Ήθη και έθιμα του αγίου Παντελεήμονα – Παντολέοντα – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Τον άγιο Παντελεήμονα[1] (27 Ιουλίου), που τον λένε και απλά Ελεήμονα, έχουν για ιαματικό άγιο, γιατί ήταν γιατρός που τους πάντες θεράπευε και ελεούσε, άνευ αμοιβής. Πιστεύεται ότι ειδικεύεται στις θεραπείες των παραμορφωμένων σωμάτων και των τυφλών. Η χριστιανική παράδοσή τον θέλει να θεραπεύει «χωλούς, τυφλούς με πάσαν εξουσίαν». Γι’ αυτό βγήκε και η λαϊκή φράση «κουτσοί, στραβοί, όλοι στον άγιο Παντελεήμονα» (Λέσβο, Ήπειρο, κ.α.). Στην Κεφαλονιά λένε:

Όπου κουτσός κι όπου στραβός,

τσίρος και γόμπος και σπανός,

στον άη Παντελεήμονα.

Γενικώς, τηρείται νηστεία με την κατάλυση κρασιού και λαδιού.

• Τον Παντελεήμονα ο λαός μας τον αποκαλεί για συντομία και Παντελή (> Παντελάκη, Λάκη, Λιλή, Μπαντελιά, Λια, Παντέλα, Παντέλο), ενώ υπάρχει και το θηλυκό του, Παντελίτσα (> Λίτσα).

Τιμάται ως ο προστάτης άγιος των πολεμιστών (επειδή Παντολέων = «λιοντάρι σε όλα») και ως θεραπευτής.

Την μέρα του ωριμάζουν τα σταφύλια. Γι’ αυτό λένε: «Της αγιάς Μαρίνας σύκα και του άη Λια σταφύλι» ή «Αγιά Μαρίνα δώσ’ μου σύκα κι άγιε Παντελεήμονα φέρε μας σταφύλια» (Κρήτη, κ.α.).

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

Φημισμένο το πανηγύρι τ’ αγίου Παντελεήμονος γίνεται στον Μαραθώνα Αττικής. Βέβαια παλαιότερα ήταν μαζικότερο και είχε και «χρώμα». Την δεκαετία του 1950, λ.χ., λειτουργούσαν εκεί τρεις παραδοσιακές ταβέρνες: Ο «Λέων» (ή της «Σωκράταινας»), του «Αντωνίου» και του «Μωραΐτη» (σήμερα «Ψαράς»). Αυτήν την ημέρα, αυτές οι ταβέρνες έφερναν τα «όργανα». Στην πρώτη σύχναζαν οι Μεϊντάνηδες – οικογενειακό συγκρότημα (λαούτο-κιθάρα-κλαρίνο), το οποίο κατέφθανε με… βάρκα από τα Στύρα της Ν. Ευβοίας! Στην δεύτερη εμφανίζονταν «μεγάλα ονόματα» της εποχής (Κ. Ρούκουνας, Γ. Μπλανά, Απ. Σταμέλος-κλαρίνο, Γ. Κόρος-βιολί). Στην τρίτη επίσης (ο Αρ. Μόσχος, με την σύζυγό του Αγγέλικα, ο Παν. Σαρίκας, ο Ιορδ. Τσομίδης, ο Γ. και η Λέλα Παπαδοπούλου, ο Μιχ. Δασκαλάκης με την σύζυγό του Μπέττυ, κ.ά.). Όλος ο Μαραθώνας – και τα πέριξ – γλεντούσαν με τις κομπανίες. Από μεζέδες τα πάντα – κυρίως ψαρομεζέδες. Οι πανηγυριστές έφτιαχναν σε όλο το μήκος της παραλίας αυτοσχέδιες καλύβες (τσαρδάκια) από καλαμόβρυζα (σίκαλι) και διανυκτέρευαν… Το πρωί έπαιρναν το μπάνιο τους. Και το πανηγύρι απελύετο…

Σημαντικά πανηγύρια του στην Αγια Άννα (Εύβοιας), και στα Καμένα Βούρλα (Φθιώτιδας).

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

Στα Ριζανά Ταϋγέτου στο πανηγύρι του μοιράζεται μακαρονάδα με μοσχομυρωδάτο κατσικάκι, «για να πάρουν ενέργεια – λένε – οι πανηγυριστές, να γλεντάνε όλην την νύχτα!»…

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

Στη Νικήτη Χαλκιδικής, λατρεύεται ο Μπαντελιάς, όπως τον λένε, στο ομώνυμο εκκλησάκι που είναι χτισμένο σε αρχαιολογικό χώρο, υστεροβυζαντινής περιόδου, με πηγή με δικέφαλο ανάγλυφο αετό, του 18^ου αι. Από το βράδυ της παραμονής, μετά την περιφορά, μαζεύουν τα ξύλα και ανάβουν τη φωτιά, για να μαγειρέψουν τα αρβιθοφάσουλα[2] – που έχουν μεγάλη κατανάλωση εξ ων και ο λαός μας λέει «θυμήσου, κώλε, τι έπαθες τον άγιο Παντελεήμονα» – αλλά και γουρουνόπουλα, την οποία βράζουν στο ζουμί τους, και για γλυκό επιδόρπιο κερνάνε ρυζόγαλο. Στο τραπέζι κάθονται κατά πρεσβεία (ηλικία).

Σημαντικο πανηγύρι του στην Βλάστη Κοζάνης και στο Νευροκόπι Δράμας.

Υπάρχει φημισμένη σκήτη στο όνομά του, στο Αγιον Ορος. Η κεφαλή του Αγίου Παντελεήμονα φυλάσσεται στην Μονή του Αγίου Παντελεήμονα στο Άγιον Όρος.

Μονή του αγίου και της μητέρας αγίας Ευβούλης, υπάρχει στο Αμύνταιο της Φλώρινας.

ΗΠΕΙΡΟΣ

Κάθε 27 Ιουλίου στο Πετροβούνι Αθαμανικών Ιωαννίνων, στα «Κατσαντώνεια», γίνονται παραδοσιακά παιχνίδια, αθλητικές συναντήσεις, παραδοσιακά τραγούδια και χοροί, όπου χορεύονται οι «γκύκλες», ο χαρακτηριστικός χορός (καγκελάρης) της περιοχής.

Φημισμένη μονη του στο νησάκι της Παμβώτιδος λίμνης των Ιωαννίνων[3]

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

Σημαντικο πανηγύρι του στην Σκύρο.

ΚΥΚΛΑΔΕΣ

Η «τιμία κάρα» του αγίου Παντελεήμονα φυλάσσεται στην ΙΜ Παναχράντου και Αγίου Παντελεήμονα στην Άνδρο.

ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ

Απ’ τα μεγαλύτερα πανηγύρια του γίνονται στην Τήλο –δες κόκκινο βιβλίο σελ. 280. Και στο Καστελλόριζο.

Σημαντικά πανηγύρι του και στην Όθο Καρπάθου.

ΚΡΗΤΗ

Φημισμένες μοναστηρια του, ένα ανδρικό στο Ηράκλειο Κρήτης, και στο Φόδελε Μαλεβιζίου.

Σύμβολα

Στην Ορθόδοξη παράδοση, απεικονίζεται στις εικόνες ως νέος «χωρίς γενειάδα, με σγουρά μαλλιά», φορώντας την παραδοσιακή ενδυμασία των θεραπευτών (μπλε χιτώνα με χρυσά περιβραχιόνια, μπλε υποκάμισο με χρυσές τιράντες και έναν καφέ μανδύα μαζεμένο στο στήθος). Στον αριστερό του ώμο φέρει μια στενή λευκή κορδέλλα, παρόμοια με το ρητορικό διάκονο. Στο δεξί του χέρι κρατά έναν σταυρό μαρτυρίου. Στο αριστερό του ένα κουτί με φάρμακα, σε σχήμα λειψανοθήκης.

Λειψανολατρεία

Το σώμα του Πανταλέοντος τιμήθηκε τον 8ο αιώνα στην Κωνσταντινούπολη. Αλλά… ταυτόχρονα υπήρχε και στην Καρχηδόνα!

• Η κεφαλή του τοποθετήθηκε πανηγυρικά από τον Καρλομάγνο στον καθεδρικό ναό της Λυών. Τότε οι μοναχοί του Αγίου Διονυσίου / Saint-Denis στο Παρίσι ισχυρίζονταν ότι αυτοί «κατείχαν» το σώμα του! Αλλά το ίδιο έλεγαν και στο Μπούργκος, την Κολωνία, την Βενετία και την Ρώμη (στον Άγιο Ιωάννη του Λατερανού)! Φυλάσσεται, λένε, στην Λυών, αλλά άλλο κομμάτι της ευρίσκεται στον καθεδρικό ναό του Βερτσέλι, άλλο στο Άγιον Όρος, και άλλο στην Άνδρο…

Επίσης λείψανά του, λένε, είναι διεσπαρμένα:

• στην Βασιλική του Αγίου Διονυσίου στο Παρίσι.
• Στην πόλη του Πόρτο στην Πορτογαλία.
• Στην κρύπτη της εκκλησίας των Αγίων Ιωάννη και Reparata στην Λούκα.
• Λείψανο του βραχίονα του Αγίου Πανταλεήμονος φυλάσσεται στην εκκλησία του San Pantalon (όπως αποκαλείται ο Άγιος Πανταλεήμων από τους Βενετούς) στην Βενετία. Αλλά και στην επαρχία του Μπάρι, στην Εκκλησία της Santa Maria della Colonna στο Ρουτιλιάνο (πρώην Nullius Dioecesis).[4]
• Μια τεφροδόχος φυλάσσεται σε ένα ιερό αφιερωμένο σε αυτόν στο χωριουδάκι Μπόργκο του Μοντόρο.
• θραύσμα οστού βρίσκεται επίσης στην ενορία Papanice, στην επαρχία του Κρότωνα.
• Το μηριαίο οστούν φυλάσσεται στον καθεδρικό ναό της Γέρασας / Gerace στην επαρχία Reggio Calabria.
• Το δε αίμα του, που συλλέχθηκε, σύμφωνα με παράδοση του του 12^ου αιώνα, από τον Αδαμάντιο (μάρτυρα του μαρτυρίου του) φυλασσόταν αρχικά στο Ραβέλο, σε ένα μόνο φιαλίδιο, στην εκκλησία που ήταν αφιερωμένη σε αυτόν. Αργότερα, αφού αυτή και δύο άλλες εκκλησίες συγχωνεύτηκαν στην Αυγουστινιανή εκκλησία, το φιαλίδιο με το αίμα μεταφέρθηκε στον Καθεδρικό Ναό. Οι επίσκοποι του Ραβέλο δώρισαν μικρές ποσότητες αίματος σε άλλες κοινότητες: Έτσι δημιουργήθηκε το (πολύ μικρότερο) φιαλίδιο, που φυλάσσεται στην Κωνσταντινούπολη, στο Μοντάουρο, στο Μαρτινιάνο, στο Λιμπάντι, στο Καϊάτσο, στην εκκλησία του Καθαρτηρίου στο Λαντσιάνο. Το 1593 δωρήθηκε από τον επίσκοπο του Ραβέλο, Π. ντε Κούρτις στον Μονσινιόρ Π. Τάσο, στην εκκλησία του Santissimo Salvatore all’Immacolata στην Ιρσίνα και στο μοναστήρι της Ενκαρνασιόν στην Μαδρίτη. Τον 17ο αιώνα, το γυάλινο φιαλίδιο του Ραβέλο υπέστη ρωγμή, η οποία είναι ορατή μέχρι σήμερα. Για να αποφευχθούν περαιτέρω ζημιές, αποφασίστηκε να τεθεί η αμπούλα σε ένα δωμάτιο που περικλείεται από δύο σιδερένιες σχάρες, περιτοιχισμένο. Το δωμάτιο είναι κτισμένο το 1643 από τον επίσκοπο Μπ. Πανικόλα, ο οποίος μετέφερε εκεί το φιαλίδιο με μια επίσημη πομπή στην πόλη. Κάθε χρόνο τον Ιούλιο, ή με την ευκαιρία θαυμάτων που τελέστηκαν από τον άγιο, συμβαίνει το φαινόμενο της υγροποίησης του αίματος του Αγίου Πανταλεήμονος. Η υγροποίηση γίνεται αυθόρμητα, χωρίς να μετακινείται ή να ανακινείται το φιαλίδιο.[5] Το ίδιο φαινόμενο συμβαίνει και στις αμπούλες που φυλάσσονται στο Μαρτινιάνο, το Λιμπάντι, το Μοντάουρο, το Βάλο ντελα Λουκάνια και στο Μοναστήρι της Ενκαρνασιόν στην Μαδρίτη! Ένα μικρό μέρος του αίματος φυλάσσεται σε μια αμπούλα στην εκκλησία του Αγίου Τομάσο στην Πάντοβα. Αλλά εδώ το αίμα παραμένει πάντα υγρό και κόκκινο!

Τέλος, το σπαθί που έκοψε το κεφάλι του αγίου φυλάσσεται στην εκκλησία του Καθαρτηρίου στο Λαντσιάνο, όπως και ο οδοντωτός τροχός με τον οποίο βασανίστηκε το σώμα του, ο πυρσός με τον οποίο έκαιαν τα τραύματά του και ένας κορμός ελιάς που φύτρωσε μόλις ήρθε σε επαφή με το σώμα του!!! Αλήθεια, έχει χρονολογήσει κανείς αυτά τα λείψανα και τα αντικείμενα;;;

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 27.7.2000.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Βίγκλας Κ. Σ. «Το Μαρτυρολόγιο του Αγίου Παντελεήμονα. Ιστορία–Επιστήμη–Ιατρική», εκδ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη, 2022.
• Διονύσιος εκ Φουρνα, Αγραφιώτης «Ερμίνια, ή Διδασκαλία στην Τέχνη της Ζωγραφικής, Συγκεντρωμένη από τον Ιερομόναχο και Ζωγράφο Διονύσιο Φουρνοαγραφιώτη, 1701 – 1733», εκδ. Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου Κίεβο, 1868.
• Θεόδωρος Κύρρου «Graecarum affectionum curation», Sermo VIII, De martibus, Cafifiesareais I, Procopius I; V,IX.
• Ιερώνυμος «Μαρτυρολόγιο», Acta Sanctorum, Νοέμβρ., II,1,97).
• Λέκκος Ευ. Π. «Άγιος Παντελεήμων ο ιαματικός και μεγαλομάρτυρας», εκδ. Σαΐτης, 2007.
• Ουλιάνοφ Ο. Γ. «Μεγαλομάρτυς Παντελεήμων στο Βυζάντιο και την Αρχαία Ρωσία: Ευχαριστιακή Μεταφυσική της Πολιτείας του Χριστού και των Αγίων Αναργύρων / Martyrium in nomen Christi: Μάρτυρες για την πίστη στην λογοτεχνική παράδοση και την πρακτική της λατρείας», εκδ. IVI RAS, 2019.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ο αθλοφόρος εγεννήθη στην Νικομήδεια Βιθυνίας (275 – 27.7.305). Ο πατέρας του ήταν εθνικός, ο Ευστόργιος, με μεγαλη περιουσία, ενώ η μητέρα του (αγία) Ευβούλη χριστιανή. Ασπάστηκε τον χριστιανισμό από νέος, μετά από γνωριμία με τον άγιο Ερμόλαο (πνευματικό της μητρός του), όταν καθώς προχωρούσε αντίκρυσε ένα παιδί, πεσμένο κάτω, νεκρό και δίπλα μια οχιά κουλουριασμένη. Τότε σκέφτηκε, ότι εάν όντως υπάρχει θεός ας κάνει κάτι. Τότε το παιδί αναστήθηκε και η οχιά έσκασε σαν μπαλόνι! Έτσι μετεστράφη στον χριστιανισμό.

Εσπούδασε ιατρός με τον διάσημο ιατρό Ευφρόσυνο. Γι’ αυτό και ο λαός μας τον λέει απλά φαρμακολιά. Ως ιατρός ευεργετούσε πλήθος ασθενών χωρίς να αμείβεται – ένας από τους 20 αγίους αναργύρους ιατρούς. Ήταν προσωπικός ιατρός του Καίσαρα Γαλέριου. Έκανε θαύματα και ελεούσε. Γι’ αυτό και από Παντολέων, που ήταν το πραγματικό του όνομα, ο κόσμος τον φώναζε Παντελεήμονα. Διακρινόταν και για την ρητορεία του.

Αλλά επειδή δεν πληρωνόταν, οι άλλοι ιατροί τον κατήγγειλαν με την κατηγορία ότι είναι χριστιανός. Συνελήφθη και μπροστά στον αυτοκράτορα του έφεραν έναν παράλυτο, ώστε να τον θεραπεύσει. Ο Παντελεήμων εθεράπευσε τον παράλυτο, κάτι που προξένησε μεγάλη κατάπληξη στους ιερείς των ανακτόρων. Ο αυτοκράτορας θέλησε και πάλι να τον μεταπείσει. Ο Παντελεήμων ξανα-αρνήθηκε και οδηγήθηκε σε μαρτύρια. Διέταξε να τον βασανίσουν και στην συνέχεια να τον πετάξουν στην θάλασσα με μια βαρειά πέτρα, αλλά ο βράχος άρχισε να επιπλέει… και ο Παντελεήμων σώθηκε! Τον κρέμασαν από ένα δένδρο, τον έκαψαν με πυρσούς, τον ξέσχισαν με σιδερένια νύχια, τον έδεσαν σε τροχό, αλλά ο τροχός έσπασε, τον μαστίγωσαν, τον έριξαν σε βραστό καζάνι καυτό λάδι και προσπάθησαν να τον ξαναπνίξουν στην θάλασσα… Αλλά τα μαρτύρια δεν του προξενούσαν πόνο! Έτσι, για να τον θανατώσουν τον έριξαν στα θηρία, αλλά ούτε αυτά τον έβλαψαν. Τα άγρια ​​ζώα του έγλειφαν τα πόδια του! Τελικώς αποφασίστηκε να τον αποκεφαλίσουν. Ενώ τον μετέφεραν στον τόπο της τελειώσεώς του, προσευχόταν, και, λένε ακούστηκε φωνή από τον ουρανό που τον αποκαλούσε «Παντελεήμονα».

Όταν τον αποκεφάλισαν, από την πληγή έτρεξε γάλα, αντί για αίμα. Η δε ελιά επάνω στην οποία τον είχαν δέσει, απέδωσε αμέσως καρπό. Μαρτύρησε το 305 μ.Χ., επί βασιλείας Μαξιμιανού, ο οποίος είχε διατάξει πως όλοι οι χριστιανοί έπρεπε να απαρνηθούν την πίστη τους και να ασπαστούν τους θεούς των Ρωμαίων, με ποινή θανάτου. Μέχρι τις αρχές του 4ου αιώνα, οι χριστιανοί είχαν διωχθεί απ’ όλην την Ρώμη.

Αν και τα γεγονότα του συναξαριού του είναι ξεκάθαρα ευφάνταστα και οι καθολικοί δεν δέχονται την αλήθεια ορισμένων ιστοριών του, εν τούτοις η λατρεία του αναφέρεται από πολύ παλιά.

Τα ιερά λείψανά του φυλάσσονται στην μονή, που τιμά τ’ όνομά του, στο Αγιο Ορος. Τον Ιούλιο του 2000 μεταφέρθηκαν με αεροπλάνο για προσκύνημα στους ορθόδοξους πιστούς της Ρωσίας και Ουκρανίας, σε Μόσχα, Κίεβο και Αγία Πετρούπολη.

Το 1830 εμφανίσθηκε ένας περίεργος άνθρωπος στο Άστρος Κυνουρίας, που διέδιδε ότι ήταν ο άγιος Παντελεήμονας. Φυσικό ήταν η φήμη του γεγονότος να εξαπλωθεί σύντομα και να συρρέουν πλήθη να τον δουν: Κουτσοί, στραβοί, κλπ. Ο άγνωστος βέβαια δεν έκαμε κανένα θαύμα, οι πιστοί απογοητεύτηκαν, αλλά δεν τον κυνήγησαν κιόλας, γιατί δεν έκαμε δα και κανένα κακό…

[2] αρβιθοφάσουλα = ρεβίθια + φασόλια.

[3] Εδώ κατέφυγε στις 2.1.1822 ο Αλήπασας για να γλιτώσει από τα σουλτανικά στρατεύματα του Χουρσίτ και σκοτώθηκε στις 24 του ίδιου μήνα.

[4] Φυλάσσεται τοποθετημένο σε μια ασημένια ανθρωπόμορφη λειψανοθήκη του 15^ου – 16^ου αιώνα. Το τεχνούργημα σε σχήμα άκρου και το οστέινο λείψανο, που περιείχε εκτίθενται τώρα στο Μουσείο Ιερής Τέχνης και Ιστορίας Capitolare (MuDiAS) στο Rutigliano, στο Palazzo Settanni.

[5] Στις 17.3.2020, ακριβώς εν μέσω της πανδημίας COVID-19, σημειώθηκε μια ασυνήθιστη υγροποίηση του αίματος στο τέλος της προσευχής που απηύθυνε στον άγιο ο εφημέριος του Καθεδρικού Ναού σε ζωντανή μετάδοση!

ηθη εθιμα αγιου Παντελεημονα Παντολεοντας Λεκακης εθιμο αγιος Παντελεημων Παντελεημονας Παντολεων Πανταλεων ιατροι αγιοι αναργυροι