Ο Ηλείος συγγραφέας που έγραψε και ΚΑΤΗΓΓΕΙΛΕ την ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ των ΤΟΥΡΚΩΝ στην Αγγλία, τον 17ο αιώνα – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Μια ΣΠΑΝΙΑ σχεδόν πλήρης ΣΥΛΛΟΓΗ των ΕΡΓΩΝ που ΕΞΕΔΩΣΕ ο λόγιος μοναχός ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΑΓΓΕΛΟΣ στην ΑΓΓΛΙΑ, το 1618, για να ΚΑΤΑΓΓΕΙΛΕΙ την ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ των ΤΟΥΡΚΩΝ και να ΚΑΝΕΙ ΓΝΩΣΤΗ στην ΔΥΣΗ την ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ της ΠΑΤΡΙΔΑΣ του, δημοπρατείται από τον Οίκο Δημοπρασιών Βέργου στις 12.11.2026. Η συλλογή είχε τίτλο «Christopher Angell, a Grecian, who tasted of many stripes and torments inflicted by the Turkes for the faith which he had in Christ Iesus»[1].

Τα κειμενα του Χρ. Άγγελου / Christopher Angelus ή Angel (1575 – 1638), εδημοσιεύθηκαν στο διάστημα 1617 – 1624.

Ο συγγραφεύς από την Γαστούνη Ηλείας, «Έλλην Πελοποννήσιος μοναχός τη τάξει του αγίου Βασιλείου του μεγάλου»[2], «έφυγε νεάζων τη ηλικία, (τουτέστιν, από πέντε και δεκαέτου), διά την των διδασκάλων απορίαν, διότι θέλησε χάριν λόγου τε και παιδείας σπουδάσαι» […] «κατά καιρόν σπουδάζων, και πού μεν πολύ, πού δε ολίγον» έφθασε στην Αθήνα το 1606 / 1607. Το κόκκινο χρώμα του ράσου του και το στενόμακρο γένι του, που δεν έμοιαζε με των χριστιανών κληρικών, τον κατέστησαν ύποπτο στις οθωμανικές Αρχές Αθηνών. Συνελήφθη και φυλακίστηκε ως Ισπανός. Η δίκη του έγινε την παραμονή του μπαϊραμιού (Ιούλιος). Οι Οθωμανοί δικαστές του ζήτησαν να αλλαξοπιστήσει. Ο Άγγελος αρνήθηκε. Προτίμησε την φυλακή και τα βασανιστήρια «…και ούτοι ήρξαντο τύπτειν με μετά ραπίδων, ως φαίνεται εν τω σχήματι, δύο άνδρες υγραίνοντες τας ραπίδας των εν αλμυρώ ύδατι, και όταν ο είς άνω έφερε την μίαν ραπίδα ο έτερος κατέφερε την ετέραν ραπίδα»… Κατασχέθηκαν τα βιβλία του και τα χρήματά του. Και αφέθηκε ελεύθερος μισοπεθαμένος. Και κυκλοφόρησε η φήμη ότι θα ξανασυλληφθεί και θα του ξαναζητηθεί ή να αλλαξοπιστήσει εντός μίας ώρας ή να φονευθεί. Τότε με την βοήθεια φίλων του κατόρθωσε να φύγει από την Αθήνα […] «οι Άγγλοι αγαπώσι τους Έλληνας και τα γράμματα των Ελλήνων σφόδρα» […] «εκεί ευρίσκονται εκεί και πολλοί αγαθώτατοι και σοφώτατοι, και ελεύθεροι άνδρες». Έτσι κατέφυγε στην Αγγλία το 1608 ίνα γλιτώσει τις διώξεις των Τούρκων και να συμπληρώσει την μόρφωσή του. Φθάνει μέσω Φλάνδρας στο Γιάρμουθ Αγγλίας. Ο τοπικός επίσκοπος του χάρισε ένα χρυσό νόμισμα και τον έστειλε στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, όπου έμεινε περίπου δύο χρόνια. Εκεί σπούδασε και απέκτησε φιλια με καθηγητές του, και δη τον μεταφραστή Τζ. Ρίτσαρντσον, στον οποίο αφιερώνει διάφορα έργα του. Εγκαταστάθηκε αρχικώς στο Κολλέγιο της Τριάδος / Trinity College του Καιμπριτζ και στην συνέχεια στο Balliol College της Οξφόρδης, όπου εδίδαξε ελληνικά. Έζησε στην Αγγλία μέχρι τον θάνατό του.[3]

Ο Άγγελος εκθείαζε την Βρετανία ως:

• «το καταφύγιο των κατατρεγμένων Ελλήνων», και
• την παρομοίαζε και ως τον «συνεχιστή της αρχαίας Ελλάδος».
• Ανέφερε πως η αγία Ελένη (μητέρα του Κωνσταντίνου Α´) ήταν βρετανικής καταγωγής – παλιός θρύλος της Αγγλίας, ήδη επί Τζέφρεϊ Μονμάουθ (11^ος αι.), ο οποίος τον είχε διαδώσει ενώ προϋπήρχε και πιο πριν.

Περιέγραψε με λεπτομέρεια τα δεινά που αντιμετώπιζαν οι Έλληνες, όπως το παιδομάζωμα των Ελληνοπαίδων από τους Τούρκους, κ.ά. Το φιλελληνικό αίσθημα ήταν δυνατό εκείνη την εποχή και σε συνδυασμό με τον φόβο εξάπλωσης των οθωμανών προς την Ευρώπη τα κείμενα του Άγγελου εύρισκαν ευρεία αποδοχή και έγινε αρκετά δημοφιλής. Τότε στην Βρετανία ήταν έντονο το αντιοθωμανικό αίσθημα. Έγραψε ότι μέσω υπολογισμών που έκανε ότι «ο τελευταίος των μωαμεθανών θα καταστρεφόταν το 1876»!!! Εδίδαξε ελληνικά και στο Καντερμπερι ενώ διατηρούσε επικοινωνία με τον πατριάρχη Αλεξανδρείας Μητροφάνη Κριτόπουλο.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ του:

Τα βιβλία τους ήταν η πρώτη φιλολογική επαφή των βρετανικών πανεπιστημίων με την νεοελληνική πραγματικότητα.

Έγραψε 4 συγγράμματα:

• Πόνησις Χριστοφόρου τοῦ Ἀγγέλου, Ἕλληνος, τοῦ πολλῶν πληγῶν καὶ μαστίγων γευσαμένου ἀδίκως παρὰ τῶν Τουρκῶν διὰ τὴν εἰς Χριστὸν Πίστιν, Οξφόρδη, J. Lichfield and W. Wrench, 1617. Α΄ ΕΚΔΟΣΗ, σχ 4^ο (180 x 132 χλστ.), [6] φ. Με 2 ξυλογραφίες εντός κειμένου (στα φ. [4] και [6]v, η δεύτερη ολοσέλιδη). – ΠΗΓΗ: Legrand (17ος αι., I) 91, STC 638.[5]
• Ἐγκώμιον τῆς Ἐνδοξοτάτης Μεγάλης Βρεττανίας, καὶ πάντων τῶν κατοικούντων ἐν αὐτῇ, καὶ ἀμφοτέρων τῶν ἐκλαμπροτάτων Ἀκαδημιῶν, τῆς Κανταβριγίας καί Ὀξονίας, Χριστοφόρου τοῦ Ἀγγέλου Ἕλληνος, ἕνεκα ἀποδείξεως τῆς αὐτοῦ εὐχαριστίας πρὸς τοὺς φιλοστόργους καὶ φιλοξένους, καὶ καλοκᾳγάθους Εὐεργέτας αὐτοῦ. Κέιμπριτζ, C. Legge [Λονδίνο, W. Stansby], 1619. Α΄ ΕΚΔΟΣΗ, 4^ο (171 x 125 χλστ.), 26 σ. Τίτλοι ελληνικά – αγγλικά, ελληνικό κείμενο και αγγλική μετάφραση σε αντικριστές σελίδες. ΠΗΓΗ: Legrand (17οςαι., I) 102, STC 635.
• Ἐγχειρίδιον, περί τῆς καταστάσεως τῶν σήμερον εὑρισκομένων Ἑλλήνων, πόνος Χριστοφόρου τοῦ Ἀγγέλου Ἕλληνος. Κέιμπριτζ, C. Legge [Λονδίνο, W. Stansby], 1619.[6] Α΄ ΕΚΔΟΣΗ σχ 4ο (187 x 135 χλστ.), 59 σελ. Πρώτη έκδοση στα λατινικά, σχ 4ο (187 x 135 χλστ.), 53 σ. – ΠΗΓΗ: Legrand (17ος αι., I) 100 και 101, STC 636.
• The bearer hereof, Christopher Angell, a Greeke borne in Peloponnesus, having beene persecuted by the Turkes for his Religion… [τελειώνει:] …this 20. of March, An. Dom. 1617. Arthur Bath and Wells, Vicecan. Oxon. R. Kilby, R. Kettell, […] Griffith Powell. Fr. Grevile. [π. 1618], α΄ ΕΚΔΟΣΗ, μονόφυλλο, 250 x 172 mm. STC 643, πρβ. – ΠΗΓΗ: Legrand (17ος αι., I) 91.

Του αποδίδονται ακόμη τρία, τα οποία όμως δεν έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα:

• α) Βιβλίον περί των αγίων Μυστηρίων,
• β) Ερμηνεία των ιερών Μυστηρίων, και
• γ) Εξήγησις του αγίου Συμβόλου.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ελληνικη Βιβλιογραφια».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Η βασική διαθέσιμη βιογραφική πηγή για αυτόν αποτελεί ένα έργο του, που εκδόθηκε στην Οξφόρδη το 1617, ελληνικά – αγγλικά, με τον τίτλο «Πόνησις Χριστοφόρου του Αγγέλου, Έλληνος, του πολλών πληγών και μαστίγων γευσαμένου αδίκως παρά των Τουρκών διά την εις Χριστόν πίστιν».
• Γαρίτσης Κ. «Ο Χριστόφορος Άγγελος (†1638) και τα έργα του Πόνησις, Εγκώμιον, Εγχειρίδιον και Αποστασία. Γραμματεία της τουρκοκρατίας (15^ος – 18^ος αι.), Κείμενα και μελέτες, τ. 2α & 2β, Θεσβίτης, Θήρα.
• Δημητρακόπουλος Ανδρ. χειρόγραφες σημειώσεις, που βρίσκονται στην Ι.Μ. Ταξιαρχών Αιγίου (χφ. 264).
• Μακρυμίχαλος Στ. «Χριστόφορος Άγγελος, ο Έλληνας καθηγητής της Οξφόρδης (1575 – 1638)», Πελοποννησιακά, 1955.
• Mitsi Eft. «Greece in Early English Travel Writing, 1596 – 1682», εκδ. Springer, 14.9.2017.
• Παπαδόπουλος Ν. Κομνηνός «Praenotiones mystagogicae ex jure canonico, Patavii», 1697.
• Σάθας Κ «Νεοελληνική Φιλολογία: Βιογραφία των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων, από της καταλύσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι της Ελληνικής εθνεγερσίας (1453 – 1821)» Τυπογραφείο των τέκνων Ανδρέου Κορομηλά, Αθήνα,1868.
• Oxford Dictionary of National Biography, 1975.
• Wood A. «Athenae Oxonienses. An Exact History of All the Writers», Λονδινο, 1813. Του ιδίου «Oxoniensis History of all the writers and Bishops who have had their education in the University of Oxford», London, 1815. Του ιδίου «Survey of the Antiquities of the City of Oxford», τ. 37, Oxford 1899.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Πρόκειται για τη  β΄ έκδ., σχ. 4^ο (174 x 135 χλστ.), φ. με 2 ξυλογραφίες εντός κειμένου (σταφ. [4] και [8], η δεύτερη ολοσέλιδη). Ανάγλυφη σφραγίδα στα 3 πρώτα φύλλα (του Thomas Parker, 6th Earl of Macclesfield (1811 – 1896) και χαλκόγραφο, ex-libris «South Library» με το οικόσημό του), εύκαμπτη περγαμηνή, εκδ. J. Lichfield & J. Short, Οξφόρδη. Εκτός από το «Περί τῆς ἀποστασίας τῆς Ἐκκλησίας», όλα πλην του πρώτου στις εξαιρετικά σπάνιες σήμερα α΄ εκδόσεις τους. – ΠΗΓΗ: Legrand (17^ος αι., I) 97, STC 640.

Η δημοπρατουμένη συλλογή των έργων του προέρχεται από την περίφημη βιβλιοθήκη των Macclesfield, που συγκροτήθηκε στο α΄ μισό του 18ου αιώνα και το περιεχόμενό της παρέμενε μέχρι πρόσφατα ανεξερεύνητο. Κανένα άλλο αντίτυπο α΄ έκδοσης έργου του Χρ. Άγγελου δεν έχει εμφανιστεί σε ελληνική ή ξένη δημοπρασία, τουλάχιστον τα τελευταία 40 χρόνια. ΠΗΓΗ: Sotheby’s «The Library of the Earls of Macclesfield removed from Shirburn Castle», τ. VIII, 25-26.10.2006, αρ. 2466.

[2] Από ιδιόχειρη σημείωση στο τέλος του χειρογράφου της αγγλικής μετάφρασης.

[3] Άφησε την φήμη ενός αγνού, τίμιου και άκακου Έλληνα. Ετάφη στην αυλή της εκκλησίας του Αγίου Αββά (Saint Ebbe) «Christopher Angell a Greeke borned in Peloponesse he was duried 2 of February 1638». Επίσης, στο Κολλέγιο Μπάλλιολ, στον κατάλογο του A. Clark (114v) υπάρχει το σημείωμα: «Christopher Angel, a Greek bur at st. Ebbe’s 2 Fb. 1638/9.»

[5] Τα αρχικά σχέδια ευρίσκονται σε χειρόγραφο (20 x 15 εκατ.) της αγγλικής μετάφρασης στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη (χφ 121.1).

Επενεκδόθηκε πολλάκις:

• το 1617 και το 1618 και το 1620. Και
• στα ελληνικά, Δ. Γρ. Καμπούρογλου «Μνημεία της Ιστορίας των Αθηναίων», Εν Αθήναις 1890. Και
• Αιμ. Λεγκράν «Bibliographie Hellénique ou description raisonnée des ouvrages publiés en grec par des Grecs au dix-septième siècle», Παρισι, 1894.

[6] Επανεκδόθηκε:

• Το 1619 λατινική έκδοση, μετάφραση της ελληνόγλωσσης έκδοσης, Ex Officina Cantrelli Legge, Academiae Cantabrigiensis Typographi.
• Το 1625 αποσπάσμτα του έργου στην αγγλική έκδοση του 4τομου ταξιδιωτικού έργου του S. Purchas «Hakluytus Posthumus, or Purchas His Pilgrimes, contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and others», Λονδίνο.
• Το 1655 δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ. Στην Φρανκφούρτη [à GEORGIO FHELAVIO, ECCLESIASTE DANTISCANO IN templo Parochiali. Cum ejusdem Annotatis, quibus et Graecorum, et Moscovitarum Religio, vita, mores, et reliqua, clarius proponuntur et dilucidè explicantur. FRANCOFVRTI, Sumptibus Joannis Beyeri, M.DC.LV – μετάφραση στα λατινικά από τον Georgius Fhelavius, και εμπλουτισμένο κείμενο με πληροφορίες για τους Ρώσους, τα έθιμά τους, τις εκκλησιαστικές γιορτές, κλπ.]!
• Το 1659 γερμανική έκδοση, Νυερεμβέργη / Nürnberg, εκδ. Johann Andreas και Wolffgang Endters des Jüngern Seel-Erben – μετάφραση από τον Salomon Schweiger, από το λατινικό κείμενο του Fhelavius. Επανεκδόθηκε το 1664.
• Το 1668 δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ. επιμ. GEORGII FEHLAVII, ECCLESIASTAE DANTISCANI ADORNATUM, Λειψία / LIPSIAE, εκδ. JOHANNIS GROSSII ET SOCII. LITERIS JOHANNIS COLERI. Επανέκδοση το 1676.
• Το 1678 δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ., μτφρ. GEORGII FELAVII, FRANEQUERAE, Ex officina JOHANNIS GYSELAER, Illustrium, Frisiae Ordinum & corundem Academiae Typographi ordinarii, εκδ. Φίλιππος Κύπριος, πρωτονοτάριος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας.(*)
• Το 1720 (δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ.), 23 εκ., 1102 σελ.: HISTORIA GRAECA, in qua Constitutiones Graecorum, praecipua Ipsorum Dogmata, Mores, variiqve qvos circa Sacra adhibent Ritus. graece & latine discribuntur. Ad majorem perspicuitatem ANNOTATIONIBUS eruditis illustrata C. A. a G. F.(**) FRANCOFURTI ET LIPSIAE MD CC XX. [=1720].
• Το 1905 – 1907 άρχισε η ανατύπωση των «Απάντων» του S. Purchas σε 20 τόμους με τίτλο «HACLUYTUS POSTHUMUS or PURCHAS HIS PILGRIMES contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and others». Στον α΄ τόμο αυτής της έκδοσης επανατυπώθηκε η αγγλική μετάφραση του Εγχειριδίου με τίτλο: «V. Of the condition of life in which the Greekes now liue, and of their rites of Fasts, Feasts, and other observations, gathered out of the Booke of Christopheros Angelos, a Greekish Monke and Priest», 1907, αγγλική έκδοση, D. Volume I Glasgow James MacLehose and Sons εκδ. University.

(*) Στο β’ μέρος (που κάποτε εμφανίζεται και σε δεύτερο ξεχωριστό τόμο) του «Χρονικού της Ελληνικής Εκκλησίας» (1679) με τον γενικό τίτλο: PHILIPPI CYPRII, Protonotarii Contantinopolitani, CHRONICON ECCLESIAE GRAECAE. NICOLAUS BLANCARDUS e manuscripto Byzantino primus vulgavit, & Latine reddidit. Accedit ejusdem cura CHRISTOPHORI ANGELI DE STATU HODIERNORUM Graecorum Enchiridion emendatum, Cum tralatione GEORGII FELAVII. FRANEQUERAE, Ex officina JOHANNIS GYSELAER, Illustrium, Frisiae Ordinum & Corundem Academiae Typographi ordinarii. MDCLXXIX [= 1679]. Ο β΄ τόμος του έργου, που περιλαμβάνει το Εγχειρίδιον, τυπώθηκε πρώτος το 1678, και ακολούθησε το «Χρονικόν». Ο γενικός τίτλος του βιβλίου, που τυπώθηκε στο εξώφυλλο του α΄ τόμου, γράφει 1679.

(**) Τα αρχικά γράμματα C. A. a G. F. = Christophoro Angelo a Georgio Fhelavio.

ΗΛΕΙΑ ηλεια Ηλειος συγγραφεας ΚΑΤΑΓΓΕΛΙΑ ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥΡΚΟΙ Αγγλια, 17ος αιωνας μχ Λεκακης