Το σπήλαιο του Αγίου Γάλακτος στην Χίο, με ευρήματα 8.000 χρόνων!

Το σπήλαιο του Αγίου Γάλακτος βρίσκεται στην βάση του λόφου, επάνω στον οποίο έχει κτιστεί ο ομώνυμος οικισμός(*) στην ΒΔ. Χίο. Η πρόσβαση γίνεται μέσω της επαρχιακής οδού Βολισσος – Νενητούρια – Αφροδίσια. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για ένα, αλλά για τρία επάλληλα σπήλαια[1], που επικοινωνούν με καρστικούς αγωγούς, από τα οποία το κατώτερο και μεγαλύτερο έχει αξιοποιηθεί τουριστικά και είναι ανοικτό για το κοινό.

Η περιοχή συνδέεται με ενδιαφέροντα θρύλο, σύμφωνα με τον οποίο η λεπρή κόρη του βασιλιά του Βυζαντίου, εξόριστη από τον πατέρα της, έζησε για τρία χρόνια και θεραπεύτηκε μέσα στην σπηλιά πίνοντας το γαλακτώδες υγρό («άγιο γάλα») που υπήρχε στο εσωτερικό της(**). – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη «Οι 755, έως τώρα γνωστές, ιαματικές πηγές της Ελλάδος», ΕΔΩ. Στην είσοδο του μεσαίου σπηλαίου έχει κτιστεί το ναΐδριο της Παναγίας Αγιογαλούσαινας[2], το οποίο χρονολογείται στον 13ο – 14ο αι. μ.Χ. και ανήκει στον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με υψηλό τρούλλο. Στο εσωτερικό του ίδιου σπηλαίου έχει διαμορφωθεί και μία δεύτερη εκκλησία, αφιερωμένη στην Αγία Άννα.

Το κατώτερο και μεγαλύτερο σπήλαιο αποτελείται από έναν επιμήκη διάδρομο συνολικού μήκους 220 μ., που σχηματίζει μαιάνδρους, ενώ τοπικά διευρύνεται, δημιουργώντας ευρύχωρες αίθουσες και δαιδαλώδη σύνολα θαλάμων. Η πολυδαίδαλη μορφολογία του, καθώς και οι ασυνήθιστες μορφές που διανοίγονται στο λειασμένο από την δράση του νερού ασβεστόλιθο του προσδίδουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Στο συγκεκριμένο σπήλαιο εντοπίστηκαν προϊστορικά ευρήματα ήδη από το 1887, καθιστώντας έτσι το Άγιο Γάλας μία από τις πρώτες προϊστορικές θέσεις που καταγράφηκαν στον ελλαδικό χώρο. Περίπου πενήντα χρόνια αργότερα, το 1938, πραγματοποιήθηκε η πρώτη ανασκαφική έρευνα στο κατώτερο και το μεσαίο σπήλαιο από την Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή, ενώ το 2002 η Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας – Σπηλαιολογίας πραγματοποίησε δοκιμαστικές τομές και το 2004 σωστική ανασκαφική έρευνα στο κατώτερο σπήλαιο, στο πλαίσιο των εργασιών αξιοποίησής του.

Οι ανασκαφές έφεραν στο φως σημαντικά ευρήματα της Μέσης και Νεότερης Νεολιθικής περιόδου [περίπου 6000 – 5000 π.Χ.] αλλά και μεταγενέστερων χρόνων, τα οποία φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το Αρχαιολογικό Μουσείο της Χίου. Μεταξύ των ευρημάτων περιλαμβάνονται:

χρηστικά πήλινα αγγεία, κυρίως φιάλες και πιθοειδή, λίθινα εργαλεία (μυλόλιθοι, τριπτήρες, αξίνες, σμίλες, πελέκεις, λεπίδες από οψιδιανό και πυριτόλιθο),
οστέινα εργαλεία (οπείς, βελόνες),
πήλινα και λίθινα ειδώλια, καθώς και
κοσμήματα από λίθο, οστά ή κογχύλια.
Άφθονα είναι, επίσης, τα διατροφικά κατάλοιπα, κυρίως οστά ζώων, ψαριών και κογχύλια. Τα οστά των ζώων ανήκουν τόσο σε εξημερωμένα είδη (αιγοπρόβατα), όσο και σε θηράματα. Αξιοσημείωτη είναι η ανεύρεση οστών από αρκούδες, λεοπαρδάλεις, αγριόχοιρους και ζαρκάδια, ζώα που έχουν εξαφανιστεί πλέον από το νησί.

Τα ευρήματα που εντοπίστηκαν στο κατώτερο σπήλαιο προέρχονται από το μικρότερο σπήλαιο από επάνω του, το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί ως χώρος κατοικίας κατά την αρχαιότητα. Οι αποθέσεις του σπηλαίου, μαζί με τα περιεχόμενα αρχαιολογικά κατάλοιπα, διέρρευσαν μέσω ενός ανοίγματος στο δάπεδό του, που λειτούργησε ως χοάνη, σχηματίζοντας στο υποκείμενο σπήλαιο έναν μεγάλο κώνο επιχώσεων, η κορυφή του οποίου σταδιακά έφτασε ως την οροφή και απέκλεισε το άνοιγμα. Αρχαιολογικά κατάλοιπα έχουν, επίσης, εντοπιστεί και στο ανώτερο σπήλαιο.

Το αξιοποιημένο πλέον σπήλαιο του Αγίου Γάλακτος με τον όμορφο διάκοσμο και τα ιδιότυπα χαρακτηριστικά του, καθώς και το ειδυλλιακό περιβάλλοντα χώρο του, είναι βέβαιο ότι θα εξελιχθεί σε σημαντικό τουριστικό προορισμό της Χίου και θα αποτελέσει παράγοντα ανάπτυξης αυτού του γενικά υποβαθμισμένου τμήματος του νησιού.

ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας – Σπηλαιολογίας, Μ. Κοντός, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2012.

(*) Το χωριό Άγιο Γάλα (στο τοπικό χιώτικο ιδίωμα Άγιο Γάλας) είναι παραδοσιακός οικισμός της Αμανής, στον 38^ο παράλληλο [38.563865451142405, 25.86014287906901] με πληθυσμό μικρότερο των 50 μονίμων κατοίκων. Περίπου 1,5 χλμ. ΝΑ. του Αγίου Γάλακτος ευρίσκεται το μικρό εγκαταλελειμμένο χωριό του Αγίου Ιωάννη (Άη Γιάννης) – ήδη από την δεκαετία του 1970. Το χωριό ονομαζόταν παλαιότερα Άγιος Θαλένης (της Ελένης ή Θαλελαίος[3]) ή / και Αγία Ελένη / St. Elena.[4]

Στο σπήλαιο[5] έχουν βρεθεί, ανάμεσα σε άλλα:

πιθοειδές αγγείο, Ύστερης Νεολιθικής, τέλη 6^ης – μέσα 5^ης χιλιετίας π.Χ.
λίθινες λεπίδες Νεολιθικής, 5η χιλιετία π.Χ.
λίθινη αιχμή / σουβλί Νεολιθικής, 5η χιλιετία π.Χ.

Σημειώστε πως επισήμως οι ιστορικοί λένε ότι το νησί ήταν… ακατοίκητο την Εποχή του Ορείχαλκου (2300 – 1600 π.Χ.).

(**) Κατ’ άλλην τοπική παράδοση, η κόρη του Άρχοντα της περιοχής έπασχε από μια ανίατη ασθένεια. Κι αυτό αμαύρωνε στην εικόνα του άρχοντα. Οπότε την εγκατέλειψε στα δάση της περιοχής. Περιπλανώμενη η κόρη, είδε μια μαυροντυμένη γυναίκα (οι εντόπιοι λένε πως ήταν η Παναγία) να την ορμηνεύει πως για την ασθένειά της πρέπει να πάει στο σπήλαιο, και να πίνει το ιαματικό γαλακτόνερο[6] που τρέχει από τους σταλαγμίτες του. Συγκεκριμένα από έναν σταλαγμίτη που έκτοτε τον λεν το βυζί της Παναγίας. Έτσι και έκανε. Και μετά από μερικούς μήνες θεραπεύτηκε. Και επέστρεψε στον πατέρα της, που την δέχθηκε με χαρά.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκη «Οι 755, έως τώρα γνωστές, ιαματικές πηγές της Ελλάδος». Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Hood S. M. F. «Excavations in Chios 1938 – 1955: Prehistoric Emporio and Agio Gala I», British School at Athens, Supplementary Vol. 15, Oxford, 1981. Και II, British School at Athens, Supplementary Volume 16, Oxford, 1982.
Trantalidou K. «IN THE CAVE: STORIES FROM DARKNESS BROUGHT TO LIGHT / ΣΤΗΝ ΣΠΗΛΙΑ: ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΣΚΟΤΑΔΙ ΣΤΟ ΦΩΣ – Caves, fossil fauna, Catalogue of finds», εκδ. «Μέλισσα», Ιουν. 2025.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Σ.σ.: Το υψηλότερο έχει άνοιγμα που ευρίσκεται ψηλά πάνω από το χωριό και το χαμηλότερο έχει άνοιγμα που ευρίσκεται στην θάλασσα, στην παραλία Γαλάτου!

[2] 38.56219077256755, 25.86022870975728. ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Τα 2.000 επίθετα της Παναγίας”, ΕΔΩ.

[3] 38.562246351128884, 25.859933666762814

[4] ΠΗΓΗ: συγγραφέας Γ. Ι. Ζολώτας, και περιηγητής Χρ. Μπουοντελμόντι, ο οποίος επισκέφθηκε την Χίο το 1415.

[5] 38.56237533517446, 25.860342703640697.

[6] Το γαλακτόνερο / ασβεστόνερο [Ca(OH)2] είναι υδροξείδιο του ασβεστίου (Calcium hydroxide). Λαϊκώς λέγεται και σβησμένη άσβεστος, καυστική, ή ένυδρη άσβεστος και γάλα ασβέστη. Χρησιμοποιείται στην προετοιμασία του φαγητού. Στα ισπανικά ονομάζεται cal. Με αυτό μαγειρεύουν το καλαμπόκι και γίνεται hominy (nixtamal), που αυξάνει σημαντικά την βιοδιαθεσιμότητα της νιασίνης και γίνεται πιο γευστικό και εύπεπτο. Οι κόκκοι καλαμποκιού βράζονται σε ασβεστόνερο για να μαλακώσουν το κέλυφος, να ενεργοποιήσουν την γλουτένη και να βελτιώσουν την πεπτικότητα (νιξταμαλίωση). Μασιέται με φύλλα κόκας, ίνα διατηρήσει τους αλκαλοειδείς διεγέρτες, χημικά διαθέσιμους για απορρόφηση στο λεπτό έντερο από το σώμα. Οι ιθαγενείς Αμερικανοί μασούν παραδοσιακώς και φύλλα καπνού με ασβεστόνερο, από καμένα κελύφη μαλακίων. Χρησιμοποιείται από κάποιες ιθαγενείς αμερικανικές φυλές και ως συστατικό στο γιόπο, ένα ψυχεδελικό ταμπάκο, από φασόλια κάποιων ειδών Anadenanthera.

Στην Ασία προστίθεται σε μια δέσμη από καρύδα αρέκα και φύλλα μπέτελ, επίσης για να κρατήσει τους αλκαλοειδείς διεγέρτες, χημικά διαθέσιμους για να εισέλθουν στο αίμα μέσω της υπογλώσσιας απορρόφησης.

Το ασβεστόνερο / chuna χρησιμοποιείται επίσης:

στην παρασκευή naswar, ενός τύπου καπνού με εμβάπτιση, από πρόσφατα φύλλα καπνού, και στάχτη / τέφρα ξύλου. Καταναλώνεται κυρίως από τους Παστούν, στο Αφγανιστάν, το Πακιστάν, την Ινδία, το Μπανγκλαντές, αλλά και στην Σουηδία και την Νορβηγία.
για την βαφη των λασποσπιτιων στο Αφγανιστάν, το Πακιστάν και την Ινδία. Γενικώς χρησιμοποιείται για το άσπρισμα τοίχων, φρακτών και κορμών δένδρων.
Για την παρασκευή ασβεστοκονιάματος, στην τοιχοποιία (από την αρχαιότητα).
Για την παραγωγή πυριτικού σκυροδέματος και ασβεστοπυριτικών τούβλων.
Για την εξάλειψη της ανθρακικής σκληρότητας του νερού (μαλάκυνση του νερού).
Για την παραγωγή χλωρίνης.
Για την παραγωγή ασβεστολιθικών λιπασμάτων και για την μείωση της οξύτητας των όξινων εδαφών.
Για την παραγωγή με την μέθοδο καυστικοποίησης σόδας και καλίου.
Στην βυρσοδεψία δέρματος.
Για την απόκτηση άλλων ενώσεων ασβεστίου, για να εξουδετερωσουν όξινα διαλυματα (βιομηχανικα λυματα, κ.ά.), και για να λάβουν οργανικά οξέα κλπ.
Στην βιομηχανία τροφίμων (πρόσθετο τροφίμων E526).
ως αντιδραστήριο για ποιοτική αντίδραση με διοξείδιο του άνθρακα.
Για το ραφινάρισμα της ζάχαρης στην παραγωγή ζάχαρης.
στην παρασκευή μειγμάτων για την καταπολέμηση ασθενειών και παρασίτων των φυτών, ως μέρος του κλασσικού μυκητοκτόνου Bordeaux.
Στην οδοντιατρική για την απολύμανση των ριζικών σωλήνων των δοντιών, κ.ά.

Όμως άγνοια χρήσης ή δοσολογίας μπορεί να προκαλέσει κινδύνους υγείας (σοβαρό δερματικό ερεθισμό, χημικά εγκαύματα, τύφλωση ή πνευμονική βλάβη).

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

«MSDS Calcium hydroxide»
Khodakov Y. V., κ.ά. «Ανόργανη χημεία», 7^η έκδοση, Μόσχα, 1976.
de Smet P. A. G. M. «A multidisciplinary overview of intoxicating snuff rituals in the Western Hemisphere», Journal of Ethnopharmacology 3 (1): 3–49. doi:10.1016/0378-8741(85)90060-1, 1985.
Thigpen S. «Hominy», 1983.

καρστικο σπηλαιο αγιου Γαλακτος Χιος, ευρηματα 8.000 χρονων χρονια πριν σπηλαια χιου αγιο Γαλας ευρημα οικισμος Βολισσος – Νενητουρια – Αφροδισια επαλληλα σπηλαια καρστικος αγωγος, τουρισμςο θρυλος, λεπρα λεπρη κορη βασιλια Βυζαντιου, βυζαντιο εξοριστη πατερας, θεραπεια λεπρας σπηλια γαλακτωδες υγρο ιαματικη πηγη ναιδριο ιν ιερος ναος Παναγια Αγιογαλουσαινα 13ος – 14ος αιωνας μχ σταυροειδης εγγεγραμμενος ναος υψηλος τρουλλος τρουλος εκκλησια, αγια αννα επιμηκης διαδρομος μαιανδρος, αιθουσα θαλαμος νερο ασβεστολιθος προιστορια 19ος μχ 1887, προιστορικο ελλαδα 20ος 1938, ανασκαφη Βρετανικη Αρχαιολογικη Σχολη βρετανια 2002 Εφορεια Παλαιοανθρωπολογιας – Σπηλαιολογιας Παλαιοανθρωπολογια Σπηλαιολογια σωστικη ανασκαφες ευρημα Μεση Νεοτερη Νεολιθικη εποχη περιοδος 6000 – 5000 πΧ 7.000 εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο αρχαιολογια χρηστικο πηλινο αγγειο φιαλη πιθοειδες λιθινο εργαλειο μυλολιθος, τριπτηρας, αξινα σμιλη πελεκυς, λεπιδα οψιανος οψιδιανος πυριτολιθος οστεινο εργαλεια οπεας, οπευς βελονα πηλινα λιθινα ειδωλια, κοσμημα λιθος, οστο οστουν κοχυλι διατροφικα καταλοιπα, διατροφη οστα ζωων, ζωο ψαρι κοχυλι ζωα εξημερωμενα ειδη αιγοπροβατα θηραμα αρκουδα λεοπαρδαλις, αγριοχοιρος ζαρκαδι εξαφανισμενα νησι νησος αιγα προβατο αρκτος λεοπαρδαλη, αγριογουρουνο καπρος κατοικια αρχαιοτητα αποθεσεις αρχαιολογικα επιχωσεις διακοσμος ειδυλλιακο περιβαλλον χωριο χιωτικο ιδιωμα παραδοσιακος 38^ος παραλληλος μικρο εγκαταλελειμμενο αγιος Ιωαννης αη Γιαννης αγιος Θαλενης Ελενης Θαλελαιος αγια Ελενη / St. Elena υστερη Νεολιθικη 6^η 5^η χιλιετια λιθινη λεπιδα αιχμη σουβλι γαλακτονερο / ασβεστονερο υδροξειδιο ασβεστιου ασβεστιο Calcium hydroxide σβησμενη ασβεστος, καυστικη ενυδρη ασβεστου φαγητο ισπανια μαγειρεμα καλαμποκι γαστρονομια hominy nixtamal βιοδιαθεσιμοτητα νιασινη γευστικο ευπεπτο κοκκος καλαμποκιου βρασιμο κελυφος, ενεργοποιηση γλουτενη βελτιωση πεπτικοτητα νιξταμαλιωση Μασηση φυλλα κοκας, φυλλο κοκα αλκαλοειδεις διεγερτες, χημεια απορροφηση λεπτο εντερο σωμα ιθαγενεις ινδιανοι Αμερικανοι παραδοση καπνος καμενο μαλακιο χρηση αμερικανικη φυλη συστατικο γιοπο yopo ψυχεδελικο ταμπακο, ψυχεδελεια ψυχεδελια φασολια φασολι ειδος Anadenanthera ασια καρυδα αρεκα μπετελ, αλκαλοειδης διεγερτης, αιμα υπογλωσσια απορροφηση τσουνα chuna naswar, εμβαπτιση, σταχτη / τεφρα ξυλου ξυλο καταναλωση Παστουν, αφγανισταν, Πακισταν, Ινδια, Μπανγκλαντες, σκανδιναβια Σουηδια Νορβηγια βαφη λασποσπιτι ασπρισμα τοιχος φρακτης κορμος δενδρο παρασκευη ασβεστοκονιαμα τοιχοποιια αρχαιοτητα παραγωγη πυριτικο σκυροδεμα ασβεστοπυριτικο τουβλο εξαλειψη ανθρακικη σκληροτητα νερου μαλακυνση χλωρινη ασβεστολιθικο λιπασμα μειωση οξυτητα οξινο εδαφος καυστικοποιηση σοδα καλιο βυρσοδεψια δερμα ενωσεις ασβεστιου, εξουδετερωση οξινα διαλυματα βιομηχανικα λυματα οργανικα οξεα βιομηχανια τροφιμων τροφιμα προσθετα αντιδραστηριο ποιοτικη αντιδραση διοξειδιο ανθρακα ραφιναρισμα ζαχαρη μειγμα καταπολεμηση ασθενεια παρασιτο φυτο μυκητοκτονο οδοντιατρικη απολυμανση ριζικος σωληνας δοντι αγνοια χρησης δοσολογια κινδυνος υγεια δερματικος ερεθισμος χημικο εγκαυμα τυφλωση πνευμονικη βλάβη τυφλος πνευμονια πνευμονι ανοργανη χημεια θαλασσα παραλια Γαλατου Ζολωτας, περιηγητης Μπουοντελμοντι, 15ος 1415 παραδοση, κορη αρχοντας ανιατη ασθενεια εγκαταλειψη δασος αμανη μαυροντυμενη μαυροφορεμενη γυναικα ιαματικο σταλαγμιτης βυζι ιστορικος ιστορικοι ακατοικητο Εποχη Ορειχαλκου Ορειχαλκος 2300 – 1600 4.300 3.600 πΧ