Του Γιώργου Λεκάκη
Όλοι γνωρίζουμε το έντομο που κοινώς ονομάζουμε μύγα (μυΐγα < αρχ. ελλ. μυῖα / αττ. μῦα), αλλά λίγοι γνωρίζουν πώς επήρε το όνομά του το έντομο αυτό και ποια η ιστορία του. Ιδού λοιπόν:
Η Μυΐα, κατά την ελληνική μυθολογία, ήταν μια πανέμορφη νεανίς, τόσο όμορφη, που έφθασε κάποτε να λογίζεται αντίζηλος της «φαεινής» Σελήνης! Η Σελήνη όμως ήταν θυγατέρα του Υπερίωνος και της Θείας, και αδελφή του Ηλίου! Λατρευόταν ως θεά του Νυκτερινού Φωτός! Συν τοις άλλοις, ήταν και μητέρα 50 θυγατέρων, εκ του Ενδυμίωνος. Όλα αυτά δεν αρκούσε το κάλλος της Μυΐας να τα συναγωνιστεί. Γι’ αυτήν την ύβρι της, λοιπόν, η Μυΐα, τιμωρήθηκε, ταπεινώθηκε και μεταμορφωθείσα σε έντομο, το οποίο έκτοτε φέρει το όνομά της, εκτίει έως σήμερα την τιμωρία της…
Από την ανεπαίσθητη αξία του εντόμου αυτού, ο λαός μας έχει εξάγει πολλές παροιμιώδεις φράσεις:
- ἐλέφαντα ἐκ μυίας ποιεῖν – μεγαλοποιεῖν τὰ πράγματα.
- μυίης θάρσος, λέγεται ἐπὶ ὑπερβολικῆς τόλμης. Η μύγα είναι και σύμβολο τόλμης.
- δειπνεῖν ἄκλητος μυῑα (εἰμί)» για όποιον πηγαίνει απρόσκλητος σε δείπνο, όπως η μύγα.
- «δεν σηκώνει μύγα στο σπαθί του». λ.χ. για τον ευέξαπτο με το παραμικρό, ή
- «αυτός βγάζει από την μύγα ξύγκι», δηλαδή κέρδος από το τίποτα, κλπ.),
- «αυτός βαράει μύγες» = είναι αργόσχολος, οκνηρός, τεμπελιάζει
- «αυτός χάφτει μύγες» = είναι ανόητος, χαζός,
- «σαν την μύγα μεσ’ στο γάλα» λέγεται για οτιδήποτε είναι αταίριαστο, που διακρίνεται εύκολα,
- «κόλλησε σαν την μύγα στο μέλι» λέγεται για όποιον προσκολλάται σε κάτι περισσότερο από όσο πρέπει
- «όποιος έχει την μύγα μυγιάζεται», λέγεται για τον ένοχο, που εκλαμβάνει ως υπαινιγμό εναντίον του κάτι που λέγεται, ακόμη και αν δεν απευθύνεται σε αυτόν, αλλά και
- επί Βυζαντίου «μυίες» εκαλούντο τα μικρά βέλη, τα βελάκια.
Το γυναικείο όνομα Μυΐα το απαντάμε και στην ελληνική ιστορία:
- Μυΐα λεγόταν η θυγατέρα (μάλλον), του περίφημου μύστη Πυθαγόρα (την οποία απέκτησε με την Κρητική φιλόσοφο Θεανώ, κόρη του επίσης ουθαγόρειου Βροντίνου), η οποία εμαθήτευσε κοντά στον πατέρα της, και αργότερα, στον Κρότωνα, υπανδρεύθηκε τον ασυναγώνιστο αθλητή, επίσης μαθητή του Πυθαγόρα, Μίλωνα (αναφέρεται στον κατάλογο των πυθαγορείων φιλοσόφων) – ΠΗΓΗ: Κλημ. Στρωμ. Δ΄19,121. Ο Πατέρας της Εκκλησίας Κλήμης αναφέρει την Μυΐα ένα κεφάλαιο του έργου του, στο οποίο σκοπεύει να δείξει ότι οι γυναίκες μπορούν να επιτύχουν την ίδια τελειότητα με τους άνδρες. Σε μικρή ηλικία ήταν αρχηγός χορωδίας και αργότερα, ως γυναίκα, η θρησκευτική της συμπεριφορά ήταν υποδειγματική. Ο Πορφύριος γράφει ότι η κόρη του Πυθαγόρα έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο από την παιδική της ηλικία ανάμεσα στα κορίτσια της ηλικίας της και αργότερα ανάμεσα στις γυναίκες στον Κρότωνα. Ο Λουκιανός στο έργο του “Μυΐας ἐγκώμιον“, αναφέρει ότι θα μπορούσε να πει πολλά για την φιλόσοφο Μυΐα, αν η ιστορία της δεν ήταν τόσο γνωστή σε όλους! Ο Πορφύριος αναφέρει ότι η Μυΐα ήταν η συγγραφέας πυθαγόρειων κειμένων, αλλά τα έργα της έχουν πλέον “χαθεί“… Αλλά ο Πορφύριος αναφέρεται στο ιστορικό έργο του Τίμαιου του Ταυρομενίου, το οποίο επίσης δεν έχει διασωθεί… Απ’ αυτήν την Μυΐα σώζεται και επιστολή / γράμμα, στην οποία εξετάζει το θέμα της εκλογής τροφού! Αλλά, πιστεύεται, ότι είναι πλαστό ή σκοπίμως πλαστογραφημένη (διότι χρονολογείται στον 3ο – 2ο αιώνα π.Χ.). Το γράμμα απευθύνεται σε κάποια Φύλλιδα και συζητά την σπουδαιότητα της εκπλήρωσης των αναγκών ενός νεογέννητου μωρού, σύμφωνα με τις αρχές της αρμονίας. Σύμφωνα με την συγγραφέα, το μωρό από φυσικού του επιθυμεί μετριοπάθεια σε όλα τα πράγματα, όπως φαγητό, ένδυση, θερμοκρασία, κλπ., ενώ και η παραμάνα του μωρού πρέπει να είναι επίσης μετριοπαθής. Η συγγραφέας συμβουλεύει επίσης για το πώς να επιλέξετε μια τροφό (ένα δημοφιλές θέμα στην ελληνική λογοτεχνία).
- Το γυναικείο αυτό όνομα το απαντάμε και στην Σπάρτη, όπου ευρίσκουμε μια ποιήτρια, με το όνομα Μυΐα, η οποία έγραψε ύμνους προς τον Απόλλωνα και την Άρτεμη, οι οποίοι δεν διεσώθησαν.
- Ο Μυϊώδης ήταν θεός στην Ηλεία, ο οποίος απέτρεπε τις μύγες. – ΠΗΓΗ: Πλίν. HN29.106.
Ένα αρχαίο παιδικό παιγνίδι ήταν η «μυῖα χαλκῆ» ή μυΐνδα, που εξακολουθεί ως τυφλόμυγα. – ΠΗΓΗ: Πολυδ. Θ΄, 122.
Στα δε μαγικά, αναφέρεται “λαβὼν μυῖαν καὶ στίμιν Kοπτικὸν τρῖψον, ἔγχριε τοὺς ὀφθαλμούς σου / πάρε μια μύγα και κοπτικό αντιμόνιο (σκόνη), τρίψε τα και άλειψε τα μάτια σου” (σε μια πρακτική άμεσης όρασης) – ΠΗΓΗ: P VII 335.
Τέλος, η μυΐα υπάρχει ως λέξις από τον Όμηρο ακόμη: Ομ. Ἰλ. Δ.131, Β.469, Π.641. Ο πρῶτος ελληνικός τύπος φαίνεται ὅτι ἦτο μυσία ἢ μυσκία· ετυμολογείται από την αρχαία ελληνική ρίζα μυ- (> μυς, κλπ.), που δίνει λέξεις που προδίδουν έντονη κίνηση. Από την ελληνική αυτή λέξη και ιστορία επήραν οι άγλωσσοι λαοί του κόσμου την ρίζα να ονοματίσουν κι αυτοί στην γλώσσα τους το έντομο αυτό:
- musca (λατ.), musca, mosca (ιταλ.), mouche (γαλλ.), musia (λιθουαν.), mucha (αρχ. σλαβ., mušica = μικρή μύγα», muggia (αρχ. σαξ.), mucka (αρχ. άνω γερμ.), makshas, makshikas (σανσκρ.), makhshi (ζενδ.), κλπ.
- Ενώ όσοι δεν εδιδάχθησαν αυτήν την ιστορία της μυθολογίας μας, χρησιμοποιούν και άνευ ιστορίας λέξη: Fly (= πετώ, αγγλ.), Fliege (= πετώ, γερμ.), κλπ.
Επίσης: μυΐοσόβη (= βεντάλια που αποσοβεί τις μύγες), μύωψ, αλογόμυγα, κυνάμυϊα (σκυλομύγα), μυΐαγρος (μυγοπαγίδα), κ.ά.
ΠΗΓΗ: άρθρο του Γ. Λεκάκη στην στήλη του “Ελληνικο Λεξικο” στην εφημ. “Έθνος της Κυριακής”, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 26.1.2003.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Κλήμης Αλεξανδρειας / Clement of Alexandria “Στρωματα”, iv. 19. Λεξ. ΣΟΥΔΑΣ. Ιάμβλ. Πυθ. βιος”, 30, 36. Πορφ. “Βιος Πυθ.”, 4. Λουκ. “In Praise of a Fly”, 11.
- Brodersen Kai (επιμ.) “Θεανώ: Επιστολές μιας αρχαίας φιλοσόφου”, εκδ. Reclam, Στουτγάρδη, 2010.
- Centrone Br. στο R. Goulet (επιμ.) “Dictionnaire des philosophes antiques”, εκδ. CNRS, Παρίσι, 2005.
- Lefkowitz M. – Fant Maureen “Women’s Life in Greece and Rome”, 1992.
- Meunier M. “Πυθαγόρειες Γυναίκες. Αποσπάσματα και επιστολές της Θεανούς, της Περικτιόνης, της Φίντυος, της Μέλισσας και της Μυΐας”, εκδ. L’Artisan du Livre, Παρίσι, 1932.
- Plant I. M. “Women writers of ancient Greece and Rome: an anthology”, εκδ. University of Oklahoma Press, 2004.
- Städele Alf. “Οι Επιστολές του Πυθαγόρα και των Πυθαγορείων / Die Briefe des Pythagoras und der Pythagoreer”, εκδ. Hain, Meisenheim am Glan, 1980.
- Thesleff H. “Τα Πυθαγόρεια κείμενα της ελληνιστικής περιόδου”, Τούρκου Φινλανδίας, 1965.
- Waithe M. E. “A History of Women Philosophers – Volume 1, 600 BC-500 AD”, εκδ. Springer.
oμορφη Μυiα, ερωτικη αντιζηλος Σεληνη Λεκακης αστερισμος μυγας χαμαιλεων χαμαιλεοντος μπαιερ ουρανομετρια βιβλιο 17ος αιωνας μχ 1603 απις apis
