού ήταν ιδιαιτέρως αναπτυγμένη στους αρχαίους Έλληνες. Εθεωρείτο κεφαλαιώδες πρόβλημα, που έπρεπε να δοθεί λύση. Και οι λύσεις ανά περιοχή ήσαν οι εξής:

• Στην Αργολίδα έλεγαν πως εκ των κόλπων της φύσεως του ποταμού Ινάχου εγεννήθη πρώτος ο Φορωνεύς.
• Στην Αττική από την «ζείδωρον άρουραν» ο Ερεχθεύς.
• Στην Αρκαδία, «γαία μέλαιν’ ανέδωκεν» τον Πελασγό.
• Στην Θεσσαλία, οι πρώτοι άνθρωποι εγεννήθησαν από τους ριπτόμενους λίθους του Δευκαλίωνος και της Πύρρας. Έτσι οι λάες (> λιθάρια) εγέννησαν έναν λαό.
• Στις Θήβαις, εκ των σπειρομένων οδόντων δράκου στ’ αυλάκια καλλιεργημένου αγρού.

Αλλαχού,

• εκ του κορμού των δρυών, δια της διαρρήξεως των φλοιών των,
• εκ της διαρρήξεως βράχων,

εκ των δυο τελευταίων εξάγεται και η ομηρική παροιμία «από δρυός και από πέτρας» (Χ,126). Οι θεοί της ελληνικής μυθολογίας γεννήθηκαν από τους κόλπους της φύσεως ή του περιβάλλοντος την γη ωκεανού. Στην εβραϊκή μυθολογία, πρώτοι άνθρωποι είναι ο Αδάμ και η Εύα.

[2] Πίνδ. «Λυρ. Ελλ.» ΙΙΙ, σελ. 1.339, απόσπ. παρά Bergk.

[3] Εξ ου και Τριτογένεια η Αθηνά. (Κατ’ άλλους Τριτογένεια απεκλήθη διότι εγεννήθη στις όχθες της Τριτωνίδος λίμνης της Λιβύης).

[4] Παυσ. Θ,33,5.

[5] Παυσ. Θ,33,3.

[6] «Αλαλκομεναί πόλις εστί, και ακουω αυτήν μήτε εφ’ υψηλού κείσθαι και απιθούς λόφου, μήτε τειχών περίβολον έχειν» – Λεξ. ΣΟΥΔΑΣ.

[7] Όπως, κατ’ αντιστοιχίαν, κέντρο της λατρείας της Ήρας ήταν το Άργος!

[8] Στο επίθετο Αλαλκομένη μπορούμε να βρούμε συνωνυμία με την Σθενιάδα Αθηνά της Τροιζήνος, την Προμάχο Αθηνά των Αθηνών, κλπ.

[9] βλ. σχ. Ετυμ. Μέγα και Genuinum και Sym.

[10] Αντίστοιχος με τον Μαιμακτηριώνα (νυν Νοέμβριο-Δεκέμβριο).

[11] βλ. σχ. Πλουτ. «Βιογραφ. Αετίου». Και Ίστρος Αλεξανδρεύς (FHG I p. 425).

[12] βλ. σχ. Αιλιανό.

[13] Παυσ. Θ,33,7.

[14] Στρ. C,473.

[15] ή στον Κιθαιρώνα, κατά Πλούταρχο («Περί των εν Πλαταιαίς Δαιδάλων», απ. 157,6).

[16] κατά Πλούταρχο («Περί των εν Πλαταιαίς Δαιδάλων», απ. 157,6).

[17] Παυσ. «Βοιωτ.» 3.

[18] Πλούτ. «Περί των εν Πλαταιαίς Δαιδάλων», απ. 157,7.

[19] (τα) δαίδαλα < ρ. δαιδάλλω = ποικίλλω < δαίω = μανθάνω, καίω > (ο) δαήρ = ο γνώστης, αδαής = αυτός που δεν γνωρίζει > (η) δας = η δάδα, που καίει και φωτίζει > δαιόμενος, δαΐς, δαιτός, (συν)δαιτυμών, δαίμων (φωτισμένος), κλπ.

Γι’ αυτό και ο μέγας κατασκευαστής της αρχαιότητος ονομαζόταν Δαίδαλος (= γνώστης, ο πολυΐστωρ) > δαιδαλέον = ποικίλης κατασκευής έργο > δαιδαλόεις = ποικίλος > δαιδαλόχειρ = αυτός που κατασκευάζει ποικίλα αντικείμενα με τα χέρια του. Κάποια λεξικά (λ.χ. ΣΟΥΔΑΣ), λένε, το αντίθετο: Πως εκ του περίφημου μηχανοποιού Δαιδάλου ονομάσθηκαν δαίδαλα τα ποικίλα κατασκευάσματα. Και το ερώτημα παραμένει: Ποιος έκανε τον άλλον: Ο Δαίδαλος τα δαίδαλα, ή τα δαίδαλα τον Δαίδαλο;.. (κατά το πανάρχαιο ερώτημα περί αρχαιότητος της κότας ή του αυγού)…

[20] Οι κούκλες του Φοίβου και της Αθηνάς – συμβόλων των Ολυμπιακών Αγώνων των Αθηνών το 2004 – ήταν εμπνευσμένες από αντίστοιχα αρχαία δαίδαλα.

[21] Στην ουσία ήταν 76 έτη, σε δυο δόσεις: 427-386 και 373-338 π.Χ.

[22] βλ. σχ. Παυσ. «Βοιωτ.» 3,3-4.

[23] Συσχετίζεται με την φωτιά των Λαφρίων των Πατρών. Αλλά και την τελετή της πυράς, που γινόταν σε διάφορα μέρη της Ελλάδος, κυρίως τον χειμώνα, σε βουνοκορφές, για να δυναμώσει ο Ήλιος. Και σήμερα συνεχίζεται ως «Άναμμα της φωτιάς», «Φωτάρα», «Φωτιές», κλπ. που εξακολουθούν να γίνονται κυρίως σε Μακεδονία-Θράκη. Σχετικός και ο χορός της φωτιάς – βλ. σχ. Γ. Λεκάκη «Πανηγυρολόγιον».

[24] Οι πόλεις της Βοιωτίας δεν ήσαν βέβαια μόνον 14, αλλά 88 ! – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκακης: Οι 88 αρχαίες πολεις της Βοιωτίας”. Οι κύριες ήσαν 5: Οι μεγάλες και επίσημες: Θήβαι, Πλαταιαίς, Ορχομενός, Θεσπιαίς και Τανάγρα (τ. Γέφυρα).

Και κατά καιρούς έπαιζαν ρόλο και οι μικρότερες, που ήταν υπό την επιρροή των μεγαλυτέρων. Άλλες κατά καιρούς ανήκαν στην Βοιωτία, ή στην Αττική, ή στην Φθία ή στην Φωκίδα. Και ίσως κάποιες εξ αυτών να μη συνέπεσαν ποτέ να συνυπήρξαν μαζί. Πάντως αρχαίες πόλεις της Βοιωτίας ήσαν και οι: Ακραίφνιο (ή Ακραιφία ή Ακραίφιον), (αι) Αλαί, (αι) Αλαλκομεναί, Αλίαρτος, Ανεμώρεια, Ανθηδών, Άρμα, Άσκρα (ή Άσκρη), Αυλίς (ή Αύλιν), Βούδειον, Γλίασσας, Γραία, Δήλιον, Ειλέσιον, (αι) Ελευθεραί, Ελεών, Ερέσιον, (αι) Ερυθραί, Ετεωνός (μετά Σκάρφη), Εύτρησις, Ζαία, Θίσβη, Ισμήνη, Ίσος, Κελαίθρα, Κνωπία, (αι) Κορσιαί (ή Κορσεία), Κορώνεια, Κρεύσις (ή Κρεύσα ή Κρέουσα), (οι) Κυνός Κεφαλαί, (οι) Κύρτωνες, (αι) Κώπαι, Λάρυμνα, Λεβάδεια (ή Λεβαδία < Λεμβάδια), Λεύκτρα, Μεδεών (τ. Φοινικίς), Μίδεια, Μυκαλησσός, Νίσα (ή Νύσα), Ογχηστός, Όλμιον, Πετεών, (αι) Πηγαί, (αι) Ποτνιαί, Σαλγανεύς, (αι) Σίφαι, Σκώλος, Σχοίνος, Τεγύρα, Τευμησός, Τιλφούσσιον ή Τελφώσσιον, Τίφα, Υάμπολις, Υηττός, Ύλη (ή Ύλαι), Υποθήβαι, Υρία, Υσία (ή Υσιαί), Φηραί, Φλεγύα, Χαιρώνεια, Ωρωπός, κ.ά.