Εννέα αρχαίες ελληνικές επιγραφές ανακαλύφθηκαν στην Ακμονία, όπου γίνονταν εορτές της Δήμητρας Καρποφόρου και του Ασκληπιού – Μάνης Ουρανός θεός του ήλιου (παππούς του Διός) και ο Νέος Ζευς – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η Ακμονία[1] του Πανασίου ήταν αρχαία ελληνική πόλη της Φρυγίας, κτισμένη στις όχθες του ποταμού Σίνδρου, 6 χλμ. Δ. της Διοκλείας. Ήταν σταθμός στον δρόμο Δορυλαίου – Φιλαδέλφειας. Ιδρύθηκε από τους Φρύγες ΜακεδονοΘράκες (άκμων = πέτρα, αμόνι)[2] – ΔΕΙΤΕ την ομιλία του Γ. Λεκάκη: “Ο «χρυσός» μύθος του Μίδα, οι Μακεδονο-Θράκες Φρύγες, ο Γόρδιος, το Γόρδιον και ο γόρδιος δεσμός”, ΕΔΩ – και ηρωονυμικα από τον Έλληνα αρχηγό των Σακών Σκυθών, Άκμονα, υιο του Μάνη / Μανέα, από τον οποίο και ονοματίσθηκε.

• Ο Μαίων / Μάνης (Ουρανός) θεός του ήλιου (παππούς του Διός) σε πανάρχαιο ελληνικό πάνθεο, είχε δύο υιους, τον Άκμονα και τον Δωία. Εικονίζεται ως ιππική μορφή (αργότερα Θραξ Ιππέας), που βρίσκεται σε ορισμένα νομίσματα της Ακμονίας.[3] Αργότερα με το Δωδεκάθεο αφομοιώθηκε στην μορφή του Διός. Αναφέρεται από τον Ηρόδοτο ως πατέρας του Άττυος, του βασιλιά της Λυδίας. Ο Μάνης Ουρανός είχε και έναν γιο, τον Κότυ, ο οποίος γέννησε τον Ασία τον Λυδό, από τον οποίο επήρε το όνομά της η ήπειρος Ασία.[4] Τα νομισματα της Ακμονίας δείχνουν ομοιότητες με αυτά της Περγάμου. Άρα υπήρχε σύνδεση μεταξύ τους.[5] Τότε, ο Άκμων είχε κατακτήσει όλην την Αρμενία και την Καππαδοκία.

Η ακρόπολίς της πόλης ευρίσκεται σε λόφο, σε πραγματικά προστατευμένη θέση.

Οι αρχαίοι τάφοι, στους πρόποδες του λόφου, έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από λαθρανασκαφές… Ακόμα και ο Γ. Ράμσεϊ[6], ο οποίος επισκέφθηκε την πόλη το 1883, παραπονέθηκε για το συνεχές άνοιγμα των τάφων και την λεηλασία των λίθων τους…

Η Ακμονία διατηρούσε στενούς οικονομικούς δεσμούς με άλλους οικισμούς στην περιοχή της. Οι σημαντικότεροι από αυτούς ήταν:

• η Κεραμών-Αγορά (στο χωριό που νυν καλείται Σουσούζ),
• η Τραϊανούπολη (στο χωριό που νυν καλείται Τσαρίκ) και
• η Αλία (στο χωριό που νυν καλείται Ισλάμ).

Στην πραγματικότητα, η Κεραμών-Αγορά ήταν η αγορά της Ακμονίας, που θεωρηθεί ως ενιαίος αρχαίος οικισμός μαζί με την Ακμονία.

Εγνώρισε μεγάλη οικονομική ευημερία, λόγω της θέσης της σε διάφορες αρχαίες εμπορικές οδούς, ιδιαίτερα στον «Βασιλικό Δρόμο», μια ζωτική αρτηρία της Περσικής Αυτοκρατορίας, που συνέδεε τις Σάρδεις με τις αυτοκρατορικές πρωτεύουσες Σούσα και Περσέπολη.

Η πόλις απέκτησε έναν ορισμένο βαθμό αυτονομίας, κατά την ύστερη ελληνιστική περίοδο και υπό ρωμαϊκή κυριαρχία.[7] Δικά της χάλκινα νομίσματα από αυτή την περίοδο, αποτελούν απόδειξη αυτού. Η πόλη διοικούνταν από μια αριστοκρατία (curiales) εμπόρων και γαιοκτημόνων. Ακόμη λέγεται ως θρύλος ότι η Ακμονία ήταν το νομισματοκοπείο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας!

Κατά την ρωμαϊκή κατοχή (1^ος αιώνας π.Χ.), η Ακμονία ανήκε στην διοικητική περιφέρεια της Απαμείας Δηναρίου (Conventus Juridicus). Κατόπιν έγινε έδρα επισκόπου της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας[8]. Ιδρύθηκε μια αυτοκρατορική λατρεία, επί βασιλείας Κλαυδίου (41 – 54), όταν ο Κλαύδιος ονομαζόταν εκεί «Νέος Ζευς»![9] Το καθεστώς του νεοκόρου / νεοκοράτου, δηλαδή της τοπικής αυτοκρατορικής λατρείας, έδινε στην Ακμονία μια ακόμη πιο προνομιακή θέση.

Η αριστοκρατία / ελίτ των Ακμώνων διατηρούσε δεσμούς με άλλες οικογένειες της γύρω περιοχής μέσω γάμων. Η πιο σημαντική γυναίκα ήταν η Ιουλία Σεβέρα, η μητέρα του Σερβένιου Κορνούτου, που έγινε αρχιέρεια (αρχιεπεία).[10] Η Σεβέρα προερχόταν από ευγενή οικογένεια και είχε συγγενείς σε διάφορες πόλεις.[11]

Υπήρχαν φυλετικές και οι συντεχνιακές οργανώσεις. Η οργάνωση των συντεχνιών ως κοινωνική δομή χρονολογείται από την Λυδική και την Περσική περίοδο.[12]

Ο πραίτορας / κυβερνήτης Λεύκιος Βαλέριος Φλάκκος (63 π.Χ.) κατηγορήθηκε ότι επέβαλε υψηλούς φόρους και εδήμευσε περιουσία από τους κατοίκους της Ακομονίας, του Δορυλαίου (νυν Εσκισεχίρ), και της Τέμνου (νυν Μενεμένη) κ.ά., προκειμένου να κατασκευάσει ναυτικό, παρ’ όλο που δεν υπήρχε ανάγκη γι’ αυτό. Το έργο «Pro Flacco» του Κικέρωνος, γραφηκε για να υπερασπιστεί τον Φλάκκο, με υπερβολικά υποτιμητική γλώσσα προς τους λαούς της περιοχής της αυτοκρατορίας.[13]

Η σημαντικότερη προσωπικότητα από την Ακμονία κατά την ρωμαϊκή κατοχή ήταν ο Λ. Σερβένιος Κορνούτος, ο οποίος υπηρέτησε ως γερουσιαστής στη Ρώμη υπό τον αυτοκράτορα Βεσπασιανό (69 – 79). Σύμφωνα με επιγραφές που βρέθηκαν στην Ακμονία, ο Κορνούτος κατείχε θέσεις πραίτορα, ταμία της Κύπρου και ήταν λεγάτος του Μ. Απονίου Σατουρνίνου, του ανθύπατου της Ασίας στην Ρώμη. Εισήλθε στη Γερουσία επί Νέρωνος (54 – 69). Αυτό προκάλεσε τέτοιο θυμό και απογοήτευση στους Αιζανούς (αρχαία ελληνική πόλη κοντά στην Κιουτάχεια), η οποία ανταγωνιζόταν την Ακμονία, που τα διατάγματα που έστειλε ο αυτοκράτωρ Νέρων… διαλύθηκαν.[14]

Πολλοί οικισμοί της περιοχής συνέχισαν να αποτελούν σημαντικά κέντρα καθ’ όλην την βυζαντινή περίοδο και ακόμη και μετά – χρειάζεται λεπτομερής έρευνα.[15]

Πριν επικρατήσει ο ορθόδοξος χριστιανισμός στην Ακμονία, το κυρίαρχο θρησκευτικό σύστημα πεποιθήσεων στην περιοχή της Φρυγίας, ήταν η εμφάνιση του μοντανισμού. Ο μοντανισμός [ή «κατά Φρύγας» ή «Καταφρύγιος» αίρεση ή «αίρεση των Πεπυζιτών»] ήταν μια εσχατολογική χριστιανική αίρεση, που ιδρύθηκε από τον Μοντανό της Μυσίας (από την πόλη Αρδαβαύ Φρυγίας, ιερέα της Κυβέλης), και τις προφήτισσες Πρίσκιλλα και Μαξιμίλλα. Ήταν μια από τις πρώτες χριστιανικές αιρέσεις που εξαπλώθηκαν στην Ανατολία. Θεωρούσε τις μικρές κώμες Πέπυζα (> Πεπούζα) και το Τυμίο της Άνω Φρυγίας, ως «Νέα Ιερουσαλήμ». Αν και η αίρεση καταπνίγηκε, οι μοντανιστές συνέχισαν να ζουν στην περιοχή για αιώνες![16]

Ο Γ. Φραντς, στο α΄ μισό του 19ου αιώνα, συνέδεσε για πρώτη φορά την Ακμονία με τα ερείπια στο χωριό Αχάτ[17] / Ahat Köyü της Ασάρ στην περιοχή της πεδιάδος Μπανάζ (στα αρχαία ελέγετο Πανάσιον) επαρχίας Ουσάκ στην έκταση που κατέχει νυν η Τουρκία, στον 38^ο παράλληλο [38.653378300214705, 29.768342271463183]. Αλλά συστηματικές ανασκαφές δεν ξεκίνησαν ποτέ![18]

Υπήρχε θέατρο και ψηφιδωτά, που ανακαλύφθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες να ανήκουν σε γυμνάσιο ή στάδιο. Άρα ότι η πόλη είχε μια εκλεπτυσμένη κοινωνικοπολιτική αριστοκρατία.[19] Κατά τις σωστικές ανασκαφές, που άρχισαν στις 26.6.2000, αποκαλύφθηκε τμήμα του ψηφιδωτού δαπέδου. Αργότερα, το ψηφιδωτό εκλάπη και ανευρέθη στην… Κωνσταντινούπολη το 2002 (παραπάνω φωτ.), μετά από επιχείρηση της τουρκικής αστυνομίας.[20]

ΤΩΡΑ, άλλες 9 αρχαίες ελληνικές επιγραφές έχουν ανακαλυφθεί στην αρχαία φρυγική ελληνική πόλη της Ακμονίας.

• Μία από τις επιγραφές αναφέρει ότι ο Δημάδης, γιος του Διονυσογένη, παρήγγειλε ένα άγαλμα με δάδα, ή λαμπαδοφόρο. Ο Δημάδης ήταν ιερέας που ήταν γνωστός στους μελετητές από μια παλαιότερη επιγραφή, του 68 μ.Χ. Πιστεύεται ότι αυτές οι δάδες ήταν κάτι σαν λάμπες, που φώτιζαν τον κεντρικό δρόμο της Ακμονίας, προς όφελος των κατοίκων της πόλεως.
• Ένας άλλος ιερέας, ο Ιεροκλής, γιος του Μενάνδρου, και ο γιος του, Ερμογένης, ανήγειραν ένα άγαλμα της Δήμητρας Καρποφόρου, μιας θεάς που συνδέεται με την γονιμότητα και την συγκομιδή, σύμφωνα με το κείμενο μιας άλλης επιγραφής. Ο Ιεροκλής χρηματοδότησε και διοργάνωσε επίσης αγώνες για μια γιορτή προς τιμήν του Ασκληπιού, του θεού της Ιατρικής. – Αυτή είναι η πρώτη φορά που η λατρεία της Δήμητρας Καρποφόρου έχει εντοπιστεί στην περιοχή της Φρυγίας, εξήγησε ο κ. H. Uzunoğlu (του Πανεπιστημίου Akdeniz).
• Δύο επιτύμβια ποιήματα είναι χαραγμένα σε μια στήλη αφιερωμένη σε δύο άνδρες που πιστεύεται ότι ήταν σύντροφοι στον ρωμαϊκό στρατό.
• Μια άλλη επιτύμβια επιγραφή, που μνημονεύει την Μαντάνα, μια αρχιέρεια, ανατέθηκε από τον σύζυγό της. Οι γυναίκες, μερικές φορές μοιράζονταν την ιεροσύνη, με τους συζύγους τους, αλλά ήταν επίσης σε θέση να κατέχουν οι ίδιες τέτοιες θέσεις ανεξάρτητα, εξήγησε ο κ. Ουζούνογλου.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Η αγνωστη Μικρα Ασία». H. Uzunoğlu, κ.ά. «New Inscriptions from Akmoneia», Vol. 31, Gephyra, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.7.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Αλέξανδρος Πολυΐστωρ (από την Μίλητο, 70 π.Χ.).
• Κικέρων «Pro Flacco», κεφ. 15, έργο που γράφτηκε για να υπερασπιστεί τον διοικητή Λούκιο Βαλέριο Φλάκκο, έναντι κατηγοριών για παράνομη κατάσχεση δημόσιας περιουσίας, Λονδίνο, 1917.
• Akbıyıkoğlu, K. “Appendix. Excavation in Acmonia.” REA 108: 372-373, 2006.
• Akyürek Şahin, N. E. – Uzunoğlu, H. “Epigrafik Belgeler Işığında Akmonia” στο Dinç – Taştemür 2019a, 2019. Και “Neue Inschriften aus Bilecik 2”. Gephyra 24: 77-118, 2022.
• Ameling W., Inscriptiones Judaicae Orientis, εκδ. Mohr Siebeck, Tübingen, 2004.
• Başgelen N. “Κλεμμένο παρελθόν, χαμένη κληρονομιά. Τα μωσαϊκά της Ακμονίας / Akmoneia (Ahatköy)”, στο Αρχαιολογία και Τέχνη 22, 2000.
• Benedetti, G. “Ο θεος Πανθεος / Pantheus, a ‘Total’ God in the Greek and Roman World”, στο “The Names of the Gods in Ancient Mediterranean Religions”, 173-188, 2024.
• Börker C. “Eine pantheistische Weihung in Ephesos / Εφεσος” ZPE 41:181-188, 1981.
• Breccia, E. Iscrizioni greche e latine (Catalogue géneral des antiquités égyptiennes du Musée d’Alexandrie), Nos 1-568, 1911.
• Bru H. κ.ά. “Inscriptions de Pergè”. ZPE 199: 65-82, 2016.
• Buckler, W. H. “Monuments de Thyatire. ” RPh 37: 289-331, 1913.
• Buckler W. H. και W. M. Calder «Monumenta Asiae Minoris Antiqua», τ. VI. «Μνημεία και έγγραφα από την Φρυγία και την Καρία», εκδ. Manchester University Press, Manchester, 1939.
• Herbermann Ch. (επιμ.) στην Καθολική Εγκυκλοπαίδεια, εκδ. R. Appleton Co., Νέα Υόρκη, 1913.
• Μάγκι Ντ., Ρωμαϊκή κυριαρχία στην Μικρά Ασία μέχρι το τέλος του 3^ου αιώνα μ.Χ.», εκδ. Princeton University Press, Πρίνστον, 1950.
• Ramsay W. Οι πόλεις και οι επισκοπές της Φρυγίας, Οξφόρδη, 1895-1897.
• Thonemann P. (επιμ.) «Ρωμαϊκή Φρυγία. Πολιτισμός και Κοινωνία», εκδ. Cambridge University Press, Cambridge, 2013.
• Trebilco P. «Εβραϊκές Κοινότητες στην Μικρά Ασία», εκδ. Cambridge University Press, Cambridge, 1991.
• Walton C. S. «Ανατολίτες Γερουσιαστές στην Υπηρεσία της Ρώμης», The Journal of Roman Studies 19, 1929.
• Whittow M. «Κυβερνώντας την ύστερη ρωμαϊκή και πρώιμη βυζαντινή πόλη: Μια συνεχής ιστορία», Past and Present, 1990. Του ιδίου «Κοινωνικές και Πολιτικές Δομές στην Περιοχή των Μαιάνδρων της Δυτικής Μικράς Ασίας την παραμονή της Τουρκικής Εισβολής», διδακτορική διατριβή, Σχολή Σύγχρονης Ιστορίας, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, 1987.
• Zgusta L. «Kleinasiatische Ortsnamen», εκδ. C. Winter Universitätsverlag, Heidelberg, 1984.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Υπάρχει και άλλη πόλις με το όνομα Ακμονία, αλλά στην Δακία Θράκης, περίπου στην σημερινή Ρουμανία – Μολδαβία (Κλ. Πτολεμαίος, 1991: 82, 114)

[2] Zgusta, 1984: 30-32

[3] Ramsay, 1895-97: 625-26

[4] Ηρόδοτος, I.94, IV.45

[5] Ramsay, 1895-97: 630.

[6] W. Ramsay, «Οι πόλεις και οι επισκοπές της Φρυγίας», Οξφόρδη, 1895-1897.

[7] Βλ. Magie, 1950: 132

[8] Γνωστοί επίσκοποι: Όπτιμουρς (πριν από το 381), Γεννάδιος (451), Θεότιμος (459), Βασίλειος (624), Παύλος (787) και Ευστάθιος (869, 879). – ΠΗΓΗ: Ramsay, 1895-97: 663. Σήμερα τιτουλαρική έδρα, άνευ διορισμού από το 1962.

[9] Magie, 1950: 544

[10] Αυτή έκτισε και συναγωγή στην Ακμονία. Βρέθηκε επιγραφή από την ανακαίνιση της συναγωγής (1980 – 1990), κοντά στο χωριό Ερτσές (νυν Γκιουλούτσαμ) – σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Αφιόν (Buckler και Calder, 1939: 97; Trebilco, 1991: 58-59; Ameling, 2004: 348-55). Λέει ότι «η Σεβέρα ο Πόπλιος Τυρώνιος Κλάδος, ισόβιος ραβίνος της συναγωγής, ο γιος του ραβίνου Λούκιου, Λούκιος, και ο Άρχων Πόπλιος Ζωτικός, επισκεύασαν την συναγωγή χρησιμοποιώντας ίδιους πόρους και κεφάλαια που τους είχαν παραχωρηθεί. Δώρισαν τις αγιογραφίες στους τοίχους και την οροφή, ενίσχυσαν τα παράθυρα και παρήγγειλαν όλες τις άλλες διακοσμήσεις. Η συναγωγή, με την σειρά της, τους τίμησε με μια επιχρυσωμένη ασπίδα για την γενναιοδωρία τους, τις ενάρετες πράξεις τους και τις προσπάθειές τους προς την συναγωγή». Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι η ίδια η Ιουλια Σεβέρα ήταν εβραία (Ramsay, 1895-97: 650). Δεν είναι δυνατόν να πούμε τίποτα για την τοποθεσία και το σχήμα της συναγωγής. Μια μενορά που βρέθηκε σε μάρμαρο στο χωριό Hatiplar πιστεύεται ότι προέρχεται από την συναγωγή της Ακμονίας. (Buckler και Calder, 1939: 119· Trebilco, 1991: 60). Τα περισσότερα από τα λείψανα της εβραϊκής κοινότητας στην Ακμονία είναι επιτύμβιες επιγραφές. Αυτές οι επιτύμβιες επιγραφές αποτελούν σημαντικές πηγές για την πολιτιστική ιστορία επειδή περιέχουν κατάρες κατά των τυμβωρύχων δίπλα στο όνομα του νεκρού (Trebilco, 1991: 62-63· Ameling, 2004: 362-64). Ορισμένες επιγραφές είναι γραμμένες δίγλωσσα, στα ελληνικά και στα εβραϊκά. Τέλος, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον ότι ορισμένα νομίσματα που κόπηκαν στην Απάμεια δύο αιώνες π.Χ. απεικονίζουν την… «Κιβωτό του Νώε» (Trebilco, 1991: 86-95).

[11] Ramsay, 1895-97: 647-49.

[12] Ramsay, 1895-97: 630.

[13] Magie, 1950: 379-80· Κικέρων, Pro Flacco , XV

[14] Walton, 1929: 44-45.

[15] Whittow, 1987: 144, 217.

[16] Ramsay, 1895-97: 573. Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”.

[17] Buckler και Calder, 1939: xvii.

[18]Το 2000 στην τοποθεσία Άσαρ, ανακαλύφθηκε αρχαιολογικός χώρος μεγέθους γηπέδου μπάσκετ. Μια επιφανειακή έρευνα διεξήχθη από το Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ουσάκ μεταξύ 2014 και 2017.

[19] Whittow, 1990: 6-7, 28.

[20] Başgelen, 2000: 23-25.

αρχαιες ελληνικες επιγραφες ακμονια, εορτες θεα Δημητρα Καρποφορος θεος Ασκληπιος Μανης Ουρανος ηλιου Διας Νεος Ζευς Λεκακης