Για χιλιάδες χρόνια πλοία ταξιδεύουν στη θάλασσα του Αιγαίου μετατρέποντας το δαιδαλώδες αυτό αρχιπέλαγος σε ζωντανό δίκτυο επικοινωνίας και επαφών. Η συγκεκριμένη απεικόνιση αιγαιακού πλοίου αποτελεί σπάνιο στιγμιότυπο του ναυτικού αυτού κόσμου και κοσμούσε την επιφάνεια ενός πήλινου αγγείου από τον Καστανά Θεσσαλονίκης, το οποίο χρονολογείται περίπου στον 11ο αιώνα π.Χ.
Το αγγείο, ένας κρατήρας από ανοιχτό καστανό πηλό με γωνιώδες περίγραμμα και πλατύ χείλος, ήταν προϊόν τοπικού μακεδονικού εργαστηρίου. Σήμερα σώζεται μόνον η βάση του και ένα μικρό τμήμα του σώματος με το χείλος. Εσωτερικά ήταν ολόβαφος, ενώ εξωτερικά έφερε γραπτή διακόσμηση σε σκούρο καστανό χρώμα. Πάνω στο χείλος αναπτύσσεται ακτινωτό μοτίβο, ενώ μια οριζόντια πλατειά ταινία διατρέχει το κάτω μέρος του.
Στο κυρίως σώμα του κρατήρα αποδίδεται σχηματικά η σπάνια παράσταση ενός πλοίου, το οποίο δίνει την εντύπωση ότι πλέει στην επιφάνειά του. Μολονότι η αφαιρετική σχεδίαση και η αποσπασματική διατήρηση δημιουργούν διάφορα προβλήματα στην ερμηνεία επί μέρους ναυπηγικών στοιχείων, είναι ωστόσο σαφές ότι αναπαρίσταται χαρακτηριστικός τύπος αιγαιακού πλοίου, που ταξίδευε στη Μεσόγειο από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού μέχρι και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου (1200-700 π.Χ.). Πρόκειται για κωπήλατο πλοίο με ρηχό, στενόμακρο σκαρί και επίπεδη καρίνα, που στην πλώρη απέληγε σε έμβολο. Η κατασκευή του το καθιστούσε αξιόπλοο σκαρί, γρήγορο και ευέλικτο, κατάλληλο για μάχη στη θάλασσα. Ο τύπος του πλοίου θεωρείται μυκηναϊκός και πρωτοεμφανίζεται στον ύστερο 13ο αιώνα π.Χ., δηλαδή προς το τέλος της ανακτορικής περιόδου (ΥΕ ΙΙΙΒ2) και κυριαρχεί στους μετα-ανακτορικούς χρόνους (ΥΕ ΙΙΙΓ). Με κάποιες τροποποιήσεις, παραμένει ιδιαίτερα δημοφιλής και κατά τη γεωμετρική περίοδο, τουλάχιστον μέχρι και τον ύστερο 8ο αιώνα π.Χ.
Όμως τι ακριβώς απεικονίζεται στη σχηματική παράσταση του Καστανά; Κατ’ αρχάς σώζεται μέρος του κύτους του πλοίου και η ψηλή κάθετη πλώρη, από την οποία όμως λείπει η κορυφή της και το έμβολο. Στην πλώρη είναι ορατή μια υπερυψωμένη κιγκλιδωτή πλατφόρμα, που χρησίμευε ως εξώστης. Το κυρίως σώμα του πλοίου σχηματίζεται από τρεις οριζόντιες ταινίες. Η κατώτερη και πιο πλατιά υποδηλώνει το κύτος, η ενδιάμεση την κουπαστή και η ανώτερη μάλλον το κατάστρωμα. Αμέσως πάνω από το κύτος σώζονται 19 λοξές γραμμές που αποδίδουν κουπιά ή σκαλμούς (πάσσαλοι για την πρόσδεση των κουπιών). Τρεις κατακόρυφες κυματοειδείς γραμμές τέμνουν το πλοίο, χωρίς να είναι απόλυτα σαφές αν πρόκειται για διακοσμητικό θέμα ή για την απόδοση του καταρτιού και των ιστίων.
Σίγουρο είναι ότι στο πλοίο του Καστανά ο αριθμός των κουπιών ήταν μεγαλύτερος. Για παράδειγμα μια πεντηκόντορος διέθετε εικοσιπέντε ζεύγη κουπιών (50 κωπηλάτες) και έφτανε σε μήκος 30 μ. Δεν αποκλείεται λοιπόν και το πλοίο του Καστανά να απαιτούσε πλήρωμα με ανάλογο αριθμό κωπηλατών.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η επιλογή του κρατήρα ως μέσου για την απεικόνιση του ναυτικού θέματος. Το συγκεκριμένο αγγείο αποτελεί το μοναδικό βεβαιωμένο δείγμα εικονιστικού ρυθμού στον οικισμό του Καστανά, φέρει δηλαδή στην επιφάνειά του ένα απεικονιστικό θέμα, τεχνοτροπική συνήθεια με προέλευση από την Νότια Ελλάδα, την οποία υιοθέτησε το τοπικό εργαστήριο που κατασκεύασε τον κρατήρα. Επί πλέον, ως τύπος αγγείου ο κρατήρας έχει συνδεθεί με την τελετουργική κατανάλωση κρασιού στο πλαίσιο συμποσίων, που διοργάνωνε η τοπική ελίτ για την προβολή της. Σε αυτό το περιβάλλον, η απεικόνιση ενός πλοίου λειτουργούσε ως σύμβολο επίδειξης κύρους και ισχύος, καθώς τα πλοία έχουν την ικανότητα να διασφαλίζουν πλούτο μέσω του θαλάσσιου εμπορίου και φυσικά υπεροχή εν καιρώ πολέμου.
Στην περίπτωση του Καστανά, ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης ο χώρος εύρεσης του κρατήρα. Τα θραύσματά που βρέθηκαν πεταμένα έξω από την λεγόμενη «Κύρια Οικία» και μάλλον σχετίζονται με αυτή. Το συγκεκριμένο κτήριο ξεχωρίζει στον οικισμό, καθώς διέθετε ένα μεγάλο, επίσημο δωμάτιο, το μοναδικό διακοσμημένο με τοιχογραφίες, στο οποίο πιθανότατα φιλοξενούνταν συμπόσια της τοπικής αριστοκρατίας.
Ο κρατήρας του Καστανά προσφέρει τη βορειότερη διαπιστωμένη εικονογραφική μαρτυρία του μακρού πλοίου. Την περίοδο χρήσης του αγγείου, δηλαδή τον 11ο αιώνα π.Χ., ο οικισμός του Καστανά βρισκόταν πάνω σε μια νησίδα που κάποτε υπήρχε στον βόρειο μυχό του Θερμαϊκού κόλπου. Προφανώς τέτοια κωπήλατα πλοία θα προσέγγιζαν τότε την περιοχή μεταφέροντας ανθρώπους και εμπορεύματα, θα προσέφεραν προστασία από απειλές ή θα συμμετείχαν σε επιδρομές, εξερευνητικές αποστολές και ναυμαχίες. Ο πολεμικός χαρακτήρας του σκάφους επιβεβαιώνεται άλλωστε και από παραστάσεις ναυτικών μαχών ή ένοπλων πληρωμάτων σε θραύσματα αγγείων της ΥΕ ΙΙΙΓ από τον Κύνο Φθιώτιδας ή σε γεωμετρικά αγγεία από την Αθήνα και την Ελευσίνα.
Αυτά τα μακριά κωπήλατα πλοία ταξίδευαν στις θάλασσες την εποχή που διαδραματίζονται τα ομηρικά έπη. Αν και η επιστημονική διαμάχη ως προς τον ιστορικό πυρήνα της Ιλιάδας και της Οδύσσειας είναι ανεξάντλητη, γεγονός είναι ότι, είτε αποδίδεται το ηρωικό παρελθόν της Ύστερης Εποχή του Χαλκού είτε γεγονότα και ήθη των γεωμετρικών χρόνων, δηλαδή της εποχής του Ομήρου, τα κωπήλατα μακρά πλοία διέτρεχαν τον καιρό εκείνο τη Μεσόγειο και μάλιστα αποτελούσαν αξιόπλοα σκάφη που πρωταγωνιστούσαν σε πολεμικές συγκρούσεις.
Δεν μπορεί κανείς παρά να φέρει στο μυαλό του τα πλοία αυτά, όταν φαντάζεται τη σκηνή με τους Αχαιούς να σαλπάρουν για τη ναυτική τους εξόρμηση εναντίον της Τροίας ή την στιγμή που ο Οδυσσέας εγκαταλείπει με τους συντρόφους του την χώρα των Λωτοφάγων βάζοντας πλώρη για την πολυπόθητη Ιθάκη.
Τους άλλους πάλι μπιστεμένους μου συντρόφους να βιαστούνε
και ν΄ ανεβούν στα γοργοτάξιδα πλεούμενα προστάζω,
κανείς μη φάει λωτό κι ολότελα το γυρισμό ξεχάσει.
Κι ως ανέβηκαν δίχως άργητα και στα ζυγά κάθισαν
γραμμή, την αφρισμένη θάλασσα με τα κουπιά χτυπούσαν.
Κι ανοίξαμε πανιά και φύγαμε με πικραμένα σπλάχνα…
Οδύσσεια, ραψωδία ι, 100-105 (μετάφραση Ν. Καζαντζάκη)
- Μπορείτε να δείτε το θραύσμα του κρατήρα από τον Καστανά στη μόνιμη έκθεση Προϊστορική Μακεδονία, στην προθήκη 10Β.
ΠΗΓΗ: ΑΜΘ, έκθεμα του μήνα Σεπτ. 2026, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.9.2026.
αρχαιο αρχαικο Πλοιο 11ος αιωνας πΧ αγγειο Θεσσαλονικης πηλινο αγγείιο νησι νησος νησιδιο μικρονησι Θερμαικου Καστανας Θεσσαλονικη, 11ος αιωνας πΧ θερμαικος κολπος πλοια ταξιδι θαλασσα Αιγαιο αρχιπελαγος δικτυο επικοινωνια επαφη αιγαιακο σπανιο ναυτικο Καστανα κρατηρας ανοιχτος καστανος πηλος γωνιωδες περιγραμμα πλατυ χειλος, προιον μακεδονικο εργαστηριο βαση ολοβαφος, γραπτη διακοσμηση σκουρο καστανο χρωμα ακτινωτο μοτιβο, οριζοντια πλατια ταινια σχημα σπανια παρασταση αφαιρετικη σχεδιαση διατηρηση ερμηνεια ναυπηγικη αναπαρασταση τυπος Μεσογειος υστερη Εποχη Χαλκου Πρωιμη Εποχη Σιδηρου 1200 700 3.200 χρονια πριν πΧ κωπηλατο ρηχο στενομακρο σκαρι σκαφος επιπεδη καρινα, πλωρη εμβολο κατασκευη αξιοπλοο γρηγορο ευελικτο, μαχη ναυμαχια θαλασσα μυκηναικος μυκηναικο υστερος 13ος ανακτορικη περιοδος ΥΕ ΙΙΙΒ2 μεταανακτορικα χρονια ΥΕ ΙΙΙΓ τροποποιηση γεωμετρικη περιοδος, εποχη 8ος κυτος ψηλη καθετη εμβολον υπερυψωμενη κιγκλιδωτη πλατφορμα, εξωστης κουπαστη καταστρωμα λοξες γραμμες κουπι σκαλμος πασσαλος προσδεση κουπια κατακορυφη κυματοειδης γραμμες καταρτι ιστιο ιστια πεντηκοντορος ζευγη κουπιων κωπηλατης πληρωμα ναυτες μοναδικο βεβαιωμενο δειγμα εικονιστικος ρυθμος οικισμος απεικονιση τεχνοτροπια προελευση Νοτια Ελλαδα βορεια εργαστηρ τελετουργικη καταναλωση κρασι συμποσιο ελιτ αριστοκρατια προβολη συμβολο επιδειξη κυρος ισχυς, πλουτος θαλασσιο εμποριο υπεροχη πολεμος θραυσμα Κυρια Οικια κτηριο μεγαλο, επισημο δωματιο, μοναδικη διακοσμηση τοιχογραφια συμποσια κρατηρ βορειοτερη διαπιστωμενη εικονογραφικη μαρτυρια μακρο μακρυ πλοιο χρηση βορειος μυχος εμπορευμα προστασια απειλη επιδρομηεξερευνητικη αποστολη πολεμικο ναυτικη ενοπλο θραυσματα Κυνος Φθιωτιδα γεωμετρικα αγγεια αθηνα Ελευσινας ελευσις μακρια ομηρικα επη διαμαχη ιστορια Ιλιαδα ιλιας Οδυσσεια ηρωικο παρελθον υστερη Χαλκου γεωμετρικα Ομηρος, αξιοπλοα πολεμικη συγκρουση αχαιοι εξορμηση Τροια Οδυσσεας εγκαταλειψη συντροφοι χωρα Λωτοφαγοι Ιθακη μπιστεμενος συντροφος γοργοταξιδο πλεουμενο προσταγη λωτος γυρισμος αργητα ζυγα αφρισμενη πανια πικραμενα σπλαχνα μεταφραση αποδοση Καζαντζακης Προιστορικη Μακεδονια, προιστορια αρχαιολογικο μουσειο θεσσαλονικης αμθ
