Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου
ΣΧΟΛΙΑ – ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Γιώργου Λεκάκη
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο μακαριστός ιερεύς (Ν.Τ.) στο Παλαίκαστρο Λασυθίου μου ανέφερε θρύλο για αλεξανδρινό πλοίο, το οποίο μετέφερε τον απόστολο Παύλο, ότι προσέγγισε στο Καστρί Ρουσόλακκου για να θάψει στην στεριά, τον Καΐάφα[1].
Πανοραμική φωτογραφία: Από αριστερά: Ακρόπολις (Καστρί) – Νησίδες Ονύχιες ή Ονυχλίδες[12] – Δεξιά: Σαλμώνη (Κάβο Πλάκο) και Όρμος Κόλπος Αφροδίσιου (Καρπάθιου) Πελάγους Δίκτας Ρουσόλακκου. Εδώ στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια έδεναν πλοία από και προς Μικρά Ασία – Κύπρο – Παλαιστίνη και Αλεξάνδρεια. Η θάλασσα σήμερα έχει καταλάβει και μέρος της αρχαίας ακτής. Η Κρήτη βουλιάζει στην ανατολή και ανυψώνεται στην δύση. Φωτ.: Στ. Μητρόπουλου.
Πάνω στο πλοίο, κατά το ταξείδι, απεβίωσε, ο Καϊάφας και γι’ αυτό το πλοίο προσέγγισε στο Καστρί Ρουσόλακκου για να τον θάψουν σε κοντινή ερημική ακτή, λεγόμενη κατόπιν «Άσπα[2] του Μπιλάλη[3]» και όπως λένε είναι τόπος στον οποίο από τότε δεν φυτρώνει τίποτε – σ.σ.: Ο τόπος έμεινε κουρεμένος όπως ακόμη λέγεται μια κοντινή παραλια [35.21192266740631, 26.267559892199113]…
Σήμερα πολλές δεκαετίες μετά, ήρθε στην μνήμη μου, η συζήτηση αυτή, με τον γέροντα ιερέα και έψαξα για να δω αν μπορεί να σταθεί αυτή η παράδοση. Ανατρέχοντας στις «Πράξεις των Αποστόλων», παρατήρησα (με κατανοητή αποκατάσταση ημερομηνιών) ότι το πρωί της Δευτέρας 5.10.59 μ.Χ. Ρωμαίος εκατόνταρχος, ονόματι Ιούλιος, είχε εντολή να μεταφέρει κρατούμενους, μεταξύ των οποίων και τον απόστολο Παύλο, από την Καισάρεια της Παλαιστίνης στην Ρώμη, δια θαλάσσης[4]. Το πλοίο έδεσε για μια μέρα στην Σιδώνα και την άλλη μέρα αναχώρησε και έπλευσε κατά μήκος της υπήνεμης πλευράς της Κύπρου μέχρι που αγκυροβόλησε στα Μύρα Λυκίας.
Στα Μύρα, όλοι οι κρατούμενοι μεταβιβάστηκαν σε αλεξανδρινό[5] πλοίο μεταφοράς σίτου από την Αλεξάνδρεια, που πήγαινε στην Ρώμη. Ανοιχτά της Κνίδου[6], οι άνεμοι δεν επέτρεψαν στο πλοίο να συνεχίσει στην συνήθη βορινή πορεία προς δύση και έτσι άλλαξε πορεία προς Νότο, δηλαδή προς Καρπάθιο Πέλαγος, άκρο Σαλμώνης[7] Κρήτης (= κάβο Σίδερο και κάβο Πλάκο) και Νότιο Κρητικό Πέλαγος.
Ενώ έπλεαν στο Καρπάθιο (τότε Αφροδίσιο) Πέλαγος, σύμφωνα με την λαϊκή παράδοση («Απόκρυφα»), ασθένησε και απεβίωσε ο κρατούμενος Καϊάφας. Τότε ο απόστολος Παύλος, προέτρεψε τον καπετάνιο, να μην πετάξουν την σορό του στην θάλασσα, αλλά σε μια σύντομη προσέγγιση να θάψουν τον Καϊάφα στην νήσο της Κρήτης. Έτσι το πλοίο προσέγγισε στις πιο κοντινές ακτές της Ανατολικής Δίκτης της Κρήτης την Δίκτα Ρουσόλακκου, όπου έθαψαν τον Καϊάφα, σε κοντινή ερημική ακτή, που λίγοι εντόπιοι γνωρίζουν σήμερα ως «Άσπα του Μπιλάλη». Εκεί όπου η παραλία Χιώνα, στον 35ο παράλληλο [35.197816061344746, 26.277306340475853].
- Χιώνα ή Χιόνα: αποθήκη συλλογής χαρουπιών (χαρουπαποθήκη). Στην περιοχή υπήρχαν παλιά αποθήκες όπου συγκεντρώνονταν και αποθηκεύονταν χαρούπια (ξυλοκέρατα), πριν μεταφερθούν. Αγγλόφωνοι συνδέουν το όνομα με αδόκιμη οθωμανική λέξη που σήμαινε «τελωνείο» ή «τελωνειακός σταθμός», λόγω του μικρού φυσικού λιμανιού (Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean), και υιοθέτησαν το χιόνα ως «Customs House» γιατί από τον 17ο μέχρι και τον 19ο αιώνα ανεπίσημοι τοπικοί εισπρακτικοί οθωμανικοί σταθμοί εισέπραταν τέλη για φορτώσεις χαρουπιών, λαδιού, κρασιού και άλλων (gümrük).
Το πλοίο υπολογίζεται ότι προσέγγισε κάτω από την ακρόπολη της Δίκτας (νυν Καστρί)[8] την Παρασκευή 9.10.59 μΧ, αν και αυτό δεν αναφέρεται στις «Πράξεις των Αποστόλων», προφανώς γιατί μετά την ταφή του Καϊάφα, το πλοίο απέπλευσε εσπευσμένα προς Καλούς Λιμένες (αρχαία Λασαία) στην Νότια Ακτή της Κρήτης.
Αν και ως Τάφος Καϊάφα, πέραν από την τοπική αυτή παράδοση για την Άσπα του Μπιλάλη ως τόπου ταφής του Καϊάφα, στην Κρήτη, έχουν διατυπωθεί και άλλες εκδοχές όπως:
- Κοντά στην Κνωσό – ο πιο διαδεδομένος λαϊκός θρύλος. Πρώτες σχετικές πληροφορίες από το «Απόκρυφο Ευαγγέλιο» του Νικοδήμου. Την ύπαρξη τάφου του Καϊάφα στην Κνωσό μαρτυρούν ο Φλωρεντινός αρχιεπίσκοπος Cr. Buondelmonti, που ταξείδεψε στην Κρήτη το 1415 – 1416 και άλλοι περιηγητές. Τα ίχνη του τάφου αυτού εξαφανίστηκαν όταν το 1882 άρχισε να κατασκευάζεται ο δρόμος Ηράκλειο – Αρχάνες. Στην ίδια περιοχή υπήρχε και το ομώνυμο χωριό Καϊάφα. Μαρτυρείται σε ελληνικές, βενετικές και οθωμανικές πηγές, που χρονολογούνται από τον 13ο ως τον 17ο αιώνα: «Η εν Κρήτη τοποθεσία Καϊάφα, κείμενη εις μικράν απόστασιν εκτός της πόλεως Ηρακλείου, πλησίον των ερειπίων της αρχαίας Κνωσσού μνημονεύεται εν φ. 303β του υπ. αρ. 10 κώδικος της Πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης της εν Σουηδία Ουψάλας. Το επώνυμον Κρητικός του γράψαντος ιερέως αποδεικνύει ότι μάλλον περί του ειρημένου χωρίου της Κρήτης πρόκειται η περί της ομωνύμου εν Ηλεία τοποθεσίας, ην έλαβε και η λίμνη η λεγόμενη Καϊάφα. – ΔΕΙΤΕ βιντεορεπορταζ του Γ. Λεκάκη για την Λιμνη Καιαφα, ΕΔΩ. Του πελοποννησιακού Καϊάφα το όνομα ανέρχεται τουλάχιστον εις τον ιστ΄ αιώνα, καθ’ όν εγράφη ο κουτλουμουσιακός κώδιζ 220, εν ω μνημονεύεται». Το παρά το Ηράκλειον της Κρήτης χωρίον Καϊάφας έλαβε το όνομα εξ αρχαίου μνημείου, όπερ τάφον του Καϊάφα ονομάζει δημώδης κρητική παράδοσις (των εμών Παραδόσεων αρ. 189), ης τα στοιχεία ευρίσκονται εν τω αποκρύφω βιβλίω των πεπραγμένων τω Πιλάτω. Περί τούτων διαλαμβάνομεν εν Παράδ. σ. 792 – 2. Το παλαιότερον έγγραφον, εν ω αναφέρεται το χωρίον Καϊάφα είναι του 1248. – ΠΗΓΗ: Σπ. Π. Λάμπρος “Νέος Ελληνομνήμων”, τ. Ι, 1913. Σ.τ.Δ. Χυδήρογλου Π. Ν. «Ο θρύλος περί του τάφου και του χωρίου Καϊάφα εν Κρήτη», τ. ΙΑ, 1957.
- στο ακρωτήριο Αφορεσμένου Λασυθίου, όπου η διαρκώς ταραγμένη θάλασσα στην περιοχή, σύμφωνα με την παράδοση, συνδυάστηκε με την εκεί ταφή του αρχιερέα Καϊάφα. Στον θρύλο της εκδοχής του Αφορισμένου, ο Καϊάφας προσβλήθηκε από μια ασθένεια, που μετέδωσε στο πλήρωμα και πέθανε. Οι ναύτες τον έθαψαν στην ακτή του Αφορεσμένου, και
- σε κάποιο άγνωστο τόπο στην Κρήτη: Από τον «Κύκλο του Πιλάτου» «η Επιστολή του Τιβερίου στον Πιλάτο» κείμενα «Απόκρυφα», τα οποία διασώθηκαν κυρίως σε λατινικά χειρόγραφα του ύστερου Μεσαίωνα καθώς και σε Συριακά, Ελληνικά, Κοπτικά για να συμπληρώσουν «κενά» της ιστορίας, όπως ο θάνατος του Καΐάφα καθ’ οδόν προς την Ρώμη και η ταφή του στην Κρήτη. Ο Τιβέριος διατάζει να συλληφθούν όλοι οι εμπλακέντες στην σταύρωση του Χριστού, μεταξύ των οποίων ο Πιλάτος, ο Άνας και ο Καϊάφας και να οδηγηθούν στην Ρώμη. Πηγαίνοντας προς την Ρώμη ο Καϊάφας πεθαίνει εν πλω και τον θάβουν στην Κρήτη. Παραλλαγές του μύθου ανέφεραν ότι η γη της Κρήτης δεν δεχόταν το σώμα του και το «έφτυνε» έξω και γι’ αυτό έβαζαν σωρό με πέτρες από πάνω: «Ἐξῆλθε δὲ ὁ Ῥαὰβ μετὰ τῶν στρατιωτῶν, καὶ ἐποίησεν καθὼς προσετάγη αὐτῷ… Καὶ συνέβη δὲ διερχομένων αὐτῶν ἔν τινι νήσῳ λεγομένῃ Κρήτῃ, ὁ Καϊάφας δεινῶς καὶ βιαίως τοῦ ζῆν ἀπηλλάγη καὶ ἐτάφη ἐκεῖ»[9]. Και ο Ν. Πολίτης στο μνημειώδες έργο του «Μελέται περί του βίου και της γλώσσης του ελληνικού λαού, Παραδόσεις» παραθέτει τις πηγές και τις παραλλαγές της αφήγησης από την Κρήτη.[10] Για το «Μνήμα του Καϊάφα» μέχρι το 1882 στην περιοχή Κνωσού, αναφέρει τον θρύλο “ότι η γη που τον έθαψαν και τον «ξέρασε» 7 φορές (απ΄ όπου η λαϊκή φράση «να σε ξεράσει η γης σαν τον Καϊάφα») μέχρι που οι εντόπιοι αναγκάστηκαν να τον καταχώσουν (ως καταχανά[11]) σωρεύοντας τεράστιες πέτρες πάνω του.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 27.10.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΠΗΓΕΣ:
- εφημ. “Νεα Κρητη“.
- εφημ. «Πατρίς».
- IMH.
- apd kritis και ΕΔΩ.
- search culture.
- nasscal.
- archive.
- Άγιος Νικόλαος.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Ο Ιωσήφ Καϊάφας ήταν Ιουδαίος αρχιερέας στην Ιερουσαλήμ, την εποχή σταύρωσης του Ιησού Χριστού. Ήταν αυτός που παρήγγειλε την σταύρωσή του (υπολογίζεται Παρασκευή 7.4.30 μ.Χ. ή Παρασκευή 3.4.33 μ.Χ.). Η Σταύρωση του Χριστού αναφέρεται και από τον Ιουδαίο ιστορικό του 1ου αιώνα, Ιώσηπο Φλάβιο. Ο Καϊάφας γεννήθηκε στην Ιουδαία, περίπου το 15 πΧ και διορίστηκε αρχιερέας από το 18 μ.Χ. (33 ετών), από τον Ρωμαίο έπαρχο Βαλέριο Γράτο. Ο Καϊάφας διατήρησε το αξίωμα του αρχιερέα επί Ποντίου Πιλάτου. Σύμφωνα με το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ήταν νυμφευμένος με την κόρη του διατελέσαντος αρχιερέα Άνα, που διέθετε υψηλές γνωριμίες. Το 36 μ.Χ. ο Ρωμαίος διοικητής της Συρίας Βιτέλλιος απομάκρυνε τον Καΐάφα από το αξίωμα του αρχιερέα, την ίδια εποχή που ανακλήθηκε από το αξίωμά του και ο Πόντιος Πιλάτος. Από το 36 μΧ. που ο Καϊάφας έχασε την θέση πληροφορίες αντλούμε από τα «Απόκρυφα Ευαγγλεια». Στο Κατά Ιωάννην (11:49–50) Ευαγγέλιο, ο Καϊάφας είπε, συμφέρει τον λαό να πεθάνει ένας άνθρωπος για τον λαό, παρά να κινδυνεύσει ολόκληρο το έθνος (των Ιουδαίων) – «εἷς δέ τις ἐξ αὐτῶν Καϊάφας, ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, εἶπεν αὐτοῖς· ὑμεῖς οὐκ οἴδατε οὐδέν, οὐδὲ διαλογίζεσθε ὅτι συμφέρει ἡμῖν ἵνα εἷς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόλητα».
[2] Άσπα: τοπωνύμιο που περιγράφει διαβρωμένο, γυμνό έδαφος. Η λέξις «άσπα ή άσπες» αποδίδεται σε λευκούς ασβεστολιθικούς βράχους είτε σε «κατολισθήσεις / γκρεμίσματα». Άσπες, κρυφή και άγρια «μαύρη παραλία» λόγω σκούρας άμμου ή με βότσαλα, απόκρημνων βράχων, δύσβατη στα νότια του νομού Ηρακλείου, στην περιοχή Ανατολικών Αστερουσίων, προσβάσιμη με βάρκα (4 χλμ. ανατολικά από τον οικισμό Τρεις Εκκλησιές ή και από Τσούτσουρα). Άσπα η «αγκαλιά» ή «όρια» κόλπου, χωραφιού, ελαιώνα κ.ά. (άσπα < αρχαίο ρήμα ἀσπάζομαι = χαιρετώ, αγκαλιάζω).
[3] Μπιλάλης, ίσως αραβικής προέλευσης όνομα (από το μπιλάλ = υγρασία).
[4] Η Θαλάσσια Διαδρομή προς Ρώμη (τον 1ο αιώνα μ.Χ.) για την θαλάσσια μεταφορά σιτηρών από την Αλεξάνδρεια προς την Ρώμη ήταν η πλέον ζωτική εμπορική αρτηρία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τα πλοία της γραμμής αυτής, ακολουθούσαν συγκεκριμένες πορείες, λόγω των ανέμων. Πορεία προς Δυσμάς Αλεξάνδρεια προς Ρώμη): Οι ετησίες (τα μελτέμια) κατά τους θερινούς μήνες, στο Αιγαίο και την Νοτιοανατολική Μεσόγειο επικρατούν ισχυροί βορειοανατολικοί / βορειοδυτικοί άνεμοι. Παράκτια Πλεύση. Τα φορτωμένα σιτηρά πλοία δεν μπορούσαν να πλεύσουν απ’ ευθείας δυτικά ανοιχτά της Μεσογείου. Αντίθετα, ανέβαιναν παράκτια προς τα Μύρα Λυκίας ή την Ρόδο, εκμεταλλευόμενα τα τοπικά παράκτια ρεύματα και τις νυχτερινές αύρες. Από την Ρόδο ή την Λυκία, τα πλοία έπλεαν προς την Κνίδο. Εκεί συχνά περίμεναν την κατάλληλη μεταβολή του ανέμου ή επιχειρούσαν να κάμψουν το ακρωτήριο για να περάσουν νότια της Πελοποννήσου (Κύθηρα) προς το Ιώνιο Πέλαγος και το Στενό της Μεσσήνης. Μέσω του Στενού της Μεσσήνης, τα πλοία κατέληγαν στο Ποτιόλι (Puteoli) στον Κόλπο της Νεάπολης ή, μετά την κατασκευή του από τον Κλαύδιο (και επέκταση από τον Τραϊανό), στο λιμάνι της Όστιας (Ostia) στις εκβολές του Τίβερη. Οι «Πράξεις των Αποστόλων» (Κεφ. 27) στο ταξείδι του αποστόλου Παύλου προς την Ρώμη (59 – 60 μ.Χ.), περιγράφουν με ακρίβεια την ναυσιπλοΐα της εποχής. Επιστροφή Ρώμη σε Αλεξάνδρεια. Η διαδρομή επιστροφής από την Ρώμη προς την Αλεξάνδρεια ήταν σημαντικά πιο σύντομη και άμεση. Με τους ούριους βόρειους / βορειοδυτικούς ανέμους, τα πλοία έπλεαν ανοιχτά της Μεσογείου, προσπερνώντας την Κρήτη από νότια, πραγματοποιώντας το ταξίδι συχνά σε μόλις 10 – 15 ημέρες.
[5] Ο Λουκιανός περιγράφει το γιγαντιαίο αλεξανδρινό μεταφοράς σιτηρών (σιτηγό) πλοίο «ΙΣΙΣ» ((Πλοίον ή Ευχαί, 2ος αι. μ.Χ.), το οποίο λόγω κακοκαιρίας και εναντίων ανέμων παρασύρθηκε στην Κνίδο, αντί να ακολουθήσει την ευθεία πορεία προς Ρώμη.
[6] Κνίδος: Ναυτιλιακός Σταθμός, τον 1ο αιώνα μ.Χ., στην νοτιοδυτική ακτή Μικράς Ασίας, στην ομώνυμη χερσόνησο, κομβικό σημείο διέλευσης για τα εμπορικά σκάφη που έπλεαν από την Ανατολική Μεσόγειο (Αλεξάνδρεια, Λεβάντε) προς το Αιγαίο, την Ηπειρωτική Ελλάδα και την Ρώμη. Η Κνίδος βρισκόταν στο ακρωτήριο Τριοπία. Αποτελούσε το φυσικό σημείο καμπής, όπου τα πλοία έπρεπε να αλλάξουν πορεία από το ανατολικό Αιγαίο προς τα δυτικά (Κύθηρα, Ιώνιο, Μεσσήνη) ή βόρεια. Η Κνίδος διέθετε δύο φυσικούς λιμένες, στρατιωτικό και εμπορικό, προσφέροντας καταφύγιο στους ναυτικούς ανεξαρτήτως της κατεύθυνσης των ανέμων. Το Βρετανικό Μουσείο κατέχει ευρήματα από τις ανασκαφές του C. T. Newton στην Κνίδο (19ος αι.), συμπεριλαμβανομένου του Λέοντος της Κνίδου.
[7] Σαλμώνη ή Σαμμώνη Άκρες: ακρωτήρια Κάβο Πλάκο και Κάβο Σίδερο, βορειότερο.
[8] Ακρόπολις Δίκτα Ρουσόλακκου (Καστρί): Λιμάνι Ακτής όπου προσέγγιζαν πλοία. Την Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Εποχή από και προς Αλεξάνδρεια. Αποκαλειται ακόμη «Λόφος Μινωιτών». Τα ρωμανικά (βυζαντινά) χρόνια το ονόμαζαν Ριζόκαστρο. Οι Ενετοί εκεί έκτισαν βενετσιάνικο φρούριο και το μετονόμασαν Παλαιό Κάστρο (Paleo Castro, όνομά Παλαίκαστρο). Η περιοχή έχει αρχαιολογικά μινωικά στρώματα – Δίκτας αρχαιολογικού χώρου Ρουσσόλακκου.
[9] «Egressus est autem Rahab cum militibus, et fecit sicut praeceptum fuerat ei… Cum autem transirent per insulam quandam quae dicitur Creta, Caiphas misere et violenter de vita discessit et ibidem sepultus est».
[10] ΠΗΓΗ: τ. α΄, 1904 «Περί των Αγίων και των Αρχιερέων», με τίτλο «Ο Καϊάφας» (παράδοση αρ. 143 ή 144 ανάλογα με την έκδοση) και στον β΄ τόμο «Σημειώσεις». Καταγραφή από τον Ι. Κονδυλάκη, τον Μ. Δέφνερ ή τοπικούς λαογράφους της εποχής.
[11] Καταχανάς: παραδοσιακή κρητική ονομασία για το φάντασμα, τον βρικόλακα ή το στοιχειό. Στην κρητική διάλεκτο, καταχανάς σημαίνει επίσης μεταφορικώς τον άπληστο, τον αδηφάγο, τον αχόρταγο ή τον καταστροφικό άνθρωπο. Συνδέεται ετυμολογικώς με το ρήμα καταχανιάζω (= καταστρέφω, εξαφανίζω, αφανίζω). Καταχανάς γινόταν όποιος πεθαινε αφορισμένος, εγκληματίας, ή όποιος είχε πράξει μεγάλες αδικίες όσο ζούσε. Σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες, το σώμα του δεν έλιωνε στο μνήμα, αλλά «φούσκωνε σαν το τουμπί», έβγαινε τις νύχτες από τον τάφο, προκαλούσε ζημιές στα ζώα, τρόμαζε τους χωρικούς, προκαλούσε αρρώστιες ή έπινε το αίμα των ζωντανών. Όταν στο χωριό υποπτεύονταν την ύπαρξη καταχανά, άνοιγαν τον τάφο παρουσία ιερέα. Αν έβρισκαν το σώμα άλιωτο, εκτελούσαν ειδικές τελετές εξορκισμού. Σε παλαιότερες εποχές, η λαϊκή λατρεία κατέφευγε στο κάψιμο του σώματος, παρά τις αυστηρές απαγορεύσεις της εκκλησίας ή στο πέρασμα του πτώματος από φωτιά ή πλάκωμα με πέτρες για να εμποδίσουν να βγει από τον τάφο ή ακόμα και με κάρφωμα με πασσάλους. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΒΡΙΚΟΛΑΚΩΝ, ΕΔΩ.
[12] Ονύχιες Νησίδες, αναφέρονται από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο (Φυσική Ιστορία 4.12/20) ως τα νησιά κοντά στην ακτή Δίκτας Ρουσόλακου με παλαιές: Με ονομασίες Δώρις, Ήρα ή Θήη που σήμερα με πολλά αρχαιολογικά ευρήματα είναι προστατευόμενα [35.20521528274494, 26.295695565304555]. Οι ντόπιοι τα ονόμαζαν Μεγάλα Νησιά και διέκριναν, Παξιμαδάκι μεγάλο βράχο, στην μέση το μεγαλύτερο Πρασονήσι ή Δράκο με γαλαζοπράσινα καθαρά νερά, ψαρότοπο με πολλά ναυάγια στην θάλασσα και το Σαβούρα, στρογγυλό νησάκι. Οι Ενετοί τα μετονόμασαν σε νησιά Γκράντες. Στην αρχαιότητα η ακτή ήταν πιο εκτεταμένη με την επιφάνεια της θάλασσας σχεδόν δυο μέτρα χαμηλότερα από ότι σήμερα, δεδομένου ότι η ανατολική Κρήτη βυθίζεται.
Η Ελάσα (ή Έλασσα) είναι ακατοίκητη νησίδα – παλιότερα Λάσση ή Μορένα – στο βορειοανατολικό άκρο της Κρήτης, στην περιοχή του Παλαικάστρου. Ευρίσκεται απέναντι από το φοινικόδασος Βάι και έχει έκταση σχεδόν 2 τ.χλμ., με απότομες και βραχώδεις ακτές με βλάστηση θαμνώδη. Προστατευόμενη περιοχή Natura 2000 μαζί με τις Διονυσάδες νήσους και το Φοινικόδασος Βάι. Φιλοξενεί σπάνια είδη, μεταξύ των οποίων και την μεσογειακή φώκια (Monachus monachus).
αρχαιος Ταφος Καιαφα ασπα του Μπιλαλη Δικτας Ρουσολακκου γη Κρητης σωμα καταχανας Ιουδαιος αρχιερεας φτυσιμο σωρος πετρες ταφοι Καιαφας Μπιλαλης Δεικτα Ρουσολακκος Ρουσολακος Κρητη Ιουδαιος αρχιερεας Μητροπουλος λεκακης Παλαικαστρο, θρυλος αλεξανδρινο πλοιο, αποστολος Παυλος, Καστρι Ρουσολακου ερημικη ακτη κουρεμενος Πραξεις Αποστολων 5.10.59 1ος αιωνας μΧ οκτωβριος Ρωμαιος εκατονταρχος Ιουλιος, εντολη μεταφορα κρατουμενων κρατουμενοι κρατουμενος Καισαρεια Παλαιστινη Ρωμη, Σιδωνα σιδων υπηνεμη Κυπρος Μυρα Λυκιας λυκια αλεξανδρεια σιτος Κνιδος ανεμοι Καρπαθιο Πελαγος, ακρο Σαλμωνης Σαλμωνη καβο Σιδερο καβο Πλακο Νοτιο Κρητικο αφροδισιο λαικη παραδοση αποκρυφο ασθενεια νησος ανατολικη Δεικτη ακροπολη αποστολοι ταφη Καλοι Λιμενες αρχαια Λασαια νοτια παραδοση Κνωσος αποκρυφα Ευαγγελιο Νικοδημου Νικοδημος Φλωρεντινος αρχιεπισκοπος μπουοντελμοντι Buondelmonti, φλωρεντα ταξειδι 15ος 1415 1416 περιηγητες 19ος 1882 κατασκευη καταστροφη αρχαιου ταφου δρομος Ηρακλειο – Αρχανες χωριο Καιαφα ελληνικες, βενετικες οθωμανικες πηγες, βενετια 13ος 17ος Χυδηρογλου πολη Ηρακλειου, ερειπια Κνωσσος κωδικας Πανεπιστημιακη βιβλιοθηκη Σουηδια Ουψαλα επωνυμο Κρητικος ιερεας Ηλεια λιμνη Καιαφα πελοποννησος ονομα 16ος κουτλουμουσιακος κωδιξ κουτλουμουσι ΙΜ κουτλουμουσιου αγιον αγιο ορος Λαμπρος Νεος Ελληνομνημων Ηρακλειον αρχαιο μνημειο δημωδης κρητικη παραδοσις Παραδοσεις παλαιοτερο εγγραφο ακρωτηριο Αφορισμενου Λασυθιου, Αφορισμενος Λασιθιου αρχιερεας Αφορεσμενου, Αφορεσμενος ασθενεια, μεταδοση πληρωμα θανατος ναυτες αγνωστο Κυκλος Πιλατου Επιστολη Τιβεριος Πιλατο κειμενα αποκρυφα λατινικα χειρογραφα υστερος Μεσαιωνας συριακα Ελληνικα Κοπτικα συρια Ελληνικο Κοπτες στορια διαταγη συλληψη σταυρωση Ιησου Χριστου σταυρος Ιησους Χριστος ανας παραλλαγη μυθος αποδοχη πετρα ρααβ στρατιωτες προσταγη απαλλαγη Πολιτης μνημειωδες εργο ελληνικος λαος παραδοσει παραλλαγες αφηγηση μνημα Καιαφα ξερασμα επτα εφτα 7 φορες λαικη παροιμιωδης φραση παροιμια καταχωση καταχανας τεραστιες πετρες ακροπολις νησιδες μικρονησια μικρονησι Ονυχιες Ονυχλιδες νησοι Γκραντες ορμος Κολπος αρχαιος λιμενας ελληνιστικα Ρωμαικα Χρονια μικρα Ασια, θαλασσα αρχαιοτητα νυχακι νυχακια χιωνα Χιονα, αποθηκη συλλογη χαρουπι χαρουπια χαρουπαποθηκη ξυλοκερατο αδοκιμη οθωμανικη λεξη τελωνειο φυσικο λιμανι εισπρακτικος Οθωμανικος σταθμος εισπραξη τελη λαδι κρασι Πλινιος Πρεσβυτερος Δωρις, νησος ηρα Θηη αρχαιολογια ευρημα Μεγαλα Νησια Παξιμαδακι βραχος, Πρασονησι Δρακος ψαροτοπος ναυαγια ναυαγιο Σαβουρα, στρογγυλο νησακι Ενετοι μετονομασια αρχαιοτητα ελασα ελασσα Λασση Μορενα Ακατοικητη βραχονησιδα Παλαικαστρο φοινικοδασος Βαι Natura 2000 Διονυσαδες σπανια ειδη, μεσογειακη φωκια
