Ο ακρωτηριασμός της μύτης ως τιμωρία – Γυναίκα επιβίωσε μετά την ρινοτομία της! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η ρινοτομία δεν ήταν απλώς μία σωματική βλάβη. Είχε έντονο συμβολικό και κοινωνικό χαρακτήρα, αφού επέφερε δημόσιο στιγματισμό και υπενθύμιση του παραπτώματος σε κοινή θέα: Το μόνιμο, εμφανές σημάδι, στιγμάτιζε τον καταδικασμένο. Μια διαρκής ποινή που δεν τελείωνε ποτέ…

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΡΙΝΟΣ / ΜΥΤΗΣ, ΕΔΩ.

Η ρινοτομία εμφανίζεται σε αρκετές κοινωνίες ως δικαστική ή πολιτική τιμωρία, λ.χ.:

• Ο Κώδικας του Χαμουραμπί (1753 π.Χ.) περιλαμβάνει ακρωτηριασμό προεξεχόντων μελών του σώματος (όπως χείλη, μύτη, στήθος κλπ.).
• Στην αρχαία Αίγυπτο ο ακρωτηριασμός μύτης και αυτιών ήταν ποινή. Ο φαραω Horemheb, της 18ης Δυναστείας (1550 – 1292 π.Χ.). συνέταξε ένα νομικό κείμενο, το Διάταγμα του Χορεμχεμπ, το οποίο προέβλεπε συχνά την ρινοτομια ως ποινή για ποινικά αδικήματα. Και στην «Συνωμοσία του Χαρεμιού» επί Ραμσή Γ΄ (12^ος αι. π.Χ.), όπου ορισμένοι καταδικασμένοι υπέστησαν τέτοιον ακρωτηριασμό.
• Στην αρχαία Ινδία, σε νομικά κείμενα, ιδίως στην παράδοση των Dharmashastra και στην Manusmriti, η ρινοτομία εμφανίζεται ως τιμωρία για ορισμένα σεξουαλικά παραπτώματα (μοιχεία, κ.ά.) – Charaka και Sushruta Samhita. Η δεύτερη, μάλιστα, περιγράφει τεχνικές αποκατάστασης της κομμένης μύτης – άρα ο τραυματισμός ήταν αρκετά γνωστός ώστε να έχει αναπτυχθεί επανορθωτική χειρουργική.
• Οι Κανόνες 5, 8 και 13 της Συνόδου της Ναμπλούς (16.1.1120) οι Ιεροσολυμίτες ιεράρχες και βαρόνοι θεσπίζουν νόμους κατά της ερωτικής κακοποίησης:
  • Ο μοιχός πρέπει να ευνουχιστεί και να απελαθεί από την χώρα.
  • Καθιέρωσε την ρινοτομή ως ποινή για τις χριστιανές που διατηρούσαν – ακόμη και – συναινετικές σεξουαλικές σχέσεις με μουσουλμάνους άνδρες, καθώς και για τις μουσουλμάνες που διατηρούσαν συναινετικές σεξουαλικές σχέσεις με χριστιανούς άνδρες.
  • Η μοιχαλίδα πρέπει να υποστεί ρινοτομή – εκτός αν ο σύζυγός της την συγχωρέσει. Εάν το κάνει, και οι δύο πρέπει να απελαθούν πέρα ​​από την θάλασσα.[1]
• Ο Μέγας Πέτρος Α΄ Αλεξέγιεβιτς (1672 – 1725) νομιμοποίησε την χρήση του καπνού στην Ρωσία, η οποία μέχρι τότε ήταν αδίκημα που ετιμωρείτο με ρινοτομή! – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης το βιβλίο: Γ. Λεκάκης “Κωνσταντινούπολη και Αγια Πετρούπολη”.
• Στους Αραβες, η άπιστη γυναίκα υφίστατο την ποινή της ρινοτομίας, ενώ ο άνδρας μπορούσε να την γλιτώσει από αυτήν, εάν ζητούσε απλώς… μαστίγωση! Τότε συχνάκις ο σύζυγος της άπιστης ελάμβανε εντολή να εκτελέσει ο ίδιος την ποινή!

Αριστερά: Γαλλικό χειρόγραφο (αρχές 15ου αιώνα), που απεικονίζει τον ακρωτηριασμό που υπέστη ο Ιουστινιανός Β΄, ενώ ο μελλοντικός δήμιός του, Φιλιππικος, τυφλώνεται για να μην είναι αξιοπιστος μαρτυς. Δεξιά: Μικρογραφία που απεικονίζει τον ακρωτηριασμό του Ιουστινιανού Β’ – από την γαλλική μετάφραση του “De casibus virorum illustrium” του Giovanni.

• Στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία η σωματική ακρωτηρίαση ήταν μέρος της ποινικής πρακτικής για μοιχεία, αιμομιξία, κλοπή, ιεροσυλία, κλπ. Ειδικώς η ρινοτομία ήταν και πολιτική τιμωρία στο Βυζάντιο. Μια οποιαδήποτε σωματική ατέλεια μπορούσε να θεωρηθεί ασυμβίβαστη με την ιδέα της «τελειότητας», η οποία απαιτείτο για και από τον αυτοκράτορα. Γι’ αυτό ο ακρωτηριασμός μπορούσε να λειτουργήσει ως τρόπος αποκλεισμού κάποιου από τον θρόνο. Χρησιμοποιήθηκε δε και εναντίον αυτοκρατόρων και διεκδικητών του θρόνου.
  • Οι Ηρακλωνάς, Δαβίδ και Μαρτίνος το 641 υπέστησαν ακρωτηριασμό μύτης και ευνουχισμό. Ανετράπησαν, και εξορίστηκαν από υποστηρικτές του Κώνσταντα Β΄.
  • Τα αδέλφια Κωνσταντίνος Δ΄, Ηράκλειος και Τιβέριος συμβασίλεψαν με τον πατέρα τους, Κώνσταντα Β΄(659 – 681). Όταν ο πατέρας τους απεβίωσε, ο πρωτότοκος Κωνσταντίνος Δ΄, εκτόπισε τους μικρότερους αδελφούς του, αλλά επειδή το πλήθος εξεγέρθηκε, τους επανέφερε και τους… ρινοτόμησε! Έτσι τους κατέστησε ακατάλληλους για την αυτοκρατορική εξουσία και εξασφάλισε ότι ο γιος του, Ιουστινιανός Β΄, θα γινόταν ο μοναδικός διάδοχος!
  • Αλλά το γνωστότερο παράδειγμα είναι ο Ιουστινιανός Β΄ ο Ρινότμητος (παραπάνω φωτ.), στον οποίο κόπηκε η μύτη, όταν ανετράπη και εξορίστηκε από υποστηρικτές του Λεοντίου (695 μ.Χ.), αλλά παρά τον ακρωτηριασμό του, επέστρεψε αργότερα στον θρόνο. Αντικατέστησε δε την μύτη του, με ένα χρυσό ομοίωμα.
  • Ο Γεώργιος Λιμνιώτης, μοναχός στον Όλυμπο, γνωστός μόνο από το “Συναξάριο της Κωνσταντινούπολης” και άλλα συναξάρια, ήταν 95 ετών όταν βασανίστηκε λόγω της εικονοφιλικής του στάσης. Επί βασιλείας του Λέοντος Γ΄ Ισαύρου (717 – 741 μΧ), υπέστη ακρωτηριασμό της μύτης και κάψιμο του κεφαλιού του.
  • Ο Γεώργιος Πηγάνης (866 / 867 μΧ) υπέστη τύφλωση, ακρωτηριασμό μύτης όταν εξεγέρθηκε, μαζί με τον Συμβάτιο τον Αρμένιο, κατά της απόφασης του Μιχαήλ Γ΄ να αναγορεύσει τον Βασίλειο τον Μακεδόνα συναυτοκράτορα.
  • Επί οθωμανοκρατίας, πολλοί Έλληνες προτιμούσαν να ακρωτηριάσουν ή σημαδέψουν τα παιδιά τους, για να μην τα πάρουν οι οθωμανοί στα χαρέμια ή για γενιτσάρους. (Γι’ αυτό υπάρχουν και ακόμη πολλά ελληνικά επίθετα Κουτσαύτης, Κοψαχείλης, κλπ.). Η πρακτική αυτή ανήκει στην κατηγορία του σκόπιμου αυτοτραυματισμού – ο οποίος αναφέρεται πολλάκις και σε ηρωίδες και σε μοναχές, που ακρωτηρίασαν την μύτη τους, ελπίζοντας να αποφύγουν τον βιασμό – λ.χ. οι μοναχές της ΙΜ Saint-Cyr στην Μασσαλία (9ος αι.), η μοναχή Ήβη / Æbbe η Νεότερη και οι μοναχές στο Coldingham Σκοτίας (9ος αι.), οι μοναχές του αββαείου της Αγίας Κλάρας στην Άκρη Καλαβρίας Μεγάλης Ελλάδος (1291), κ.ά. Όλες γλίτωσαν τον βιασμό μεν, θανατώθηκαν όλες, δε…
• Στην μεσαιωνική και νεότερη Ευρώπη υπάρχουν παραδείγματα ρινοτομίας, ως ποινές:
  • Στην Δυτική Ευρώπη, ο Μεροβίγγειος βασιλιάς της Αυστρασίας (στην οποία περιλαμβανόταν τότε η Προβηγκία) και βασιλιάς της Βουργουνδίας, Χιλδεβέρτος Β΄ (βασ. 575 – 596), καταδίκασε συνωμότες σε ρινοτομία, εκθέτοντάς τους παράλληλα σε δημόσιο διασυρμό. – ΠΗΓΗ: Γρηγόριος της Τουρώνης.
  • για μοιχεία και για να τιμωρήσει και μαστροπούς – στην νομοθεσία του βασιλιά Φρειδερίκου Β΄ (1194 – 1250 – βασιλιά της Σικελίας από το 1198, της Γερμανίας από το 1212, της Ιταλίας και Αυτοκράτωρ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από το 1220, καθώς και Βασιλιάς της Ιερουσαλήμ από το 1225 – 1228),
  • Στο αφηγηματικό ποίημα της Marie de France, «Bisclavret» (12ου αι.), ένας λυκάνθρωπος αποκόπτει με τα δόντια του την μύτη της άπιστης συζύγου του.
  • Στο εγχειρίδιο του Geoffroy IV de la Tour Landry, “The Book of the Knight of the Tower” / “Το Βιβλίο του Ιππότη του Πύργου” (14ου αι.) υπάρχει παράδειγμα ιππότη ο οποίος σπάει την μύτη της συζύγου του, ως παράδειγμα προς τις γυναίκες να υπακούουν στους συζύγους τους!
  • Στην Πολωνία (14ος και 15ος αι.) και στην Νάπολι (15ος αι.), η ρινοτομή και η γλωσσεκτομή ήταν τιμωρίες για εγκλήματα που διαπράττονταν μέσω του λόγου.
  • Το 1590 η «Susanne the Chaste» / «Σουζάνα η Αγνή» αντιστάθηκε σε απόπειρα βιασμού της και, ως αποτέλεσμα… της έκοψαν την μύτη! – ΠΗΓΗ: Γερμανός χειρουργός W. Fabry.
  • στην Αγγλία του 16^ου –17^ου αι. κοπή μύτης ή αυτιών μπορούσε να επιβληθεί και για προσβλητικά ή συκοφαντικά κείμενα εναντίον του βασιλιά.

ΤΩΡΑ, ανάλυση ενός κρανίου ηλικίας 700 χρόνων (παραπάνω φωτ.), το οποίο ανακτήθηκε από νεκροταφείο στην ανατολική Κίνα, υποδεικνύει ότι η γυναίκα είχε υποστεί ακρωτηριασμό της μύτης ως τιμωρία – η πρακτική αυτή ήταν γνωστή μόνον μέσα από αρχαία κείμενα. Ο κ. Y. Zhou (Πανεπιστήμιο Zhengzhou) εδήλωσε ότι, ανάμεσα στις περισσότερες από 200 ταφές που ήλθαν στο φως στο νεκροταφείο Sanzhiyuan, η συγκεκριμένη γυναίκα ήταν η μόνη που είχε ενταφιαστεί σε πρηνή θέση (μπρούμυτα). Επίσης, τα οστά του προσώπου της έφεραν εμφανή σημάδια βλάβης. Η εξέταση και η χρονολόγηση με άνθρακα-14 έδειξαν ότι η γυναίκα ήταν ηλικίας 40 – 45 ετών, κατά τον θάνατό της, ο οποίος επήλθε κάποια στιγμή μεταξύ του 1298 και 1404 μ.Χ. Οι αξονικές τομογραφίες του κρανίου αποκάλυψαν ότι τα ρινικά οστά και οι εσωτερικές δομές της μύτης είχαν αφαιρεθεί χωρίς να υποστούν βλάβη τα μπροστινά δόντια, αποκλείοντας έτσι το ενδεχόμενο πτώσης. Τα οστά παρουσίαζαν επίσης σημάδια επούλωσης. Η χημική ανάλυση των οστών υποδεικνύει ότι η διατροφή της βασιζόταν στο κεγχρί και περιείχε ελάχιστη ζωική πρωτεΐνη. Ο κ. Zhou και οι συνεργάτες του κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η γυναίκα είχε υποστεί ακρωτηριασμό της μύτης, αλλά είχε λάβει σωτήρια ιατρική φροντίδα, που της επέτρεψε να επιβιώσει για αρκετά ακόμη χρόνια.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”. Yawei Zhou, κ.ά. “First skeletal evidence of facial mutilation as a form of punishment from ancient China (1298–1404 CE): A unique archaeological case of nasal amputation in Yuan-Ming Dynasties”, 10.1016/j.jasrep.2026.106031, Journal of Archaeological Science: Reports, τ. Νοεμ. 2026, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 24.9.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Bartlett A. Cl. “Male Authors, Female Readers: Representation and Subjectivity in Middle English”, Devotional Literature, Cornell UP, 1995.
• Bishop W. J. “The Early History of Surgery”, R. Hale, 1960.
• Halsall G. “Introduction” στο “Humour, History and Politics in Late Antiquity and the Early Middle Ages”, Cambridge UP, 2002.
• Jütte R. “A History of the Senses: From Antiquity to Cyberspace”, Polity, 20.12.2004.
• Pangonis K. “Queens of Jerusalem”, εκδ. Pegasus Books, 2022.
• Sedlar J. W. “East Central Europe in the Middle Ages: 1000 – 1500”, Univ. of Washington, 1994.
• Sperati G. “Amputation of the nose throughout history”, Acta Otorhinolaryngol Italica, Organo Ufficiale della Societa Italiana di Otorinolaringologia e Chirurgia Cervico-Facciale, 29 (1): 44–50, 2009.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Ανάμεσα σε άλλα:

• Οι ενήλικες που συναινούν στην σοδομιστική διαφθορά πρέπει να καούν, τόσο το ενεργητικό όσο και το παθητικό μέλος.
• Ένας άνδρας που βιάζει μια Σαρακηνή, που κατέχει, πρέπει να ευνουχιστεί. Αυτή πρέπει να συλληφθεί για λογαριασμό του Δημοσίου.

  Υπογράφουν ο Πατριάρχης Γουόρμουντ και ο βασιλιάς Βαλδουίνος Β΄.

ακρωτηριασμος μυτης τιμωρια γυναικα επιβιωση ρινοτομια Λεκακης Horemheb, Horemhab, Haremheb Haremhab Horus is in Jubilation pharaoh 18th Dynasty of Egypt 16ος αιωνας πχ 1550 1292 φαραω αρχαια Αιγυπτος Χορεμχεμπ αρχαιο νομικο κειμενο, Διαταγμα του Χορεμχεμπ, ρινοτομη ποινη ποινικα αδικηματα