Ο ΕΡΜΗΣ, ο υψηλότερος των θεών, ως θεός του ΕΡΩΤΟΣ και οι υιοί του: ΠΑΝ και ΕΡΜΑΦΡΟΔΙΤΟΣ – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Ανδρικό αιδοίον, από κράμα χαλκού, με αφιέρωση στον θεό Ερμή.

Φέρει επιγραφή στα ελληνικά, σε τρεις γραμμές:

ΕΡΜΗϹ / ΘΕWV / ΝΙϹΤW

ΕΡΜΗΣ / ΘΕΩΝ / ΝΙΣΤΩ

«Στον Ερμή θεών υψηλότερο».

Διαστάσεις: 6,2 x 5 x 2,7 εκατ.

Έργο τέχνης του 2^ου / 3^ου αιώνος.

Αναπαραγωγές μελών του σώματος προσφέρθηκαν ως αναθήματα σε ιερά ως ex voto για μια κάποια χάρη που λαμβανόταν. Επίσης αντίγραφα από μέρη του σώματος προσφέρονταν σε ιαματικά ιερά, για να ευχαριστήσουν έναν θεό, που θεράπευσε το άκρο, το όργανο ή το μέλος που απεικονίζεται. (Η πρακτική συνεχίστηκε και συνεχίζεται και επί χριστιανισμού, με τα τάματα – βλ. Γ. Λεκάκης “Τάματα και Αναθήματα”). Αυτά τα ανατομικά ex voto περιλαμβάνουν λεπτομερείς αναπαραστάσεις εσωτερικών οργάνων, όπως οι μήτρες και τα έντερα.

• Οι Ρωμαίοι φορούσαν συχνά φυλακτά σε σχήμα φαλλού για να διώξουν το «κακό μάτι».

Παρόμοια αναθήματα θα δείτε και στο Βρετανικό Μουσείο Λονδίνου (αρ. 1814.0704.1256) και στο Staatliche Museen Βερολίνου (inv. nos. Fr. 1341) και Misc. 7464.

Το αρχαίο ελληνικό ανάθημα ευρίσκεται στο Harvard Art Museums, του Cambridge των Η.Π.Α. (αρ. 2012.1.131), προερχόμενο από τον Οίκο Δημοπρασιών Sotheby‘s (Antiquities Auction, ΝΥ, 21-22.11.1985, Sale 5398, αρ, 267), απ’ όπου επωλήθη στο «The Alice Corinne McDaniel Collection» (Department of the Classics, Harvard University (1985-2012), απ΄ όπου μεταφέρθηκε στο προαναφερθέν Harvard Art Museums, το 2012.

Το συγκεκριμένο αιδοίον θα είχε καρφωθεί, ίσως σε τοίχο σπιτιού, για «καλή τύχη», καλή αναπαραγωγή, καλή ερωτική ζωή, μιας και ο ΕΡΩΣ, έχει την ίδια ρίζα με τον ΕΡΜΗ, και ο ΕΡΜΗΣ εμπεριέχεται στο ΣΠΕΡΜΑ [1], στην ΘΕΡΜΗ, στην ΕΡΜΗΝΕΙΑ, το ΕΡΓΟΝ και την ΕΡΓΑΣΙΑ. Οι κατ’ εξοχήν ερωτικές Νύμφες, ήταν συγγενείς του Ερμού, ο οποίος ήταν υιός της νύμφης Μαίας [2]. Οι νύμφες υμνούσαν με τα τραγούδια τους τον θεό Πάνα [3] και τον Ερμή, τους οποίους καλούσαν έτσι στα σπήλαια για ερωτική συνεύρεση, μαζί με τους Σειληνούς…

Στην παραδοσιακή ελληνική μυθολογία, ο Ερμής, ήταν θεός των ορίων και της ανταλλαγής, ο αγγελιαφόρος θεός. Αυτός που φέρνει τα μηνύματα. Για να υπάρξει έρως πρέπει να υπάρξει μήνυμα. Θεωρείται φαλλική θεότητα. Ο φαλλός πέμπει το μήνυμα – είναι πομπός. Η μήτρα το (συλ)λαμβάνει – είναι δέκτης. Ήταν κοινές και πολλές σε δημόσια θέα οι παραστάσεις του (οι δε κολώνες με σκαλισμένο φαλλό λέγονταν ερμές / ερμαϊκές στήλες). Ήταν ένας θεός της γονιμότητας, λοιπόν. Λόγω της κινητικότητάς του και κυρίως μεταξύ αντιθέτων (όπως λ.χ. έμπορος / πελάτης), θεωρήθηκε εκτός από τους θεούς του εμπορίου και της κοινωνικής συναναστροφής, θεός της ερωτικής επαφής, των παιχνιδιών, της καλής τύχης, της γονιμότητας (ζώων και ανθρώπων).

Ο Ερμής έδωσε στην πρώτη γυναίκα «αδιάντροπο μυαλό και δόλια φύση» (67–8), την δύναμη του λόγου, βάζοντας μέσα της «ψέματα και πονηρές λέξεις» (77–80), και της έδωσε όνομα: Πανδώρα [«Όλη Δώρα»] (81–2). [4]

Ο θεος Ερμης τριπρόσωπος, με φίδι, αποτροπαϊκή κεφαλή λέοντος και φτερα αετού, πατά τον δράκο. «Ο Ερμής δεν νοιάζεται για τις σχολαστικά προετοιμασμένες τελετές· αντίθετα, απολαμβάνει τον αυθορμητισμό και την έμπνευση. Προτιμά την ροή και την ευελιξία από τη μηχανική τήρηση ενός προκαθορισμένου τελετουργικού. Εκτέλεσε τις τελετουργίες ακολουθώντας την δική σου έμπνευση. Όποτε μπορείς, αναζήτησε επιβεβαίωση – όμως μερικές φορές η ίδια η εμπειρία αποτελεί την επιβεβαίωση, και το μόνο που έχεις να κάνεις είναι να ακολουθήσεις την πορεία που αυτή σου υποδεικνύει. Σε κάθε περίπτωση, καθώς ανοίγεσαι, ξεπερνάς το άκαμπτο μονοπάτι που περιγράφεται σε οποιοδήποτε βιβλίο» – ΠΗΓΗ: Ερμης Τρισμεγιστος / Δ. Χατζημαλης “Το βιβλίο του Τροχού του Ερμη” / The Book of Hermes Wheel”. Ο τρικέφαλος εξακολούθησε ως ανάγλυφο σε πολλές εκκλησίες, όπως του Αγίου Στεφάνου στην Γαλλία (παρακάτω φωτ.).

Και παρακάτω η τρικέφαλη /τρισπρόσωπη Αγία Τριάδα (Vultus Trifrons) – Αγιογραφία αγνωστου καλλιτέχνη, από τα μέσα 17ου – 18ου αιώνα. Τέμπερα σε ξύλο, φύλλο χρυσού. Σπάνιο δείγμα. Είναι μη κανονική εικονογραφία. Αποδίδει οπτικά το δόγμα του Τριαδικού Θεού, αλλά μέσω μιας ενιαίας ένθρονης μορφής, με ένα σώμα με τρία κεφάλια / πρόσωπα και ένα κοινό στέμμα. Αυτές οι απεικονίσεις καταστράφηκαν σχεδόν όλες! Εκδόθηκαν αυστηρές απαγορεύσεις από εκκλησιαστικές συνόδους. Ίσως γιατί παρέπεμπε σαφώς στον Τρίγκλαβ (γκλαβα = κεφάλι), έναν παλαιό τριώνυμο θεό του σλαβικού πανθέου. ΠΗΓΗ: Εθνικό Μουσείο της Σερβίας, Βελιγράδι.

Στην πόλη των Αθηνών [5], ένα άγαλμα του θεού Ερμού, με υπερβολικά μεγάλο πέος στεκόταν έξω από την κύρια πύλη της [6]. Η 4^η ημέρα κάθε μηνός στην Αθήνα ήταν ιερή για τον Ηρακλή, τον Ερμή, την Αφροδίτη και τον Έρωτα, ο οποίος εν Αθήναις συλλατρευόταν με την θεά Αφροδίτη. Η ιερά ερωτική τριάδα (Έρως – Ηρακλής – Ερμής), έδινε ιδιότητες (ομορφιά, πίστη, δύναμη και ευγλωττία*), στους άνδρες εραστές.

Επίσης, ο Ερμαφρόδιτος ήταν παιδί της Αφροδίτης και του Ερμού. Εγεννήθη ένα εξαιρετικά όμορφο αγόρι, το οποίο η ναϊάς Σαλμακίς προσπάθησε να του κάνει έρωτα, και προσευχήθηκε να ενωθεί μαζί του για πάντα. Οι θεοί, απαντώντας στην προσευχή της, ένωσαν τις δύο μορφές τους σε μία! Και τον μεταμόρφωσαν σε δίφυλο [7] ον, που έκτοτε φέρει το όνομα των γονέων του: Ερμαφρόδιτος (Ερμής + Αφροδίτη). Έγινε ένας από τους θεούς του Έρωτα, για τους Έλληνες. Ως δισέγγονο του Άτλαντος αποκαλείτο και Ατλαντιάδης. Έγινε σύμβολο του ανδρόγυνου ή της θηλυκότητας. Απεικονιζόταν στην ελληνική και ελληνορωμαϊκή τέχνη ως γυναικεία φιγούρα με ανδρικά γεννητικά όργανα. [8]

Η λατρεία του Ερμαφρόδιτου συνεχίστηκε κρυφά ή φανερά έως τουλάχιστον τον 12^ο αιωνα μ.Χ. Λ.χ. στον Καθεδρικό Ναό της Μουτίνα  / Μοδενα / Μοντένα της Εμίλια-Ρομάνια Ιταλίας, βλέπουμε τον γενειοφόρο Μακρυμάλλη (ή Ακροβάτη, όπως τον λεν σήμερα) – παραπάνω φωτ. – έργο τέχνης ανώνυμου Ιταλού(;) γλύπτη, γνωστούς ως ο «Δάσκαλος των Μετοπών». Αυτός φιλοτέχνησε τις 8 μετόπες του Καθεδρικου Ναου, (τα πρωτότυπα έργα φυλάσσονται πλέον στα Μουσεία του Καθεδρικού Ναού – όσα είναι ορατά επί τόπου σήμερα αποτελούν σύγχρονα αντίγραφα). Οι μετοπες απεικονίζουν φανταστικούς και απομακρυσμένους λαούς της Γης, που σωστόσο εντάσσονται στο θείο σχέδιο της Δημιουργίας. Σύμφωνα με τους ιστορικούς, η παραπάνω μετόπη αντλεί έμπνευση από το μεσαιωνικό κείμενο «Liber Monstrorum». Το έργο αυτό περιγράφει μυθικούς λαούς, τα μέλη των οποίων είχαν τα πέλματα των ποδιών τους στραμμένα προς τα πίσω, δηλαδή προς την αντίθετη κατεύθυνση από το κεφάλι τους! Ο καλλιτέχνης απέδωσε αυτή την ανατομική ιδιαιτερότητα υιοθετώντας μια ακροβατική στάση: η μορφή αιωρείται, στηριζόμενη στο αριστερό χέρι, ενώ με το δεξί χέρι πιάνει δυνατά το δεξί πόδι και το τραβά προς τα πάνω. Άλλες μελέτες υποστηρίζουν ότι η στάση παραπέμπει σε άθλους ακραίας ισορροπίας ή ακόμη και σε στάσεις γιόγκα, συμβολίζοντας την προσπάθεια ανύψωσης ή μακρινούς κόσμους. Τέλος, ίσως αποτελεί “καλυμμένη” έκφραση ενός ακόμη ερμαφρόδιτου. Σε άλλη ανάγλυφη εικόνα, του ιδίου ναού, του ιδίου καλλιτέχνη, ο ερμαφρόδιτος έχει γυναικεία χαρακτηριστικά άνω και ανδρικά κάτω (παρακάτω φωτ.). Είναι η λιγότερο καλοδιατηρημένη από τις μετόπες, λόγω του βανδαλισμού και των φθορών που υπέστη κυρίως τον 16ο αιώνα, όταν το γλυπτό στοχοποιήθηκε από τους αρκεβουσιέρους (arquebusier = στρατιώτης πεζικού) του κόμη Γκ. Ρανγκόνι, με αποτέλεσμα να προκληθούν βαθειές χαρακιές στα γεννητικά όργανα και στο στήθος της μορφής.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Το λεξικό των συμβόλων». Γ. Λεκάκης «Τάματα και Αναθήματα». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.7.2013.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Conner R. P., Sparks D. H., Sparks M. «Cassell’s Encyclopedia of Queer Myth, Symbol and Spirit», Cassell, 1998.
• Mikalson J. D. «The Sacred and Civil Calendar of the Athenian Year», εκδ. Princeton University Press, 2015.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: