Η ΚΑΡΥΣΤΟΣ ΕΥΒΟΙΑΣ
Μία λιγότερο γνωστή πλευρά της καθημερινής ζωής στα χρόνια της Κατοχής αποκαλύπτεται μέσα από ιστορικά αρχεία του 1946. Η οικονομική εξαθλίωση ανάγκασε χιλιάδες ελληνικές οικογένειες να αποχωριστούν σπίτια, χωράφια και περιουσίες ολόκληρων γενεών για να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα για την επιβίωσή τους. Στον μεταπολεμικό αγώνα για την επιστροφή αυτών των περιουσιών εμφανίζεται και η Κάρυστος Ευβοίας, με δύο ονομαστικά καταγεγραμμένους εκπροσώπους:
- τον Μπουρνιά και
- τον Παντελή.
1941 – Η ΚΑΤΟΧΗ ΑΝΑΤΡΕΠΕΙ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ
Τον Απρίλιο του 1941, η Ελλάδα βρέθηκε υπό ξένη στρατιωτική κατοχή. Η οικονομία της χώρας άρχισε να καταρρέει, οι μεταφορές και οι εμπορικές συναλλαγές διαταράχθηκαν, ενώ η έλλειψη βασικών αγαθών έγινε ολοένα πιο αισθητή. Οι επιτάξεις, οι περιορισμοί στην κυκλοφορία και τη διακίνηση προϊόντων, η υποτίμηση της δραχμής και η ανάπτυξη της μαύρης αγοράς δημιούργησαν πρωτοφανείς δυσκολίες για τον πληθυσμό. Για εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες, η εξασφάλιση τροφής μετατράπηκε σε καθημερινή αγωνία.
Η κατάσταση ήταν ιδιαίτερα τραγική στην Αθήνα, στον Πειραιά και στα άλλα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου η πείνα έλαβε δραματικές διαστάσεις κατά τον χειμώνα του 1941–1942. Οι συνέπειες της οικονομικής κατάρρευσης, ωστόσο, δεν περιορίστηκαν στις μεγάλες πόλεις.
Η ελληνική ύπαιθρος βρέθηκε επίσης αντιμέτωπη με τις δυσκολίες της Κατοχής, την αποδιοργάνωση των συναλλαγών και την δραματική απώλεια της αγοραστικής δύναμης του χρήματος. Η ανάγκη για τρόφιμα οδήγησε πολλούς ανθρώπους σε μια ιδιαίτερα οδυνηρή απόφαση. Αρχικά πουλούσαν ή αντάλλασσαν προσωπικά αντικείμενα, οικογενειακά κειμήλια, έπιπλα και όσα άλλα περιουσιακά στοιχεία μπορούσαν να διαθέσουν. Όταν όμως αυτά εξαντλούνταν, για ορισμένους η τελευταία δυνατότητα εξασφάλισης χρημάτων ήταν η πώληση ακίνητης περιουσίας. Σπίτια, οικόπεδα, χωράφια, ελαιώνες και άλλες αγροτικές ιδιοκτησίες άλλαζαν χέρια σε συνθήκες που ελάχιστη σχέση είχαν με την φυσιολογική λειτουργία της αγοράς. Οι ιδιοκτήτες συχνά βρίσκονταν σε τόσο απελπιστική κατάσταση ώστε ήταν διατεθειμένοι να αποδεχθούν ένα τίμημα πολύ χαμηλότερο από την πραγματική αξία του ακινήτου. Ταυτόχρονα, όσοι διέθεταν τρόφιμα, χρυσές λίρες ή άλλα μέσα συναλλαγής μπορούσαν να αποκτήσουν περιουσίες σε εξαιρετικά χαμηλές τιμές.
Η πείνα δεν απειλούσε μόνο την υγεία και τη ζωή των ανθρώπων. Μπορούσε να οδηγήσει στην απώλεια της οικογενειακής περιουσίας, που είχε αποκτηθεί με την εργασία πολλών ετών ή είχε κληρονομηθεί από προηγούμενες γενιές.
1942 – Η ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΩΝ ΑΓΟΡΑΠΩΛΗΣΙΩΝ
Η έκταση του φαινομένου αποκαλύφθηκε μέσα από την καταγραφή των αγοραπωλησιών που πραγματοποίησε μεταπολεμικά η Πανελλήνια Ομοσπονδία Πωλησάντων τα Ακίνητά των επί Κατοχής. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης τα βιβλία του Γ. Λεκάκη για την Κατοχή, ΕΔΩ.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της, περίπου 350.000 ακίνητα άλλαξαν χέρια στην Ελλάδα την περίοδο 1941–1944. Η κατανομή των αγοραπωλησιών ανά έτος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον:
- 1941: 96.000 ακίνητα
- 1942: 163.000 ακίνητα
- 1943: 66.000 ακίνητα
- 1944: 25.000 ακίνητα
Τα στοιχεία αποτελούν εκτιμήσεις της ίδιας της Ομοσπονδίας, βασισμένες σε καταγραφές αγοραπωλησιών, και όχι αποτελέσματα μιας σύγχρονης κρατικής στατιστικής απογραφής. Ωστόσο, είναι ενδεικτικά του μεγέθους της οικονομικής καταστροφής. Το 1942, τη χρονιά που η πείνα και οι στερήσεις είχαν λάβει τις δραματικότερες διαστάσεις τους, καταγράφηκε σχεδόν το μισό σύνολο των αγοραπωλησιών ολόκληρης της Κατοχής.
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο αφορά το είδος των ακινήτων. Από τις περίπου 350.000 μεταβιβάσεις που υπολόγισε η Ομοσπονδία:
- 239.000 αφορούσαν αγροτικά ακίνητα.
- 110.000 αφορούσαν αστικά ακίνητα.
- 1.000 αφορούσαν βιομηχανικά ή βιοτεχνικά ακίνητα.
Επομένως, περίπου δύο στα τρία ακίνητα που καταγράφηκαν ως πωληθέντα ήταν αγροτικές ιδιοκτησίες. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της καθημερινής ζωής της ελληνικής υπαίθρου. Ένα χωράφι δεν ήταν απλώς ένα περιουσιακό στοιχείο. Για πολλές οικογένειες αποτελούσε πηγή εισοδήματος, μέσο παραγωγής τροφής και βασικό στοιχείο της οικονομικής τους ανεξαρτησίας. Η απώλειά του μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο τους ίδιους τους ιδιοκτήτες αλλά και τα παιδιά τους, στερώντας από την οικογένεια τη δυνατότητα να συνεχίσει την καλλιέργεια της γης.
Η οικονομική κατάρρευση έκανε ακόμη δυσκολότερη τη θέση των ανθρώπων που αναγκάζονταν να πουλήσουν τις περιουσίες τους. Η δραχμή έχανε συνεχώς την αξία της. Σε πολλές περιπτώσεις, ακόμη και όταν συμφωνούνταν ένα χρηματικό τίμημα, η πραγματική του αξία μπορούσε να μειωθεί σημαντικά μέχρι την ολοκλήρωση της αγοραπωλησίας.
Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του Π. Σάμιου, σε αρκετές περιπτώσεις τα ακίνητα πωλούνταν στο 1/10 ή ακόμη και στο 1/20 της προπολεμικής τους αξίας.
Η διαδικασία μπορούσε να περιλαμβάνει προσύμφωνο, καθυστέρηση υπογραφής του οριστικού συμβολαίου και πληρωμή σε δραχμές που στο μεταξύ είχαν υποτιμηθεί ακόμη περισσότερο. Έτσι, η οικονομική ζημία για τον πωλητή μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που φαινόταν αρχικά στο συμβόλαιο. Για ορισμένους αγοραστές, οι συνθήκες της Κατοχής δημιούργησαν ευκαιρίες απόκτησης περιουσιών. Για πολλούς πωλητές, αντίθετα, η συναλλαγή αποτελούσε πράξη ανάγκης και επιβίωσης.
1944–1946 – Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΔΕΝ ΕΦΕΡΕ ΠΙΣΩ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΕΣ
Μετά την Απελευθέρωση, χιλιάδες άνθρωποι που είχαν πουλήσει ακίνητα κατά την Κατοχή βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα νέο πρόβλημα: Ο πόλεμος είχε τελειώσει, όμως τα σπίτια και τα χωράφια που είχαν αναγκαστεί να διαθέσουν εξακολουθούσαν να βρίσκονται στην κατοχή άλλων ιδιοκτητών. Πολλοί πρώην ιδιοκτήτες υποστήριζαν ότι οι αγοραπωλησίες είχαν πραγματοποιηθεί υπό συνθήκες οικονομικού εξαναγκασμού και ότι τα ποσά που είχαν εισπράξει ήταν ασύγκριτα μικρότερα από την πραγματική αξία των περιουσιών τους. Η προσπάθεια διεκδίκησης αυτών των ακινήτων οδήγησε στη δημιουργία συλλογικών οργανώσεων. Μία από τις σημαντικότερες ήταν η Πανελλήνια Ομοσπονδία Πωλησάντων τα Ακίνητά των επί Κατοχής.
Η Ομοσπονδία συγκέντρωνε στοιχεία για τις αγοραπωλησίες, κατέγραφε συμβόλαια, μελετούσε τις οικονομικές συνθήκες υπό τις οποίες είχαν πραγματοποιηθεί οι συναλλαγές και ζητούσε νομοθετική αντιμετώπιση του προβλήματος. Τον Αύγουστο του 1946 εξέδωσε το ιστορικό «Υπόμνημα περί ακυρώσεως των αγοραπωλησιών ακινήτων επί Κατοχής», με αναλυτικούς πίνακες και στοιχεία για το μέγεθος του φαινομένου.
1946 – Η ΚΑΡΥΣΤΟΣ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ
Εδώ εντοπίζεται η σημαντικότερη άμεση σύνδεση του συγκεκριμένου ιστορικού ζητήματος με την περιοχή μας. Στην ιστορική μελέτη του Π. Σάμιου, με τίτλο «Η Μαύρη Αγορά και οι ακίνητες περιουσίες που άλλαξαν χέρια την περίοδο της Κατοχής (1941–1944)», παρατίθεται η σύνθεση της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Πωλησάντων για το έτος 1946. Στον κατάλογο του Γενικού Συμβουλίου αναφέρονται εκπρόσωποι από διάφορες περιοχές της χώρας, μεταξύ των οποίων η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη, ο Βόλος, η Λαμία, η Χαλκίδα και άλλες πόλεις. Ανάμεσα στις περιοχές αυτές καταγράφεται και η Κάρυστος.
Η αναφορά είναι συγκεκριμένη:
«6) Κάρυστος: Μπουρνιάς – Παντελής»: Πρόκειται για δύο επώνυμα που διασώζονται μέσα από την σύνθεση του Γενικού Συμβουλίου της Ομοσπονδίας. Η καταχώριση αποδεικνύει ότι η Κάρυστος διέθετε εκπροσώπους στον πανελλαδικό φορέα που διεκδικούσε την αντιμετώπιση των κατοχικών αγοραπωλησιών. Ωστόσο, η συγκεκριμένη πηγή δεν αναφέρει τα μικρά ονόματα των δύο εκπροσώπων, ούτε την προσωπική ή επαγγελματική τους ιδιότητα. Δεν γνωρίζουμε επίσης από την ίδια καταχώριση αν οι συγκεκριμένοι άνθρωποι είχαν οι ίδιοι πουλήσει περιουσίες στην Κατοχή, ποιες τοπικές υποθέσεις εκπροσωπούσαν ή πόσα ακίνητα της περιοχής είχαν αλλάξει χέρια. Η πληροφορία αποτελεί επομένως ένα σημαντικό τεκμηριωμένο στοιχείο τοπικής συμμετοχής, που αξίζει να διερευνηθεί περαιτέρω.
Η διεκδίκηση των πωληθέντων ακινήτων εξελίχθηκε σε ένα από τα δύσκολα οικονομικά και νομικά προβλήματα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Στις 29.3.1946 εκδόθηκε η Συντακτική Πράξη 114/1946, με αντικείμενο την τύχη των πωλήσεων ακινήτων που είχαν πραγματοποιηθεί κατά την εχθρική Κατοχή. Τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν νέες προτάσεις, νομικές αντιπαραθέσεις και προσπάθειες νομοθετικής ρύθμισης.
Το 1949 θεσπίστηκε ο Αναγκαστικός Νόμος 1323/1949 για τις αγοραπωλησίες ακινήτων της Κατοχής. Η τελική αντιμετώπιση του ζητήματος δεν οδήγησε σε γενική και αυτόματη επιστροφή όλων των περιουσιών στους προηγούμενους ιδιοκτήτες. Αντίθετα, πολλές υποθέσεις εξαρτήθηκαν από δικαστικές διαδικασίες, νομοθετικές προϋποθέσεις και συμβιβασμούς. Για αρκετούς ανθρώπους, επομένως, οι οικονομικές συνέπειες της Κατοχής συνεχίστηκαν επί χρόνια μετά το τέλος του πολέμου.
ΜΙΑ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΓΝΩΣΤΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η καταγραφή των δύο εκπροσώπων της Καρύστου αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιστορικό εύρημα. Μας συνδέει με ένα μεγάλο κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα της Κατοχής, το οποίο δεν αποτυπώθηκε μόνο στα πολεμικά ημερολόγια ή στις αφηγήσεις της Εθνικής Αντίστασης, αλλά και σε συμβόλαια, υπομνήματα, δικαστικές υποθέσεις και μεταπολεμικές διεκδικήσεις.
Η ιστορία της περιόδου 1941–1944 δεν είναι μόνο η ιστορία των στρατιωτικών επιχειρήσεων, των κατακτητών και των αντιστασιακών οργανώσεων. Είναι επίσης η ιστορία της καθημερινής ζωής και των δυσκολιών που αντιμετώπιζαν οι οικογένειες.
- Της ανάγκης να εξασφαλιστεί τροφή.
- Της αγωνίας για το επόμενο γεύμα.
- Της οικονομικής κατάρρευσης που μπορούσε να εξαφανίσει τους κόπους μιας ολόκληρης ζωής. Και
- των προσπαθειών που ακολούθησαν για την αποκατάσταση των αδικιών.
Η παρουσία της Καρύστου στο Γενικό Συμβούλιο της Ομοσπονδίας Πωλησάντων του 1946 μάς προσφέρει μια συγκεκριμένη αφετηρία για τη διερεύνηση αυτής της άγνωστης πλευράς της τοπικής μας ιστορίας. Δεν γνωρίζουμε ακόμη τις επί μέρους υποθέσεις που ενδεχομένως εκπροσωπούσαν οι Μπουρνιάς και Παντελής. Γνωρίζουμε όμως ότι το όνομα της Καρύστου καταγράφηκε στον πανελλαδικό αγώνα για την τύχη των περιουσιών που είχαν πουληθεί κατά την Κατοχή. Και αυτό αποτελεί ένα ιστορικό στοιχείο που αξίζει να διασωθεί.
ΠΗΓΗ: My Karystia, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.10.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ:
- Σάμιος Π. «Η Μαύρη Αγορά και οι ακίνητες περιουσίες που άλλαξαν χέρια την περίοδο της Κατοχής (1941 – 1944)», μεταπτυχιακή εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, 2010. Περιλαμβάνει την σύνθεση του Γενικού Συμβουλίου της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Πωλησάντων και τη ρητή αναφορά στην Κάρυστο, με τα επώνυμα «Μπουρνιάς – Παντελής». ΔΙΑΒΑΣΤΕ και ΕΔΩ. Του ιδίου «Αγοραπωλησίες ακινήτων 1941–1944: Οι “χρυσές” ευκαιρίες της Κατοχής», εκδ. Εταιρεία Σύγχρονης Ιστορίας, 288 σελ. με αναλυτική παρουσίαση των αγοραπωλησιών, των κατοχικών οικονομικών συνθηκών και των μεταπολεμικών διεκδικήσεων.
- Πανελλήνιος Ομοσπονδία Πωλησάντων Ακίνητα επί Κατοχής (Αθήνα, Αύγουστος 1946) «Υπόμνημα περί ακυρώσεως των αγοραπωλησιών ακινήτων επί Κατοχής». Ιστορικό τεκμήριο με πίνακες αγοραπωλησιών, στοιχεία για τις αξίες των ακινήτων και τη μεταπολεμική διεκδίκησή τους. Το υλικό εξετάζεται στην μελέτη του Π. Σάμιου και σε έρευνες που βασίζονται στο αρχείο της Ομοσπονδίας.
- «Οι χρυσές ευκαιρίες της Κατοχής», στον «Ιό» της εφημ. “Ελευθεροτυπίας”, 3.4.2010. Ιστορική δημοσιογραφική έρευνα με στοιχεία από την εργασία του Π. Σάμιου και το αρχείο της Ομοσπονδίας, που φυλάσσεται στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ). – tvxs.
- «Η Αθήνα της Κατοχής – 70 χρόνια από την Απελευθέρωση», εφημ. Το Βήμα, 11.10.2014. Ιστορική αναδρομή στις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της Κατοχής και στις μεταπολεμικές διεκδικήσεις των πωληθέντων ακινήτων.
ΠΕΙΝΑ Κατοχη ΑΝΑΓΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΩΛΗΣΗ ΣΠΙΤΙ ΧΩΡΑΦΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΣΠΙΤΙΩΝ ΧΩΡΑΦΙΩΝ ΚΑΡΥΣΤΟΣ ΑΡΧΕΙΟ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ καθημερινη ζωη Κατοχης ιστορικα αρχεια 1946 οικονομικη εξαθλιωση ελληνικες οικογενειες σπιτια, χωραφια περιουσιες επιβιωση μεταπολεμικος αγωνας επιστροφη περιουσιων Μπουρνιας Παντελης απριλιος 1941, Ελλαδα ξενη στρατιωτικη οικονομια μεταφορες εμπορικες συναλλαγες ελλειψη βασικα αγαθα επιταξη κυκλοφορια διακινηση προιοντα υποτιμηση δραχμης δραχμη μαυρη αγορα πληθυσμος οικογενεια εξασφαλιση τροφη τραγικη Αθηνα, Πειραιας μεγαλα αστικα κεντρα, χειμωνας 1941 1942 καταρρευση πολεις πολη πολις υπαιθρος αποδιοργανωση συναλλαγη απωλεια αγοραστικη δυναμη χρημα τροφιμα πωληση ανταλλαγη προσωπικα αντικειμενα, οικογενειακα κειμηλια, επιπλα περιουσιακα στοιχεια χρηματ σπιτι, οικοπεδο, χωραφι, ελαιωνας αγροτικες ιδιοκτησιες ιδιοκτητες απελπισια τιμημα πραγματικη αξια ακινητο χρυση λιρα συναλλαγες υγεια ζωη εργασια κληρονομια φαινομενο καταγραφη αγοραπωλησια μεταπολεμικα Πανελληνια Ομοσπονδια Πωλησαντων τα Ακινητα των επι Κατοχης ακινητα Ελλαδα 1944 αγοραπωλησιες κρατος απογραφη στερηση αγροτικα αστικα βιομηχανικα βιοτεχνικα αγροτικη περιουσιακο στοιχειο εισοδημα παραγωγη τροφη ανεξαρτησια ιδιοκτητης καλλιεργεια γης χρηματικο σαμιος προπολεμικη προσυμφωνο, καθυστερηση υπογραφη συμβολαιο πληρωμη δραχμες ζημια πωλητης αγοραστης, ευκαιρια αποκτηση πωλητες, απελευθερωση, πολεμος οικονομικος εξαναγκασμος ποσα εισπραξη διεκδικηση συλλογικες οργανωσεις Πωλησαντες συμβολαια, νομος αυγουστος 1946 εκδοση ιστορια Υπομνημα περι ακυρωσεως των αγοραπωλησιων ακινητων επι Κατοχης Πειραιευς, αττικη Θεσσαλονικη, Βολος μαγνησια, Λαμια φθιωτιδα, Χαλκιδα πανελλαδικος φορεας κατοχικη μεταπολεμικη Συντακτικη Πραξη 114/1946, τυχη εχθρικη νομοθετικη ρυθμιση αναγκαστικος Νομος 1323/1949 αυτοματη επιστροφη περιουσιων δικη συμβιβασμος κοινωνια συμβολαια, υπομνηματα, δικαστηριο αποκατασταση αδικια
