ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΙΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ (1881) ΕΦΑΡΜΟΣΘΕΙΣΕΣ ΤΟ ΠΡΩΤΟΝ ΕΠΙ ΤΟΥ «ΨΑΛΤΗΡΙΟΥ»
Του Παναγιώτη Α. Δημητριάδη, ηλεκτρονικού Μηχανικού, λέκτορος, BSc, MSc, PhD, Brunel University, διδασκάλου Βυζαντινής Μουσικής (*)
Σύντομη αναφορά
Πρόκειται για πρωτότυπο μουσικό όργανο τύπου «synthesizer», το οποίο εκτελεί με μαθηματική ακρίβεια όλα τα μουσικά κείμενα – μαθήματα της Βυζαντινής Μουσικής. Έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί σύμφωνα με τις αποφάσεις της Μουσικής Επιτροπής του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1881), οι οποίες αφορούσαν τον καθορισμό των θεωρητικών στοιχείων, κυρίως, ως προς τα τονιαία διαστήματα και τις κλίμακες, βάσει των οποίων διδάσκεται και εκτελείται η Βυζαντινή Μουσική έως και σήμερα.
Το όργανο αυτό είναι ικανό, σε επιστημονική βάση, να υποστηρίξει πλήρως τη Βυζαντινή Μουσική, σε ό,τι αφορά την μελέτη, διδασκαλία και την εκτέλεση όλων των τονιαίων διαστημάτων της Βυζαντινής Μουσικής. Θα μπορούσε επίσης, να αποτελεί διεθνώς, ένα βασικό μέσο ανάδειξης και υποστήριξης ενός αξιόλογου κεφαλαίου του Βυζαντινού πολιτισμού, ήτοι της Βυζαντινής Μουσικής.
Γενικά
Ως είναι γνωστό, για την απόλυτη αντίληψη των τονιαίων διαστημάτων, ως ακουστική αναφορά, αλλά και σε κάθε μουσική δραστηριότητα υπάρχει πάντοτε παρόν και το κατάλληλο μουσικό όργανο, όπως π.χ. το πιάνο στη Δυτικοευρωπαϊκή Μουσική, το οποίο αναπαράγει και εκτελεί πιστά τα τονιαία διαστήματα. Όσον αφορά την Βυζαντινή Μουσική όμως, αυτή αν και χρησιμοποιεί περισσότερες κλίμακες της μίας, στερείται τοιούτου επισήμου μουσικού οργάνου έως και σήμερα, παρ’ όλες τις προσπάθειες που έγιναν κατά καιρούς, όπως, π.χ., εκ μέρους του Ορθοδόξου Οικουμενικού Πατριαρχείου, αλλά και επισήμων διδασκάλων της Βυζαντινής Μουσικής.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΕΔΩ.
Εισαγωγή
Η ανάγκη κάποιας αντικειμενικής πηγής ακουσμάτων, βάσει της θεωρίας της Βυζαντινής Μουσικής, χωρίς υποκειμενισμό, δίδοντας τα ακριβή τονιαία διαστήματα των κλιμάκων της σε όλα τα γένη, (Διατονικό, Χρωματικό και Εναρμόνιο), αλλά και στις Χρόες, για την μελέτη, τη διδασκαλία και την εκτέλεσή τους, ήταν πάντοτε έκδηλη στους παραδοσιακούς και έμπειρους διδασκάλους και ιεροψάλτες. Με την έλλειψη τέτοιας αναφοράς, όπως το πιάνο στη Δυτικοευρωπαϊκή μουσική, το αποτέλεσμα, λοιπόν, ήταν και είναι, ο κάθε ψάλτης – εκτελεστής και ο κάθε μουσικοδιδάσκαλος να χειρίζεται – εκτελεί τη Βυζαντινή Μουσική, «εξ ενστίκτου»,[1] σύμφωνα με το κατά πόσο σωστά την έχει διδαχθεί από άλλον και την έχει αποτυπώσει στη μνήμη του, παραδοσιακά όμως, υπάρχοντος πάντοτε, θέλοντας και μη και του ανθρώπινου υποκειμενικού παράγοντος.
Από την εποχή του Βυζαντίου, θεωρητικοί συγγραφείς στα χειρόγραφά τους κάνουν αναφορά για χρήση μουσικών οργάνων, ως πρότυπα για την διδασκαλία της ψαλτικής, με σχετικές αναπαραστάσεις, από τον 14ο αιώνα και έπειτα.[2]
Το 1881, υπό του Οικουμενικού Πατριάρχου Ιωακείμ Γ΄ (1878 – 1884 και 1901 – 1912), συγκροτήθηκε η Μουσική Επιτροπή του Οικουμενικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως.[3] Η εν λόγω Επιτροπή, απαρτιζομένη κυρίως από έγκριτους μουσικοδιδασκάλους, στα καθήκοντά της είχε και ως βασική μέριμνα τον προσδιορισμό και επιστημονικά τεκμηριωμένο των τονιαίων διαστημάτων και κλιμάκων της Παραδοσιακής Βυζαντινής Μουσικής.[4] Βάσει του προσδιορισμού αυτού, λοιπόν, διδάσκεται στην θεωρία και εκτελείται στην πράξη η Βυζαντινή Μουσική έως και σήμερα. Υπό της ανωτέρω Επιτροπής, συγχρόνως, για την υποστήριξη, μελέτη και διδασκαλία των ανωτέρω προσδιορισμών των τονιαίων διαστημάτων και κλιμάκων, επινοήθηκε και κατασκευάστηκε κατάλληλο μουσικό όργανο, το «Ψαλτήριον»,[5], ή «Ιωακείμιον Ψαλτήριον», τιμής ένεκεν στον Πατριάρχη,[6],[7] διότι όπως αναφέρει αυτολεξεί και η Επιτροπή:
«…οἱονδήποτε διδακτικόν σύστημα ἀφιέμενον εἰς μόνην τήν διὰ τῆς φωνῆς ἐκτέλεσιν, ἄνευ τῆς βοηθείας ὀργάνου τινός, ἤθελεν εἶναι ἄσκοπος ματαιοπονία∙ ἑπομένως ἐνόμισεν ἀπαραίτητον τοῦ λοιποῦ τὴν εἰσαγωγὴν καταλλήλου μουσικοῦ ὀργάνου ἒν τε τῇ μελέτῃ και τῇ διδασκαλίᾳ».[8]
Αριστερά: Το «ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΝ ΨΑΛΤΗΡΙΟΝ», κατά την Μουσική Επιτροπή του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως, (1881).[9] – Δεξιά: Το Παναρμόνιον του Κωνσταντίνου Ψάχου.
Έχουμε υπ’ όψιν επίσης ότι για τον ανωτέρω λόγο, με έξοδα του Πατριάρχου Κωνσταντίνου Ε΄ (1897-1901), το 1898, κατασκευάστηκε το «Κωνσταντίνειο ψαλτήριο».[10] Αλλά και ο αείμνηστος μουσικοσυνθέτης και διδάσκαλος της Βυζαντινής Μουσικής, Κωνσταντίνος Ψάχος, περί το 1922 – 1924, κατασκεύασε το «Παναρμόνιον»,[11], [12].
Το «Ψαλτήριον», τής Μουσικής Επιτροπής, αποτελούσε μία πρωτοποριακή και άκρως αξιόλογη πρωτοβουλία εκ μέρους του Πατριαρχείου, και όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η Επιτροπή: «Ἡ ἐπιτυχία τοῦ ὀργάνου τούτου κατεδείχθη ἀρκούντως ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς, ἤν ἐπὶ ἔτος ἐφήρμοσαν ἐπ’ αὐτοῦ οἱ κ.κ. Γ. Βιολάκης και Εὐστράτιος Παπαδόπουλος κατ’ ἐπιταγὴν τῆς ἁγίας Μητρὸς Ἐκκλησίας».[13] Και παρ’ ότι, λοιπόν, όπως αποδείχθηκε και στην πράξη η αξία του, εντούτοις, η κατασκευή του ήταν πολυσύνθετη, ογκώδης και ο χειρισμός του δύσκολος.[14]
Το «ΚΑΝΟΝΙΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ»
Σήμερα, με την αλματώδη ανάπτυξη των εφαρμογών της ηλεκτρονικής επιστήμης και στον τομέα προγραμματιζόμενων ψηφιακών συστημάτων, (software και hardware), σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε σχετικό πρωτότυπο ηλεκτρονικό μουσικό όργανο, τύπου «synthesizer», για την διδασκαλία, μελέτη, αλλά και εκτέλεση τής Βυζαντινής Μουσικής, με την επωνυμία, «ΚΑΝΟΝΙΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ». (Το εν λόγω όργανο, επίσης, έχει κατοχυρωθεί και ως πνευματική ιδιοκτησία – πατέντα).
Βέβαια, εννοείται ότι, η Βυζαντινή μουσική είναι φωνητική και ως εκ τούτου η φωνή είναι αναντικατάστατη.
Το «ΚΑΝΟΝΙΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ». Φωτογραφία του μουσικού οργάνου, (synthesizer). (Τα μαύρα πλήκτρα αντιστοιχούν και σε νότες της Δυτικοευρωπαϊκής μουσικής.
Σύντομη Περιγραφή του οργάνου
Το «ΚΑΝΟΝΙΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ» είναι σχεδιασμένο σύμφωνα με αυτό της Πατριαρχικής Μουσικής Επιτροπής, το «ΨΑΛΤΉΡΙΟΝ»,[15], ικανοποιώντας έτσι, πλήρως, όλες τις αποφάσεις της ανωτέρω Επιτροπής του 1881. Το ανωτέρω όργανο, συγκεκριμένα, δύναται να εκτελεί με μαθηματική ακρίβεια τα τονιαία διαστήματα των κλιμάκων της Βυζαντινής Μουσικής όλων των γενών, των χροών, τις υφέσεις και διέσεις, καθώς και οποιεσδήποτε έλξεις ή αλλοιώσεις, σύμφωνα με τις διατάξεις τής Επιτροπής, βάσει των τονιαίων διαστημάτων που καθώρισε ο Πυθαγόρας επί της διαπασών κλίμακας.[16]
Χρήσεις
Το νέο αυτό μουσικό όργανο μπορεί να χρησιμεύσει ποικιλοτρόπως, όπως:
- v Για τη νμελέτη των τόνων και διδασκαλία της Βυζαντινής Μουσικής, αλλά και της Δυτικοευρωπαϊκής με μαθηματική ακρίβεια. Αυτό προσδίδει στο όργανο και το εξαιρετικό πλεονέκτημα, να γίνεται άμεση αλληλοσυσχέτιση και αντίληψη της θέσης (pitch), των Βυζαντινών φθόγγων και των Ευρωπαϊκών νοτών μεταξύ τους σε κάθε οκτάβα.
- v Για την εκτέλεση των μαθημάτων της Βυζαντινής Μουσικής αλλά και της Δυτικοευρωπαϊκής, άμεσα, χωρίς άλλες διαδικασίες – ρυθμίσεις, από τη στιγμή που τίθεται σε λειτουργία το όργανο.
- v Για την σύνθεση μουσικών κειμένων που να συμπεριλαμβάνουν κλίμακες Βυζαντινής και Ευρωπαϊκής μουσικής, για νέα μουσικά ακούσματα.
- v Στην συνοδεία χορωδίας.
- v Σε ορχήστρα, με τη συνύπαρξη και άλλων μουσικών οργάνων, για την εκτέλεση, τόσο Βυζαντινών μελών, όσο και Ευρωπαϊκών, ή συγχρόνως και των δύο.
- Και σε κάθε ενδιαφερόμενο, χωρίς να απαιτείται ιδιαίτερη μουσική παιδία.
Σχόλια
Μέσω της σύγχρονης τεχνολογίας και επιστήμης, τώρα πλέον και οπτικοακουστικά, η θεωρία των διαστημάτων τής Βυζαντινής Μουσικής, με Πυθαγόρειες ρίζες, δύναται να μελετηθεί και στην πράξη περαιτέρω:
- Εις βάθος μεν, τελείως αντικειμενικά, αποκομίζοντας νέες γνώσεις στην ακουστική αίσθηση των Βυζαντινών κλιμάκων και διαστημάτων, με όλες τους τις ιδιαιτερότητες, χωρίς πλέον την παρέμβαση τού ανθρωπίνου – υποκειμενικού παράγοντα.
- Εις πλάτος δε, συγκρίνοντάς την με τις ενυπάρχουσες μουσικές κλίμακες διεθνώς, όπως στην συγκεκριμένη αναφορά ανωτέρω, όσον αφορά την Δυτικοευρωπαϊκή επί τού πιάνου.
Επίσης, όπως η Δυτικοευρωπαϊκή Μουσική και γενικά οι άλλες Μουσικές υποστηρίζονται διεθνώς από κατάλληλα μουσικά όργανα, ως αντικειμενικές ακουστικές αναφορές, έτσι και η Βυζαντινή Μουσική, αναπόσπαστο μέρος τού Βυζαντινού πολιτισμού, μπορεί να υποστηρίζεται σήμερα πλέον, πλήρως, μέσω τής επιστήμης και τής τεχνολογίας, από ανάλογο μουσικό όργανο, όπως το «ΚΑΝΟΝΙΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ». Και αυτό, όχι προς αντικατάσταση τής φωνής, αλλά ως αντικειμενική ακουστική αναφορά και υποστήριξη, επιβεβαιώνοντας επισήμως ηχητικά – ακουστικά την θεωρία, και διατηρώντας μέσα στον χρόνο αναλλοίωτη την αυθεντικότητα τής Βυζαντινής Μουσικής, ως προϊόν τής Αρχαίας Ελληνικής Μουσικής παραδόσεως.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.10.2026.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΕΔΩ.
- Και σελίδα στο facebook.
(*) Πτυχίο και Δίπλωμα Διδασκάλων Βυζαντινής Μουσικής, e-mail.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Όπως ανέφερε και σε μία ομιλία του, στο Μεταπτυχιακό Μουσικολογικό του Α.Π.Θ, ο αείμνηστος μουσικοδιδάσκαλος και άρχων πρωτοψάλτης τής Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, κ.κ. Χαρ. Ταλιαδώρος, παρουσία τού γράφοντος.
[2] Th. Apostolopoulos, «Diagrams and “kanonia” as visual representations of musical instruments in the theory of psaltic art», Proceedings of The Fifth International Conference on Orthodox Church Music “Church Music and Icons: Windows to Heaven”, University of Eastern Finland, in Joensuu, Finland / p. 153 – 154, 2013.
[3] Μουσική Επιτροπή του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1881), «Στοιχειώδης διδασκαλία της Εκκλησιαστικής Μουσικής – Εκπονηθείσα επί τη βάσει του ψαλτηρίου – Υπό της Μουσικής Επιτροπής του Οικουμενικού Πατριαρχείου – Εν έτει 1883», Εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, εν Κωνσταντινουπόλει 1888, σ. 3.
[4] Με τον όρο «Παραδοσιακή Βυζαντινή Μουσική», εδώ, εννοείται η Βυζαντινή Μουσική, όπως είχε επικρατήσει κατά το Βυζάντιο και έπειτα, όπως αναφέρει και η Επιτροπή, ό.π., σ.4 και 31.
[5] Μουσική Επιτροπή, ό.π., σ.21.
[6] Μουσική Επιτροπή, ό.π., σ. 21.
[7] ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, πολιτισμός – τέχνες – διαχείριση ελεύθερου χρόνου, «Ελληνική Μουσική», ΚΕΝΤΡΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, σ. 54, 2008.
[8] Μουσική Επιτροπή, ό.π., σ. 21.
[9] Μουσική Επιτροπή, ό.π., σ. 30.
[10] Μ. Κ. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ, «Κ. Καραθεοδωρή, Κ. Ψάχος και η Βυζαντινή μουσική: Οι επιστολές του Καραθεοδωρή προς τον Ψάχο», Πάπυροι – Επιστημονικό Περιοδικό, Δέλτοι, τόμος 3, Θεσσαλονίκη 2014, σ. 105.
[11] Αχ. Χαλδαιάκης, «Το Παναρμόνιο του Κ. Α. Ψάχου», Βυζαντινομουσικολογική Ημερίδα, Αθήνα, ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ – Αίθουσα Δ. Μητρόπουλου, 2016, σ.1.
[12] Θ. Αποστολόπουλος, «Παρατηρήσεις περί Διδακτικής της ψαλτικής, οργανολογίας και θεωρίας διαστημάτων στο ‘Παναρμόνιον’ του Κ. Ψάχου», “The Psaltic Artasan Autonomous Science”, 1st International Interdisciplinary Musicological Conference, Volos, Greece, 29 June – 3 Jυly 2014, σ. 110.
[13] Μουσική Επιτροπή, ό.π., σ. 5.
[14] Θ. Αποστολόπουλος, «Παρατηρήσεις περί Διδακτικής της ψαλτικής, οργανολογίας και θεωρίας διαστημάτων στο ‘Παναρμόνιον’ του Κ. Ψάχου», 1st International Interdisciplinary Musicological Conference, Volos, Greece, 29 June – 3 Jυly 2014, σ. 113.
[15] Μουσική Επιτροπή, ό.π., σ. 27 – 30.
[16] Μουσική Επιτροπή, ό.π., σ. 14 – 23, 27 – 30.
ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ΜΕΛΕΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
