Ο μήνας Αύγουστος στην λαογραφία – Η Αυξώ και ο αυξητικός Αύγουστος που ξυπνούν οι αμαρτωλές επιθυμίες μας – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η ονομασία Αύγουστος προκύπτει από το λατινικό augusto, augustus, που σημαίνει σεβαστός, σεπτός, αλλά και αυτός ο οποίος καταφέρνει και μεγαλώνει κάτι. Την προσωνυμία αυτή έδωσαν το 27 π.Χ. οι Ρωμαίοι στον Οκταβιανό, για να τον τιμήσουν που αύξησε την αυτοκρατορία τους στην μέγιστή της έκταση. Επειδή δηλαδή ο Οκταβιανός αύξησε την ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έγινε Αύγουστος, αφού η ρωμαϊκή αυτή λέξη προέρχεται από το αρχαιότατο ελληνικό ρήμα αύξω, το οποίο και ακριβώς αυτό σημαίνει (εξ ου και αυγαταίνω = πολλαπλασιάζω, μεγαλώνω). Μάλιστα, μια εκ των Τριών Χαρίτων των Αθηνών λεγόταν Αυξώ και σ’ αυτήν – μεταξύ άλλων – ορκίζονταν οι Αθηναίοι οπλίτες, με μέλημα να αυξήσουν την πατρίδα και όχι να την παραδώσουν ολιγότερη, ούτε καν ιδία. Ετσι οι Ρωμαίοι ονόμασαν Αύγουστο τον 6^ο μήνα του ημερολογίου τους («ἕκτος ἀπὸ Μαρτίου» – βλ. Πλουτ. Νουμ. 19) που πριν λεγόταν Sextilis. Και εόρταζαν τα Αὐγουστάλια / ludi Augustales, «ἀγῶνες πρὸς τιμὴν τοῦ Αὐγούστου».

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τον ΑΥΓΟΥΣΤΟ, ΕΔΩ.

Ο Αύγουστος, είναι σήμερα ο 8^ος μήνας του έτους μας. Ζεστός και δροσερός συνάμα. Και όπως πολύ όμορφα αναφέρει στο ποίημά της «Αύγουστος» η Δ. Μοάτσου-Βάρναλη (1895-1979) «ξυπνούν αμαρτωλές οι επιθυμιές μας»…

Σκορπάει το κλήμα γύρω τους χυμούς του,

τρυγούν μέσα στ’ αμπέλι τα σταφύλια

κι απ’ τη γερτή του μπαλκονιού μας γρίλια

μέσα στο απομεσήμερο του Αυγούστου,

η μυρουδιά του πατημένου μούστου

στην κάμαρά μας μπαίνει την ανήλια,

κι ηδονικά χαϊδεύει μας τα χείλια.

Το κλήμα με τους ώριμους καρπούς του

τριγύρω μας απλώνει πονηρά

τη μέθη με τα φλόγινα φτερά…

Δε φταίμε εμείς, αν μέσα στις καρδιές μας

ξυπνούν αμαρτωλές οι επιθυμιές μας…

Ζεστό τ’ απομεσήμερο του Αυγούστου,

μεθυστικιά κι η μυρουδιά του μούστου.

Στην γλώσσα του λαού μας λέγεται και:

• Άγουστος, στην Σινασσό Καππαδοκίας και τον Πόντο. Έχουν και όνομα Αγουστής (κατά το Αύγουστος-Αυγουστής). Αλλά έτσι αναφέρεται και σε πάπυρο του Φαγιούμ (PFay.135ue. (4ος μ.Χ.)!
• Γυαλιστής (επειδή γυαλίζει – ωριμάζει – στα σταφύλια),
• Θερμολόγος, διότι κατά τήν παράδοσιν, η θέρμη ενεφανίσθη μετά τόν αποκεφαλισμό τού Ιωάννου τού Προδρόμου(*)
• Διπλοχέστης, εξ αιτίας της φρουτοφαγίας…
• Δριμάρης, επειδή εμφανίζονται οι δρίμες.
• Κλειδοχρονιάς, επειδή παλαιότερα, στίς 31 Αυγούστου τελείωνε τό έτος καί η 1^η Σεπτεμβρίου ήταν η Πρωτοχρονιά οπότε καί άρχιζε ο καινούργιος χρόνος.
• Κρυαδίτης (από τις κρυάδες, για τον ίδο λόγο*)
• Νηστευτής ή Νηστικός, λόγω της νηστείας επί 15 ημέρες από 1^ης – 15^ης Αυγούστου.
• Παροξυσμός (από τους παροξυσμους, για τον ίδο λόγο*)
• Πεντεφάς (λόγω της μεγάλης διάρκειας που έχουν οι ημέρες του, που μας κάνουν να τρώμε πέντε φορές),
• Πεφτεφάς ή Πεφταφάς, ή Πευτεφάς ή Πευταφάς εξ αιτίας τής αφθονίας των φρούτων, που πέφτουν από τα δένδρα,
• Σταφυλάς,
• Συκολόγος, επειδή ωριμάζουν τά σύκα.
• Τραπεζοφόρος, επειδή τό τραπέζι μας είναι γεμάτο από φρούτα.

Μαρτυρούν οι λαϊκές ρήσεις / παροιμίες:

• «Κάθε πράμα στον καιρό του και τον Αύγουστο σταφύλι» ή «και τον Αύγουστο ο κολιός», κατά το αρχαίο «καιρός παντί πράγματι».
• «Αύγουστε τραπεζοφόρε» ή «Αύγουστε καλέ μου μήνα, να ‘σουν δυο φορές τον χρόνο», ή “Αύγουστε τραπεζοφόρε, νά ‘σουν τρεις βολές τόν χρόνο” [για τα πολλά αγαθά και φρούτα στο τραπεζι].
• (αυτός) «έχει πάντα Αύγουστο», ενώ για όποιον ευτυχεί διαρκώς,
• Από Αύγουστο χειμώνα, καί από Μάρτη καλοκαίρι.
• Πώς λάμπη ο ήλιος τού Μαγιού, τ’ Αυγούστου τό φεγγάρι [μήνας γιά ρεμβασμούς].
• Η Παναγιά μπαίνει μέ τόν Αύγουστο, η νηστεία αρχίζει.
• 5^η τ’ Αυγούστου άνεφος, άρα ο Μάης άβρεχος [σχετική μέ τά μερομήνια].
• Ήρθε ο Αύγουστος, πάρε τήν κάπα σου [διοτι αρχίζει τό κρύο].
• Τζίτζικας ελάλησε, μαύρη ρόγα γυάλισε.
• Περί τής υγείας σου, τόν Αύγουστον έρωτα [Η φρουτοφαγία ευνοεί]. Αλλά και λογοπαίγνιο: έρωτα ή ερώτα.(**)
• Ο βαενάς [βαρελάς] κι ο γάιδαρος δυό μήνες έχουν χάρι. Ο βαενάς τόν Αύγουστο καί ο γάιδαρος τόν Μάη.
• Νά ‘σαι καλά τόν Αύγουστο πού ‘ναι παχειές οι μύγες.[1]
• Τόν Αύγουστον οι δρίμες στά πανιά [ο σκούρος] καί τού Μαρτιού στά ξύλα [σαράκι].
• Επάτησε ο Αύγουστος καί η άκρη τού χειμώνος, παύει ο φτωχός τό δειλινό καί ο άρχοντας τόν ύπνο.

Οι Πόντιοι τραγουδούν:

Αγουστον γομών τ’ αμπάραι και λαρών όλαι τα πόναι.

Δηλαδή:

Ο Αύγουστος γεμίζ’ αμπάρια και γιατρεύ’ όλους τους πόνους.

“Ο ζεστος μηνας Αυγουστος”, κινηματογραφικη ταινία του Σ. Καψάσκη, του 1966.

Ο Αυγουστος ανάβει τις ερωτικές επιθυμίες των νέων(**), αλλά οι γηραιότεροι πρέπει να συγκρατούνται. Οι πολλές ζέστες του πρέπει είναι αποτρεπτικές για αυτούς για την ερωτική πράξη. Διότι ακριβώς εξ αιτίας της ζέστης, η ερωτική πράξη είναι και επικίνδυνη για την καρδιά των γηραιότερων. Ο λαός μας το προέβλεψε και αυτό: «Οποιος τον Αύγουστο γαμεί, κακό χειμώνα βγάζει», λέει. Γι’ αυτό λένε οι Πόντιοι πως ο Αύγουστος μαραίνει και τα παλληκάρια:

Ερθεν και ο Χορτοθέρτς

έπαρ το δρεπάν σο σερτς,

ο Χορτοθέρτσς μαραίν χορτάραι

και ο Αγουστον τα παλληκάραι.

Δηλαδή:

Ηρθ’ ο Χορτοθεριστής

πάρ’ στο χέρι στο δρεπάνι,

Ο Ιούλιος μαραίνει τα χορτάρια

κι ο Αύγουστος τα παλληκάρια.

ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΑ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Τον Αύγουστο κάνουν μετεωρολογικές προβλέψεις για όλον τον υπόλοιπο χρόνο. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ άρθρο του Γ. Λεκάκη για τα ΜΕΡΟΜΗΝΙΑ, ΕΔΩ. Ο αυξητικός Αύγουστος, λοιπόν, από αρχαιοτάτων χρόνων στην λαογραφία μας εχρησιμοποιείτο για μαντεψιές. Κι αυτό το υιοθέτησαν και οι Ρωμαίοι αντιγραφείς μας. Και έχουν την παράγωγη λέξη augurare που σημαίνει μαντεύω, οιωνίζομαι, αλλά και την αυξητική ευχή τους augurio, που σημαίνει ευχή αλλά και οιωνό.

«Εγώ, όταν θα μεγαλώσω

θα γίνω Σεπτέμβρης

έλεγε ο Αύγουστος»

έγραψε η Κ. Δημουλά.

«Θα γίνω Αύγουστος για να με αγαπάς

και καλοκαίρι να ‘χεις πάντα στην καρδιά σου»

Γ. Λεκάκης

Φεύγοντας ο Αύγουστος, όμως, μπαίνει ο χειμώνας: «Από Μάρτη καλοκαίρι κι από Αύγουστο χειμώνας», λέμε, ενώ οι Ηπειρώτες λεν «Από Αύγουστο κάπα κι από Μαρτιού πουκάμισο» ή «Από Μαρτιού πουκάμισο κι απ’ Αύγουστο σεγούνι», ενώ εν είδει κατάρας λέγεται «να σε δω το Μάη με γούνα και τον Αύγουστο με σεγκούνα». Στην Κάρπαθο λεν «Επλάκωσεν ο Αύγουστος, η άκρα του χειμώνα». Σε κάποια πιο κρύα μέρη, από τον 15Αύγουστο έρχεται ο χειμώνας. Λένε στην Κοζάνη: «Δεκαπέντισεν ο Αύγουστος; Πυρώσου και μην αντρέπεσαι». «Από Αύγουστο σε Μάη θα γεράσουμε» λέει ο ποιητής Δημ. Χριστοδούλου. Παρ’ όλα αυτά, δεν πρέπει κανείς να ξελογιαστεί και να πει πως ήρθε ο χειμώνας: «Μήτε ο Μάρτης καλοκαίρι, μήτ’ ο Αύγουστος χειμώνας».

Τον Αύγουστο φυσούν οι ετησίες (μελτέμια) και ο εράσμιος (μπάτης), που τον καθιστούν δροσερό έως επικίνδυνο, για τα σκάφη που ξανοίγονται, ξεγελασμένα από τον ήλιο του.

Στα Φάρασα της Καππαδοκίας, ο Αύγουστος ήταν ο μήνας με τις γιορτές της Παναγίας και του “σταφυλού τον Πάσκα”. Του σταφυλού ο Πάσκας (Πάσχα) εορταζόταν στις 15 Αυγούστου και ήταν η «Λαμπρή του σταφυλιού»: «Τρία βλόγησε ο Χριστός, το σιτάρι, το σταφύλι και το λάδι. Το σιτάρι γίνεται προσφορά, το σταφύλι κοινωνία και το λάδι γίνεται μύρο», έλεγαν…

Τα Συνοίκια

Στις 16 Εκατομβαιώνος (περί την 1^η Αυγούστου) γιορτάζονταν τα Συνοίκια, προς τιμήν της πολιούχου θεάς, Παλλάδας Αθηνάς και σε ανάμνηση της ένωσης των συνοικιών του λεκανοπεδίου της Αττικής, από τον Θησέα. Εκαναν έτσι θυσία στην Παλλάδα και προσέφεραν σπονδές στην θεά Ειρήνη.

Πρωταυγουστιά

Την 1^η Αυγούστου ο λαός μας την λέει Πρωταυγουστιά (Κρήτη, κ.α.).

• Η 1^η Αυγούστου γιορτάζεται με ιδιαίτερη λαμπρότητα στην Ελβετία. Πυροτεχνήματα, αγώνες πάλης, αλλά και γενναία ζυθοποσία χαρακτηρίζουν όλη την ημέρα όλη τη χώρα αυτή της κεντρικής Ευρώπης…
• Στην Ιρλανδία γίνεται το φημισμένο φεστιβάλ παραδοσιακής μουσικής και χορού Φλέαντ, που γίνεται στο νησί κάθε Αύγουστο, σε διαφορετικό κάθε χρόνο τόπο. Ξέφρενος ρυθμός από κόρνα, γκάιντες, βιολιά κ.ά. μουσικά όργανα, ανάμεσα σε ιππείς με ημίψηλα καπέλα και γυναίκες με ακριβά φορέματα, συμπανηγυρίζουν στην αυγουστιάτικη τούτη λαϊκή γιορτή. Παράλληλα εκτίθενται γεωργικά προϊόντα και γίνονται διάφοροι πλειστηριασμοί.

Την 1^η Αυγούστου γιορτάζουν οι επτά Ιουδαίοι Μακκαβαίοι, άγιοι του χριστιανισμού.[2]

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Ταματα και αναθηματα”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.8.2000.

Ο Αύγουστος, όπως συμβολίζεται ως γεωργός στον καθεδρικό ναός της Αμιένης Γαλλίας.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Λέγεται ότι η παροιμία ξεκίνησε από τον Αλ. Μαυροκορδάτο, όταν συνεχάρη ένα παλληκάρι της επαναστάσεως του 1821 καί τό χαιρέτησε, και κόλλησε τό χέρι του στό άπλυτο χέρι τού κλέφτη!

[2] Ο Αντιόχιος, ο διδάσκαλος Ελεάζαρος και οι 7 μαθητές του, Αβείμ, Αντώνιος, Γουρίας, Ελεάζαρος, Ευσεβωνάς, Αχείμ και Μάρκελλος, πιέσθηκαν να αρνηθούν τις θρησκευτικές τους συνήθειες, βασανιζόμενοι με τιμωρητικά όργανα και ριπτόμενοι στην φωτιά…

μηνας Αυγουστος λαογραφια Αυξω αυξητικος αμαρτωλη ερωτικη επιθυμια Λεκακης ονομασια ετυμολογια λατινικα σεβαστος, σεπτος, μεγαλωνω προσωνυμια 1ος αιωνας 27 πΧ Ρωμαιοι Οκταβιανος αυξηση ρωμαικη αυτοκρατορια λεξη αρχαιοτατο ελληνικο ρημα αυξω, αυγαταινω = πολλαπλασιαζω, αθηναιες Τρεις Χαριτες Αθηνων αθηνας αθηνα Αυξω ορκος Αθηναιων οπλιτων αρχαιοι Αθηναιοι οπλιτες, μελημα πατριδα παραδοση ολιγοτερη, μην ημερολογιο εκτος απο Μαρτιου μαρτιος Πλουταρχος σεξτιλις Sextilis εορτη Αυγουσταλια ludi Augustales, αγωνας ετος ποιημα Μοατσου Βαρναλη αμαρτωλες επιθυμιες κλημα χυμος τρυγος αμπελι σταφυλι γερτη μπαλκονι γριλια απομεσημερο μυρουδια πατημενος μουστος καμαρα ανηλια ηδονικα χαδι χειλια ηδονη ωριμος καρπος μεθη φλογινα φτερα καρδια αμαρτια μεθυστικια μυρωδια ζεστος μηνας Αυγουστος κινηματογραφικη ταινια Καψασκης, κινηματογραφος 1966 Φυσσουν φερτης χρηστιδης βασιλακου κατσουριδης αρβανιτη συτρατηγος αντωνοπουλος γαρμπη διανελλος  γλωσσα λαικη αγουστος, Σινασος σινασσος Καππαδοκιας Ποντος Αγουστης Αυγουστης παπυρος Φαγιουμ αιγυπτος 4ος μΧ γυαλιστης γυαλισμα ωριμανση σταφυλι θερμολογος, παραδοση θερμη αποκεφαλισμος Ιωαννης Προδρομος διπλοχεστης, χεστης φρουτοφαγια δριμαρης, δριμες κλειδοχρονιας, 31η 1^η Σεπτεμβριου πρωτοχρονια νεος καινουργιος χρονος κρυαδιτης κρυαδες, κρυαδα νηστευτης Νηστικος, νηστεια ημερες 15^η παροξυσμος πεντεφας μεγαλη διαρκεια ημερα πεντε φορες φαγητο πεφτεφας Πεφταφας, Πευτεφας Πευταφας αφθονια φρουτα δενδρο σταφυλας, συκολογος, συκα συκο τραπεζοφορος, τραπεζι φρουτο παροιμια πραμα καιρος κολιος αρχαιο παντι πραγματι αυγουστε καλος βολη αγαθα παντα διαρκης ευτυχια χειμωνας, Μαρτης καλοκαιρι ηλιος Μαιος φεγγαρι ρεμβασμος Παναγια ανεφος, Μαης αβρεχος μερομηνια βροχη καπα κρυο τζιτζικας λαλια μαυρη ρογα υγεια ερωτας λογοπαιγνιο βαενας βαρελας γαιδαρος μηνες χαρις Μαης παχεια μυγα πανι ξυλα σαρακι χειμων φτωχος δειλινο αρχοντας υπνος Ποντιοι τραγουδι γομων  αμπαραι λαρων ολαι ποναι αμπαρι γιατρεια πονος  ερωτας ζεστη ερωτικη πραξη επικινδυνη γερος γαμω κακος παλληκαρι Χορτοθερτς δρεπαν σερτς, χορταραι παλληκαραι χορτοθεριστης χερι δρεπανι, Ιουλιος μαρασμος χορταρι παλληκαρια μετεωρολογια προβλεψη αυξητικος λαογραφικα μαντεια αντιγραφεις μαντευω, οιωνιζομαι, αυξητικη ευχη οιωνος Σεπτεμβρης δημουλα αγαπη Ηπειρος καππα πουκαμισο σεγουνι καταρα γουνα σεγκουνα Καρπαθος δωδεκανησα κρυα 15Αυγουστος Κοζανη μακεδονια Δεκαπεντισεν Δεκαπεντισε Δεκαπενταυγουστος πυρωσου αντρεπομαι ντρεπομα πυρωση ποιητης Χριστοδουλου ξελογιασμα ετησιες μελτεμια ετησια μελτεμι ανεμος ερασμιος μπατης σκαφος Φαρασα Καππαδοκιας, γιορτη Παναγιας σταφυλου Πασκα σταφυλου ο Πασκας Πασχα εορτες λαμπρη Τρια βλογω ευλογια Χριστος, σιταρι, λαδι προσφορα θεια κοινωνια ελαιολαδο μυρο συνοικια Εκατομβαιωνας Εκατομβαιων γιορτες πολιουχος θεα Παλλαδα Αθηνα παλλας αναμνηση ενωση συνοικιες λεκανοπεδιο Αττικη Θησεας θησευς θυσια προσφορα σπονδη θεα Ειρηνη πρωταυγουστια Κρητη, Ελβετια ουροτεχνημα αγωνες παλη ζυθοποσια ζυθος μπυρα μπιρα κεντρικη Ευρωπη Ιρλανδια φεστιβαλ παραδοσιακη μουσικη χορος Φλεαντ, νησι κορνο γκαιντα βιολι μουσικα οργανα, ιππεις ιππεας  ημιψηλο καπελο γυναικα φορεμα πανηγυρι αυγουστιατικη εκθεση γεωργικα προιοντα πλειστηριασμος 7 επτα Ιουδαιοι εβραιοι Μακκαβαιοι, χριστιανοι αγιοι χριστιανισμος συμβολο γεωργος καθεδρικος ναος Αμιενη Γαλλια Μαυροκορδατος, επανασταση 1821 χαιρετισμος απλυτο κλεφτης αντιοχιος, διδασκαλος δασκαλος Ελεαζαρος μαθητες αβειμ, Αντωνιος, Γουριας, Ελεαζαρ Ευσεβωνας, Αχειμ Μαρκελλος, αρνηση θρησκεια συνηθεια βασανιστηριο βασανιστηρια τιμωρητικα οργανα τιμβρια φωτια μαρτυριο τσαρουχης