Του Γιώργου Λεκάκη
Η εξάπλωση της γεωργίας σε όλην την Ευρώπη είναι ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα της προϊστορίας· ωστόσο, τα αίτια της παύσης (η οποία διήρκεσε αιώνες, πριν αυτή επιταχυνθεί) παραμένουν ασαφή. Η κλιματική αστάθεια αποτελεί την επικρατέστερη εξήγηση. Αλλά δεν έχει εξεταστεί ποτέ σε κλίμακα, που να σχετίζεται άμεσα με την ανθρώπινη συμπεριφορά.
ΤΩΡΑ, 121 όστρακα πεταλίδων αμφισβητούν την θεωρία ότι το ψύχος ευθύνεται για την μη εξάπλωση της γεωργίας στην Ευρώπη!
Τα όστρακα, τα οποία καταναλώθηκαν από τους πρώτους γεωργούς στο σπήλαιο Φράγχθι της Ελλάδας, διατηρούν πληροφορίες για τις τοπικές συνθήκες θερμοκρασιας σε υποετήσια βάση.
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Φράγχθη Αργολίδος: Το σπήλαιο που άλλαξε τα παγκόσμια ναυτιλιακά δεδομένα”, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.10.2000.
Τα δεδομένα που αντλήθηκαν από 121 όστρακα συνιστούν το μεγαλύτερο σύνολο στοιχείων του είδους του, επιτρέποντας την σύγκριση του κλίματος (σε υποετήσια κλίμακα) με στοιχεία για τις πρακτικές επιβίωσης από τα ίδια στρωματογραφικά πλαίσια. Οι ακραίες χειμερινές συνθήκες που έχουν προταθεί για την συγκεκριμένη περίοδο δεν εντοπίζονται στην συγκεκριμένη θέση της Αργολίδος, ενώ δεν διαπιστώνεται κάποια σημαντική συσχέτιση μεταξύ του τοπικού κλίματος και των πρακτικών επιβίωσης. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι είναι απίθανο το κλίμα, από μόνο του, να εξηγεί μία από τις ταχύτερες διαδικασίες εξάπλωσης στην προϊστορία!
Το στρώμα Q5S 230 στο Φράγχθι, ένα σπήλαιο και παράκτιο παλαιολιθικό οικισμό στην Κοιλάδα Αργολίδας, κοντά στο Κρανίδι, στην Ανατολική Πελοπόννησο, απέδωσε 17 όστρακα πεταλίδων, για μια νέα κλιματολογική μελέτη, 4 εκ των οποίων υποδεικνύουν σχεδόν πανομοιότυπες θερμοκρασίες θάλασσας. Αν και το κείμενο δεν προσδιορίζει χρονολογικά το συγκεκριμένο στρώμα, στον Πίνακα 1 της δημοσίευσης η μόνη περίοδος στην οποία θα μπορούσε να ενταχθεί είναι η Πρώιμη Νεολιθική (6600 – 5800 πΧ, βαθμονομημένα με ραδιοάνθρακα). Οι άνθρωποι κατανάλωναν αυτές τις πεταλίδες, και άρα οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτές ήταν ζωντανές κατά την ίδια χρονική περίοδο.
Επισκόπηση της εξάπλωσης των Νεολιθικών γεωργών στην Μεσόγειο: Οι μετακινήσεις μεταξύ 7100 και 5500 π.Χ. δεν πραγματοποιήθηκαν αδιάλειπτα, αλλά σε φάσεις που συμπίπτουν με κλιματικά πρότυπα μεγάλης κλίμακος: Περιόδους ψυχρού και ασταθούς κλίματος (6600 – 6000 π.Χ.) και περιόδους θερμότερου και πιο σταθερού κλίματος (6000 – 5500 π.Χ.).
Η μελέτη βασίζεται στον αριθμό των ξεχωριστών χειμώνων που μπορούν να «μαρτυρήσουν» τα εν λόγω όστρακα, με στόχο να εξετάσει μια διαδεδομένη και επικρατούσα θεωρία: Ότι η εξάπλωση της γεωργίας στην Ευρώπη ανακόπηκε στην Ελλάδα, περίπου μεταξύ 6600 – 6000 πΧ, επειδή οι δριμείς και απρόβλεπτοι χειμώνες καθιστούσαν την ίδρυση νέων οικισμών υπερβολικά ριψοκίνδυνη.
Οι ερευνητές δεν εντόπισαν ίχνη τέτοιων χειμώνων στο Σπήλαιο της Φράγχθης. Εξετάζοντας 121 όστρακα πεταλίδων (γένος Patella), διαπιστώθηκε ότι:
- οι χειμώνες της Πρώιμης Νεολιθικής δεν παρουσιάζουν την ψύξη που είχε προταθεί, ενώ
- δεν προκύπτει ούτε στατιστικά σημαντική συσχέτιση μεταξύ της θερμοκρασίας της θάλασσας και των ειδών που κατανάλωναν οι άνθρωποι, ανά στρώμα!
Η μέθοδος που βασίζεται στην χρήση λέιζερ (η οποία αναπτύχθηκε από την ερευνητική ομάδα SEAFRONT σε συνεργασία με ερευνητές από την Ελλάδα), αξιοποιεί όστρακα πεταλίδων για την ανίχνευση βραχυπρόθεσμων περιβαλλοντικών μεταβολών σε αρχαιολογικούς χώρους. ΠΗΓΗ: LEIZA / Sabine Steidl
Η περίοδος της ανάσχεσης έλαβε τέλος γρήγορα. Μεταξύ 6000 – 5600 πΧ πριν από σήμερα, γεωργοί κατέβηκαν και εγκαταστάθηκαν σε παράκτιες περιοχές, από την Ελλάδα έως την νότια Ισπανία, μια εξάπλωση που, σύμφωνα με την μελέτη, σημειώθηκε με ρυθμό άνω των 400 χλμ. / γενεά.
Δύο κλιματικά επεισόδια έχουν προταθεί ως παράγοντες επιβράδυνσης:
- το διάστημα της Ταχείας Κλιματικής Αλλαγής (Rapid Climate Change – RCC), από 6600 – 6000 π.Χ. (βαθμονομημένα έτη). Ένα μοντέλο των Rohling κ.ά. (2019) εκτιμά ότι, κατά την διάρκεια της RCC, σημειώνονταν 3 – 5 επεισόδια ακραίου ψύχους ετησίως, και
- το ψυχρότερο και ξηρότερο «Γεγονός των 8.200 ετών πριν από σήμερα» (drier 8.2 BP) προς το τέλος της περιόδου αυτής (8.200 – 8.000 έτη πριν από το παρόν, ή 6200 – 6000 π.Χ. Παράλληλα, τα δεδομένα από κόκκους γυρης υποδεικνύουν ότι, κατά το γεγονός των 8.200 ετών πριν από σήμερα, η πτώση της θερμοκρασίας τον χειμώνα έφτασε τους 2°C, σύμφωνα με θαλάσσιους πυρήνες από το Αιγαίο (ΠΗΓΗ: Kotthoff, κ.ά. 2008) – και ξεπέρασε τους 4°C, σύμφωνα με πυρήνα από λίμνη στην ανατολική Μακεδονία (ΠΗΓΗ: Pross, κ.ά. 2009). Κανένα από αυτά τα δυο παραπάνω αρχεία δεν προέρχεται από αρχαιολογική θέση. Αυτό ακριβώς είναι το κενό που επιχειρεί να καλύψει η παρούσα μελέτη.
ΠΗΓΗ: N. Hausmann και Δ. Θεοδωράκη [από το Κέντρο Αρχαιολογίας Leibniz (LEIZA) University of Maine στο Μάιντς] «On-site, subannual climate records decouple Neolithic expansion from climate instability», PNAS, 123 (45) e2607859123, https://doi.org/10.1073/pnas.260785912, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.11.2026.
ΑΝΑΤΡΟΠΗ χειμωνες Νεολιθικη εποχη αρχαια Αργολιδα, ψυχος αρχαια ευρηματα σπηλαιο Φραγχθι Λεκακης εξαπλωση νεολιθικων γεωργων Μεσογειος μετακινησεις 7100 5500 8η 7η 6η χιλιετια πΧ κλιματικα προτυπα μεγαλης κλιμακος Περιοδος ψυχρου ασταθους κλιματος 6600 – 6000 θερμοτερο σταθερο κλιμα 5500
