Καμαρίνα: Μία νύμφη - δύο λίμνες: Στην Καμάρα – νυν Άγιο Νικόλαο Σητείας Κρήτης και στην αποικία της, στην Σικελία

Η Καμαρίνα ήταν μια ωκεανίδα νύμφη, θυγατέρα του Ωκεανού και της Τηθύος.

Διατριβούσε στις ακτές της Κρήτης ή – κατ’ άλλους – της Σικελίας.

Όταν οι μινωίτες Κρήτες – μάλλον εκ Καμάρας – αποίκησαν και εκπολίτισαν την νήσο αυτή, δεν ξέχασαν τις προγονικές τους θεότητες και έδωσαν το όνομα της νύμφης στην πολιτεία που ίδρυσαν.

Πράγματι, λοιπόν, η Καμαρίνα έγινε μια σημαντική πόλη και αργότερα των Συρακουσίων[1], στην μεσημβρινή Σικελία, μεταξύ των εκβολών των ποταμών Ωάνι και Ίππαρι.

Όμως, το παράδοξο της μητροπόλεως Καμάρας Κρήτης σχετικά με την Καμαρίνα Σικελίας, εντοπίζεται στο υγρό τους στοιχείο: Ενώ στην αρχαία Καμάρα Κρήτης (νυν… Άγιο Νικόλαο) υπήρχε λίμνη-στολίδι της πόλεως, όπου οι θρύλοι θέλουν την θεά Αθηνά και την πρωτοθεά Βριτομάρτι – αργότερα προσωνύμιον της θεάς Αρτέμιδος – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκακης “Τα επιθετα της θεας Αρτεμιδος” – να λούονται στα νερά της, κάτι αντίστοιχο δεν φαίνεται να συμβαίνει στην λίμνη της Καμαρίνας.

Η σικελική λίμνη (νυν Lago di Camarana) εξέδιδε λοιμώδεις και φθοροποιές αναθυμιάσεις. Σε τέτοιο βαθμό, μάλιστα, που οι αρχαίοι μας πρόγονοι είχαν εξάγει και μια παροιμιώδη φράσι εξ αυτής: Έλεγαν «ακίνητον την Καμαρίναν εάν». Κάποτε οι Καμαριναίοι επήραν χρησμό που έλεγε «μη κίνει Καμαρίναν, ακίνητος γαρ αμείνων». Τον ξέχασαν όμως και αποξήραναν το έλος της λίμνης. Τότε η πόλη τους έγινε ευπροσιτώτερη στους εχθρούς της, οι οποίοι επαλήθευσαν τον χρησμό, προς βλάβη των ασεβών…

Κτισμένη σε εύυδρο κοιλάδα (παραπάνω φωτ.), αλλά με νοσηρό κλίμα, η Καμαρίνα – νυν χωριό Scoglitti [36.89203213533351, 14.429824729087125] της επαρχίας Ραγκούζα και τουριστικό χωριό με το όνομα Καμάρινα[2] – στον 36ο παράλληλο [36.87222558500944, 14.447516579358018] στους ιστορικούς χρόνους έγινε η 3^η αποικία των Συρακουσίων, υπό τον Δάσκωνα και τον Μενέκωλο, το 599 π.Χ. μετά τις Άκρες και την Κασμένα. Αλλά επειδή η Καμαρίνα αρνήθηκε την υποταγή της και επαναστάτησε, κατεστράφη από τους Συρακουσίους.

«αι Άκραι και αι Κασμέναι απωκίσθησαν υπό των Συρακουσίων, αι Άκραι εβδομήντα έτη μετά την ίδρυσιν των Συρακουσών, αι Κασμέναι είκοσι περίπου έτη μετά τας Άκρας. Η Καμάρινα απωκίσθη το πρώτον υπό των Συρακουσίων, ακριβώς σχεδόν εκατόν τριάντα πέντε έτη μετά την ίδρυσιν των Συρακουσών. Οικισταί αυτής ήσαν ο Δάσκων και ο Μενέκωλος. Αλλ’ οι Καιμαριναίοι, επαναστατήσαντες κατά των Συρακουσίων και νικηθέντες, εξεδιώχθησαν υπό τούτων, και μετά καιρόν ο Ιπποκράτης, τύραννος της Γέλας, λαβών την χώραν των Καμαριναίων ως λύτρα Συρακουσίων τινών αιχμαλώτων, έγινεν ο ίδιος οικιστής και συνώκισεν εκ νέου την Καμάριναν. Αλλ’ οι κάτοικοι αυτής εξεδιώχθησαν πάλιν υπό του Γέλωνος, και η πόλις απωκίσθη διά τρίτην φοράν υπό των κατοίκων της Γέλας». – ΠΗΓΗ: Θουκυδίδης «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» Στ΄ (μτφρ. Ελ. Βενιζέλου).

Στα νομίσματά της, η Καμαρίνα απεικόνιζε:

την Πολιάοχο (= Πολιούχο) Αθηνά και την γλαύκα,
τέθριππο ηνιοχούμενο υπό την θεά Αθηνά να στεφανώνεται από Νίκη και την κεφαλή κερασφόρου ποτάμιου θεού (του Ιππάρεως),
κεφαλή της θεάς Αθηνάς με αττικό λοφοφόρο κράνος και ίππο που ανορθώνει το σώμα του, την Νίκη να πετά μέσα από στέφανο ελαίας και κύκνο,
τον πωγωνοφόρο (και άλλοτε αγένειο) Ηρακλή με λεοντή, κορινθιακό κράνος επί στρογγυλής ασπίδος και χαμαίροπα (το νυν λεγόμενο «χορτάρι της Παναγίας»),
Στα αργυρά δίδραχμα της πόλης, στα τέλη του 5ου αι. π.Χ., απεικονίζεται επί κύκνου, ενώ η πίσω όψη απεικονίζει το κεφάλι ενός εφήβου με κέρατα ταύρου (σύμβολο της Κρήτης, που συμβολίζει και την θεϊκή μορφή του ποταμού Ιππάριου), κ.ά.

Σε πολλά νομίσματα σώζονται και τα αρχικά των ονομάτων του καλλιτέχνη-χαράκτη τους, του Ευαινέτου (ΕΥΑΙ) και του Εξακεστήδα (ΕΞΑΚΕ).

Η Καμάρινα ήταν περιστοιχισμένη από τείχη συνολικού μήκους 7 χλμ. που περικλείουν μια έκταση 150 εκταρίων. Μέσα στα τείχη υπήρχαν οικισμός και ένας ναός της θεάς Αθηνάς. Σώζονται αρχαϊκοί τάφοι (7ου αιώνα π.Χ.). Κατά μήκος του ποταμού Ιππάρι, αναγνωριζεται η διώρυγα του αρχαίου λιμανιού. Η πόλη εξακολουθεί να αναγνωρίζεται στην αρχική της περιοχή με τα ερείπια σπιτιών και πεζοδρομίων.

Στις αρχές του 20ού αι. ξεκίνησαν ανασκαφές, που συνεχίσθηκαν το 1958. Τα ευρήματα εκτίθενται στο τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Με το δομικό υλικό του ναού της Αθηνάς κατασκευάσθηκε η εκκλησία της Παναγίας / Madonna di Cammarana, η οποία εκτίσθη κατά την αραβο-νορμανδική κατάκτηση και κατεστράφη από πυρκαγιά το 1834 και το 1837 – γεμάτη με αναθήματα από ναυτικούς, που διέφυγαν από την ορμή των καταιγίδων. Τμήματα των τειχών του αρχαίου ναού ενσωματώθηκαν στο ανατολικό τμήμα του κτήματος. Τα ερείπιά της εκκλησίας, με την σειρά τους, χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή, τον 19^ο αιώνα, ένα baglio (παραδοσιακό ιταλικό οινοποιείο) και η αγροικία αμπελουργών που σήμερα εν τέλει στεγάζει το τοπικό μουσείο!

Το Αρχαιολογικό Μουσείο παρουσιάζει μια τεράστια συλλογή αρχαιολογικών ευρημάτων, από την προϊστορία έως την αρχαία ελληνική περίοδο. Περιέχει διάφορα είδη αμφορέων, έπιπλα, νομίσματα, ταφικά αντικείμενα, λατρευτικά αγαλματίδια, αντικείμενα από πυριτόλιθο, όπλα, απολιθώματα θηλαστικών από την περιοχή της Ραγκούσα και αντικείμενα από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού από οικισμούς κατά μήκος της ακτής και από το χωριό Μπράνκο Γκράντε. Μια δεύτερη αίθουσα σε αυτό το κτίριο εκθέτει ευρήματα από τη νεκρόπολη Καμαρίνα. Τα αρχαιότερα από αυτά τα ευρήματα, που χρονολογούνται από τις αρχές του 6^ου αιώνα π.Χ. Η τρίτη αίθουσα περιέχει γυναικεία αγαλματίδια από το ιερό της Περσεφόνης και θραύσματα από τον Ναό της Αθηνάς. Η τέταρτη αίθουσα εκθέτει τμήματα των αρχικών τοίχων του υπογείου και των θεμελίων του ναού, καθώς και ένα μοντέλο της αρχικής του κατάστασης. Το δυτικό κτήριο κάποτε χρησίμευε ως αχυρώνας για τα ζώα, στεγάζει αντικείμενα που χρονολογούνται από το 500 π.Χ. μέχρι την εγκατάλειψη της Καμαρίνας τον 1ο αιώνα π.Χ.

Η πρώην κάβα του κτήματος χρησιμεύει πλέον ως εκθεσιακός χώρος για περισσότερους από 1,000 αρχαίους αμφορείς, από Κόρινθο, Αττική, Λακωνία, Μασσαλία, Χίο, Ετρουρία, Φοινίκη, κ.ά. Οι περισσότεροι από αυτούς τους αμφορείς χρησιμοποιούνταν κατά την ελληνική εποχή για την ταφή νεκρών παιδιών (εγχυτρισμοί).

Η είσοδος του μουσείου, που βρίσκεται στο πρώην παλμέντο (= πατητήρι). Εκθέτει αντικείμενα που ανακτήθηκαν από ναυάγια στον κόλπο της Καμαρίνας, όπως:

ένα κορινθιακό κράνος και μια ασημένια ράβδος από τον 7^ο – 6^ο αιώνα π.Χ. από το λεγόμενο «Ναυάγιο του Κορινθιακού Κράνους»,

μολύβδινα βάρη (2^ος αι. π.Χ.), διάφορα υάλινα και χάλκινα αγγεία από το «Ναυάγιο του Στύλου» (2^ος αι. μ.Χ.), και
περισσότερα από 6,000 νομίσματα από το «Ναυάγιο των Έξι Αυτοκρατόρων» (3^ος αι. μ.Χ.). Επίσης, εκτίθενται πέταλα και εργαλεία από έναν ταφουρέα (πλοίο μεταφοράς αλόγων), το οποίο βυθίστηκε τον Μεσαίωνα.

Ευρήματά της θα δείτε και στο Μουσείο «Πάολο Όρσι» στις Συρακούσες.

Κοντά στην αρχαία πόλη, στο Πάσο Μαρινάρο, ευρέθη νεκρόπολη, από τον 5ο μέχρι τον 3ο π.Χ. αιώνα, με περισσότερους από 2.905 τάφους με μεγάλη ποικιλία ευρημάτων (αγγεία από τερακότα, ειδώλια, νομίσματα, κλπ.).

Το επιγραφικό αρχείο της έχει δώσει συμβόλαια αγοράς τεκμηριώνουν το εμπόριο σιτηρών. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι επιγραφές των πολιτών, που τεκμηριώνουν πολιτικά δικαιώματα, διασυνδέσεις και τα πολιτικά σώματα εντός της πόλης. Προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την κοινωνική οργάνωση της πόλης, ειδικώς όσον αφορά τους κανονισμούς περί ιθαγένειας και τις πολιτικές δομές.

Τέλος, γράφοντας κανείς για την Καμαρίνα, δεν θα πρέπει να ξεχνά πως έτεκε και έναν ολυμπιονίκη, τον Ψαύμι, τον υιό του Άκρωνος, ο οποίος ενίκησε στην αρματοδρομία της 82ας Ολυμπιάδος και «ανάγκασε» τον μέγα Βοιωτό Πίνδαρο, να του αφιερώσει ύμνο…

ΠΗΓΗ: άρθρο του Γ. Λεκάκη στην εφημ. «Έθνος της Κυριακής», ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΜΟΥ, 23.11.2003.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Βυζάντιος Στέφ., Ηρόδοτος (7,154), Λουκιανός («Ψευδολ.», 32), Πίνδαρος («Ολυμπ.», 5,9), κ.ά.
Braccesi L. «Hesperia», αρ. 9, 1998.
Cordano F. – M. Di Salvatore «Il Guerriero di Castiglione di Ragusa: greci e siculi nella Sicilia sud-orientale», Μιλάνο, 15.5.2000, εκδ. 2002.
Λεκακης Γ. «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».
Manfredi V. M. «Οι Έλληνες της Δύσης», εκδ. Λιβάνη, 1997.
Drögemüller H.-P. στο Der Kleine Pauly (KlP), Στουτγάρδη 1969.
Vento M. «Il sogno infranto di Camarina», su arkeomania, 5.2.2023.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Η πόλις γρήγορα ανεξαρτητοποιήθηκε, και ήλθε σε ρήξη με τους Συρακούσιους, οι οποίοι γι’ αυτόν τον λόγο την κατέστρεψαν (553 π.Χ.) και την παραχώρησαν στον Ιπποκράτη της Γέλας. Η πόλις ξανακτίζεται (492 π.Χ.) από τον Ιπποκράτη, αλλά το 484 π.Χ. ξανακαταστρέφεται από τον Γέλονα, τύραννο των Συρακουσών. Όλος ο πληθυσμός της εκδιώκεται. Ξανακτίζεται για τρίτη φορά (461 π.Χ.) από την Γέλα. Επεκτείνει την επιρροή της μέχρι την πόλη Μοργαντίνη. Είναι η ακμή της πόλης. Αλλά το 405 π.Χ. οι Καρχηδόνιοι την ξανακαταστρέφουν. Το 339 π.Χ. οι Συρακούσιοι την ξανακτιζουν. Αλλά την ξανακαταστρέφουν οι Ρωμαίοι το 258 π.Χ. Παρ’ όλα αυτά, η Καμαρίνα επιζεί αλλά κατεστράφη τελικώς το 827 μ.Χ. από τον στρατό του Άσαντ ιμπν αλ-Φουράτ, κατά την αραβική κατάκτηση της Σικελίας.

[2] Με βασιλικό προνόμιο το 1607, η Βιτ. Κολόνα, κόμισσα της Μόντικα, έλαβε το δικαίωμα να ανοικοδομήσει την πόλη, κοντά στην αρχαία τοποθεσία Καμαρίνα. Έτσι εγεννήθηκε η Βιτόρια (10 χλμ. από την αρχαία πόλη), στην δημοτική περιοχή του Σκολιτι, όπου και ο αρχαιολογικός χώρος.

Καμαρινα νυμφη λιμνες αρχαια πολη Καμαρα αγιος Νικολαος Σητειας Κρητης αποικια Σικελια Λεκακης