Τα αρχαία Ζωστήρια, υπέρ της Τριάδος Απόλλωνος – Λητούς – Αρτέμιδος στην Βουλιαγμένη – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

«Μετὰ δὲ τὸν Πειραιᾶ Φαληρεῖς δῆμος ἐν τῆι ἐφ’ εξῆς παραλίαι, εἶθ᾽ Ἁλιμούσιοι[1], Αἰξωνεῖς[2], Ἁλαιεῖς, οἱ Αἰξωνικοὶ Ἀναγυράσιοι[3], εἶτα Θοραιεῖς[4], Λαμπτρεῖς[5], Αἰγιλιεῖς[6], Ἀναφλύστιοι[7], Ἀζηνιεῖς[8], οὗτοι μὲν οἱ μέχρι τῆς ἄκρας τοῦ Σουνίου. μεταξὺ δὲ τῶν λεχθέντων δήμων μακρὰ ἄκρα, πρώτη μετὰ τοὺς Αἰξωνέας Ζωστήρ, εἶτ᾽ ἄλλη μετὰ Θοραιέας Ἀστυπάλαια[9], ὧν τῆς μὲν πρόκειται νῆσος Φάβρα[10] τῆς δ᾽ Ἐλαιοῦσσα[11], καὶ κατὰ τοὺς Αἰξωνέας δ᾽ ἔστιν Ὑδροῦσσα[12], περὶ δὲ Ἀνάφλυστόν ἐστι καὶ τὸ Πανεῖον[13] καὶ τὸ τῆς Κωλιάδος[14] Ἀφροδίτης ἱερόν»[15].

Τα Ζωστήρια ήταν αρχαία γιορτή του αρχαίου αττικού Δήμου Αλών[16] Αιξωνής (ήταν η νυν Βουλιαγμένη – Καβούρι), προς τιμήν του Απόλλωνα Ζωστήρος. Μαζί με τον Απόλλωνα Ζωστήρα ετιμούσαν με θυσίες και την Λητώ και την Άρτεμη («… ενταύθα θύουσιν Άλαείς Λητοί καί Άρτέμιδι καί Απόλλωνι Ζωστηρίω»)[17].

Σε επιγραφή του 4ου αι. π.Χ., που βρέθηκε στην θέση του αρχαίου ναού του Απόλλωνος Ζωστήρος[18], αναφέρεται πως την επιμέλεια της θυσίας των Ζωστηρίων εορτών είχε ο ιερεύς του ναού: «… έπεμελήθη δέ (δηλ. ο ιερέας) τής θυσίας των Ζωστηρίων κατά τά πάτρια…». Ο μαρμάρινος θρόνος του σώζεται ακόμη στον ναό – παρακάτω φωτ.![19]

Ο ναός του Απόλλωνος Ζωστήρος ιδρύθηκε τουλάχιστον τον 6ο αιώνα π.Χ. στον 37^ο παράλληλο [37.80998468256085, 23.773755381172464].

Εδώ, καθώς καταδιώκετο η ετοιμόγεννη Λητώ, από την οργισμένη θεά Ήρα, έλυσε την επίχρυση ζωστήρα[20] της, ενώ ήταν έγκυος από τον Δία, για να γεννήσει. Από αυτό η τοποθεσία επήρε το όνομα «άκρα Ζωστήρ» («… τεκείν μέ ούν τούς παίδας ενταύθα ου φασι, λύσασθαι δέ τήν ζωστήρα ώς τεξομένην, καί τώ χωρίω διά τούτο γενέσθαι τό όνομα»)[21] και («… όπου φησί τήν Λητώ λύσαι τήν ζώνην καί καθείσαν έν τη λίμνη λούσασθαι…»)[22]. Η Λητώ ήταν ετοιμόγεννη στα «δίδυμα» (Απόλλωνα και Άρτεμις), τα οποία – σύμφωνα με τον επικρατέστερο μύθο – έτεκε τελικώς στην Δήλο (130 χλμ. σε ευθεία απόσταση!) – ΔΕΙΤΕ την συνέντευξη του Γ. Λεκάκη: “ΠΩΣ ΠΗΡΑΝ το ΟΝΟΜΑ τους οι ΚΥΚΛΑΔΕΣ”, στην ΕΡΤ, στις 6.11.2025. Ο μύθος ίσως να είναι και ένας αστρόμυθος, για τους αστερισμούς της Ζώνης / Ωρίωνος και των Διδύμων, γειτονικοί αστερισμοί στον χειμερινό ουρανό. Οι δίδυμοι ήταν και προστάτες των ναυτικών, οι οποίοι προσάραζαν σε αυτό το σημαντικό αρχαίο λιμάνι της Αττικής.

Στο ακρωτήριο Ζωστήρ του Σαρωνικού τελούνταν και τα Λητώα, υπέρ Λητούς, με θυσία.

Το επίθετο Ζωστήρ / Ζωστήριος[23] του Απόλλωνος σχετίζεται με την πολεμική ιδιότητα του θεού, που φάνηκε από πολύ ενωρίς, αφού πάλεψε τόσο να γεννηθεί! Ο Ζωστήρ ήταν θεός, ζωσμένος με όπλα για μάχη.[24]

• Το επίθετο Ζωστηρία / ζώστειρα αναφέρεται και στην θεά Αφροδίτη, και στην θεά Αθηνά.- ΠΗΓΗ: Schwyzer 319 (Δελφοι, 6ος / 5ος αι. πΧ), IG 12.324.97 (5ος πΧ), Παυσ. 9.17.2. Στέφ. Βυζάντιος.
• Γιορτή με το όνομα «Ζωστήρια» δεν αναφέρεται σε κανένα άλλο μέρος.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο Παραδοσεων”. Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.1.2012.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Τραυλός Ι. «Εικονογραφικό Λεξικό της Τοπογραφίας της Αρχαίας Αττικής», Wasmuth, Tübingen 1988.
• Freund Er. «Vuliagmeni», στο Siegfried Lauffer «Ελλάδα. Λεξικό ιστορικών τόπων από τις απαρχές μέχρι σήμερα», εκδ. C. H. Beck, Μόναχο 1989.
• McKenna Camp J. «Η Αρχαιολογία της Αθήνας», εκδ. Yale University Press, Νιου Χέιβεν (Κονέκτικατ) / Λονδίνο 2001.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ο νυν Άλιμος, από το θαμνώδες φυτό ἅλιμον (επιστημονική ονομασία: Salicornia europaea) / αλιμιά / αρμυρήθρα.

[2] Αἰξωνή η νυν Γλύφάδα, δήμος και αρχαία πόλη της Κεκροπίδας.

[3] Ο Ἀναγυροῦς ή Ἀνάγυρος Αττικής ήταν αρχαία πόλη και δήμος της Ερεχθηίδος, στην περιοχή της νυν Βάρης.

[4] Αι Θοραί / Θορές Αττικής ήταν αρχαία πόλη και δήμος της Αντιοχίδος, στην περιοχή της νυν Βάρης.

[5] Αι Λαμπτραί / Λάμπτρα / Λάμπρα / Λαμπτρές / Λαμπρές / Λαμπρα‎‎) ήταν το όνομα, αρχαίων οικισμών, πόλεων και δήμων της Ερεχθηίδας: “Καθύπερθεν Λαμπτραί” (Άνω Λαμπτραί) και ο παράλιος δήμος “Υπένερθεν Λαμπτραί” (Κάτω Λαμπτραί) ή “Παράλιαι Λαμπτραί”. Στην νυν περιοχή Λαμπρικά – ακτή του Σαρωνικού, κοντά στο Κίτσι, και το Θήτι Δήμου Κρωπίας, έως και απέναντι από το Λαγονήσι και την παραλία της Αγίας Μαρίνας.

[6] Η Αἰγιλία / Αἵγιλος / Αιγιλιά / τα Αίγιλα Αττικής ήταν αρχαία πόλη και δήμος της Αντιοχίδος. Η αίγιλος είναι είδος χόρτου τροφή για τις αίγες. Έκειτο στην θέση Φοινικιά, γύρω από τον Άγιο Παντελεήμονα, στο ερειπωμένο χωριό Τζουρέλα, που ήταν στην ακτή, κοντά στους πρόποδες του όρους Όλυμπου Αττικής.

[7] Η Ἀνάφλυστος Αττικής ήταν αρχαία πόλη και δήμος της Αντιοχίδος στην νυν έκταση της Αναβύσσου και της Παλαιάς Φώκαιας.

[8] Η Ἀζηνία ή Ἀτηνεῖς‎‎, ήταν αρχαία πόλη και δήμος της Ιπποθοωντίδος, ανάμεσα στην Αναβυσο και το Σουνιο, στον κόλπο του οποίου το Σούνιο αποτελεί το ανατολικό ακρωτήριο και εντός του οποίου ευρίσκεται και η νησίδα Πατρόκλου Χάραξ – νυν Πάτροκλος.

[9] Το πιο παλαιόν άστυ της περιοχής.

[10] Η νυν νήσος Φλέβες.

[11] Ο Ἐλαιοῦς / Ελεούς / Ελαιεύς / Ελεεύς / (η) Ελαία ήταν αρχαία πόλη και δήμος της Ιπποθοωντίδας, προ του ακρωτηρίου του Ζωστήρος, επί του νησιού Ελαιούσα / Ελεούσσα / Ελήσαν / Ελίζαν, η οποία μετονομάστηκε σε Φλέγα – ΠΗΓΗ: Διον. Σουρμελής.

[12] Η Υδρούσα είναι μικρονήσι της Αττικής στην νυν περιοχή Δήμου Βάρης – Βούλας – Βουλιαγμένης, γνωστό και ως Κατραμονήσι ή Πρασσονήσι.

[13] το δυτικό τμήμα του όρους του Ολύμπου Αττικής, με ιερό σπήλαιο του Πανός.

[14] Η αρχαία Άκρα Κωλιάς (> ακρωτήριο Κόλιας νυν Άγιος Κοσμάς ανήκε στον Αλιμούντα, ήταν αρχαία πόλη και δήμος της Λεοντίδος.

[15] Στράβων, «Γεωγραφικά», Θ’ 1.21.

[16] Αλαί = Περιοχή με φυσικές αλυκίδες (> αλυκές) – οι τεχνικές δεξαμενές (λάκκοι) συλλογής άλατος, ελέγοντο αλοπήγια.

[17] Στέφανος Βυζάντιος.

[18] Αρχαιολογικό Δελτίο, τ. 11, σελ. 40, αρ. επιγραφής 4.

[19] Ο ναός αποκαλύφθηκε, περί το 1924, από τα παιδιά του Ορφανοτροφείου Βουλιαγμένης, όταν έπαιζαν στην ακτή… και ταυτίστηκε και με επιγραφή. Οι πρώτες ανασκαφές έγιναν από τους αρχαιολόγους Κ. Κουρουνιώτη και Μ. Πιττίδη το 1926 – 1927. Σώζονται ακόμη οι τρεις βάσεις των λατρευτικών αγαλματων (Λητούς, Απόλλωνος, Αρτέμιδος) – οι δύο διατηρουν ακόμη τις σκαλιστές επιγραφές των πολιτών του Δήμου των Αλών Αιξωνίδων. Και ο μεγάλος ορθογώνιος μαρμάρινος βωμος (διαστάσεων 4,25 Χ 2,25 μ.) – με επιγραφή που αναφέρει την επισκευή του τον 4^ο αιώνα π.Χ., όταν ο Πολύστρατος ήταν ιερευς του ναού. Τότε στο περιστύλιο προστέθηκε και κιονοστοιχία, γύρω από τον παραλληλογραμμο ναό (με σηκό, 10,80 Χ 6 μ., με είσοδο από τα ανατολικά), με 6 Χ 4 κίονες.

Στο ΒΑ. άκρον του ναού υπάρχει τετράγωνη δίβαθμη βάση για αναθηματικό άγαλμα.

Στα 100 μ. βόρειά του υπήρχε η κατοικία του ιερέα, που ηταν και ξενώνας για προσκυνητές, επίσης του 6^ου αι. π.Χ. Το μεγαλύτερο δωμάτιο ήταν τετράγωνο (6,30 μ.) και περιείχε 11 ανάκλιντρα! Ευρέθησαν αρχαία μολύβδινα βάρη για δίχτυα ψαρέματος. Το βοηθητικό – συνοδευτικό κτήριο (12,40 Χ 15,20 μ.), ανακαλύφθηκε το 1936 από τον Φ. ​​Σταυρόπουλο.

Ο ναός και η κατοικία του ιερέα υπέστησαν «ανακαινίσεις» κατά την ρωμαϊκή κατοχή. Στα βυζαντινά χρόνια, ο αρχαίος ναός μετετράπη σε χριστιανική εκκλησία, κι έτσι χάθηκαν πολλά μέρη της αρχαίας αρχιτεκτονικής του.

Για να αποφευχθεί περαιτέρω φθορά από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, κυρίως τους χειμερινούς μήνες, η Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία κατασκεύασε ένα σύστημα αποστράγγισης το… 2011 – δηλ. 87 χρόνια μετά την εύρεσή του! – με χρηματοδότηση του ξενοδοχείου Astir Beach Vouliagmeni.

Το υπουργείο Πολιτισμού στην επίσημη ιστοσελίδα του δεν αναφέρει τίποτε για τον ναό του Απόλλωνος Ζωστήρος…

[20] ζωστήρ, η < ρ. ζώννυμι, ἡ ζώνη (Ομ. Ἰλ.), ζωστήριον (το), κλπ.

Η ιεροποίηση της Ζώνης επέρασε και στον χριστιανισμό, με την λατρεία της Αγίας / Τιμίας Ζώνης της Παναγίας. Κατά την ιερή παράδοση την Αγία Ζώνη παρέδωσε η Παναγία στον απόστολο Θωμά αμέσως μετά τον θάνατό της και στην συνέχεια την ταφή της. Θεωρείται πανίερο προσκύνημα των χριστιανών – θεωρείται ότι είναι το μοναδικό προσωπικό αντικείμενο της Παναγίας που έχει διασωθεί. Η καθιέρωση του εορτασμού της Αγίας Ζώνης στις 31 Αυγούστου οφείλεται στον Αυτοκράτορα Μανουήλ Α’ τον Κομνηνό. Το χριστιανικό κειμήλιο ευρίσκεται στην Μονή Βατοπεδίου στο Άγιον Όρος. – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα».

• Η ζώνη έχει πολύ ενδιαφέρουσα θέση στην ελληνική (αλλά και παγκόσμια) λαογραφία, σε κάθε λαϊκή έκφραση – λ.χ. στην τέχνη του χορού, στον ζωναράδικο, κ.α. Επίσης στην αστρονομία. Αλλά και στον εσωτερισμό καθώς η ζώνη “δένει” το κάτω με το πάνω μέρος του σώματος, δηλ. με το πιο πνευματικό. – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα».
• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΖΩΝΗΣ, ΕΔΩ.

[21] Παυσ., Α’, 31,1.

[22] Στέφ. Βυζάντιος.

[23] Καλλ. Ὕμν. εἰς Ἀπόλλ. 85.

[24] Βλ. Κουρουνιώτης.

αρχαια Ζωστηρια, αγια Τριαδα τριας θεος Απολλωνας Ζωστηρας, Λητω θεα Αρτεμις Βουλιαγμενη Λεκακης αρχαιο Ζωστηριο Απολλων Ζωστηρος, Λητους Αρτεμιδος Πειραιας Φαληρο παραλιαι, παραλιες παραλια αλιμουσιοι αιξωνεις αλαιεις, αιξωνικοι αναγυρασιοι Θοραιεις Λαμπτρεις αιγιλιεις αναφλυστιοι αζηνιεις ακρα Σουνιο αιξωνεας Ζωστηρ, Θοραιαι αστυπαλαια νησος νησι Φαβρα ελαιουσσα αιξωνευς υδρουσσα αναφλυστος Πανειον Κωλιαδος αφροδιτης ιερον ιερο αρχαια γιορτη εορτη πανηγυρι αρχαιος αττικος Δημος Αλαι Αιξωνη Καβουρι Απολλωνα Ζωστηρα αρτεμη αλαεις Λητοι αρτεμιδι απολλωνι Ζωστηριω επιγραφη 4ος αιωνας πΧ επιμελεια θυσιας εορτες ιερευς ιερεας πατρια μαρμαρινος θρονος ιδρυση 6ος αιωνας 37^ος παραλληλος καταδιωξη ετοιμογεννη Λητω οργισμενη οργη θεα ηρα, λυσιμο επιχρυση ζωστηρα εγκυος ζευς Διας, γεννηση γεννα ονομα ακρα Ζωστηρ τοκετος παιδες λυση τεξομενη χωριο ζωνη λιμνη λουσιμο διδυμα μυθος Δηλος κυκλαδες ακρωτηριο Σαρωνικος Λητωα, επιθετο ζωστηριος πολεμος πολεμικη ιδιοτητα ζωσμενος οπλα μαχη επιθετα Ζωστηρια θεα Αθηνα αττικη τραυλος Εικονογραφικο Λεξικο Τοπογραφια φρουντ αλιμος, θαμνωδες φυτο αλιμον σαλικορνια Salicornia europaea αλιμο αλιμια αρμυρηθρα φυτωνυμικα φυτωνυμικο αιξωνη Γλυφαδα, πολη Κεκροπιδα φυλη αναγυρους αναγυρος Αττικης πολις Ερεχθηιδα Βαρη Θοραι / Θορες αντιοχιδα λαμπτραι Λαμπτρα / Λαμπρα / Λαμπτρες / Λαμπρες / οικισμος Ερεχθηίς Καθυπερθεν Λαμπτραι ανω Λαμπτραι παραλιος υπενερθεν Λαμπτραι Κατω Λαμπτραι Παραλιαι Λαμπρικα Σαρωνικος Κιτσι, Θητι Δημος Κρωπιας, κρωπια κορωπι Λαγονησι Αγια Μαρινα αιγιλια / Αιγιλος / Αιγιλια Αιγιλα Αντιοχις ειδος χορτο τροφη αιγα Φοινικια αγιος Παντελεημονας, ερειπωμενο χωριο Τζουρελα, ακτη ορος ολυμπος ερειπωμενα χωρια Αττικης αναφλυστος αναβυσσος Παλαια Φωκαια αζηνια ατηνια ατηνεις‎‎ Ιπποθοωντιδα κολπος νησιδα Πατροκλου Χαραξ Πατροκλος χαρακας παλαιο αστυ νησια Φλεβες ελαιους / Ελαιευς / Ελεευς Ελαια Ιπποθοωντις, Ελαιουσα / Ελεουσσα / Ελησαν / Ελιζαν ελιζα, μετονομασια Φλεγα Σουρμελης υδρουσα μικρονησι Κατραμονησι Πρασσονησι σπηλαιο Πανος θεος παν πανας ακρα Κωλιας Κολιας αγιος Κοσμας αλιμουντα, Λεοντις λεοντιδα Στραβων, αλαι φυσικη αλυκιδα αλυκη τεχνικη δεξαμενη λακκος συλλογη αλατος, αλας αλατι αλοπηγιο αρχαιολογικο Δελτιο, 1924, παιδια παιδι Ορφανοτροφειο Βουλιαγμενης, ανασκαφη αρχαιολογος Κουρουνιωτης Πιττιδης 1926 – 1927 βαση λατρευτικο αγαλμα σκαλιστη Αλες Αιξωνιδες ορθογωνιος μαρμαρινος βωμος επισκευη 4^ος Πολυστρατος περιστυλιο κιονοστοιχια, παραλληλογραμμος ναος εισοδος ανατολη τετραγωνη διβαθμη αναθηματικο κατοικια ιερεα, ξενων ξενωνας προσκυνητης, δωματιο τετραγωνο ανακλιντρο μολυβδινο βαρος διχτυ ψαρεμα αλιεια ανακαινιση ρωμαικη κατοχη βυζαντιο βυζαντινα χρονια, μετατροπη χριστιανικη εκκλησια, αρχιτεκτονικη κατασκευη δομικο υλικο βοηθητικο συνοδευτικο κτηριο 1936 ​​Σταυροπουλος φθορα ανοδος σταθμης θαλασσας, χειμωνας Ελληνικη Αρχαιολογικη Υπηρεσια συστημα αποστραγγισης 2011 χρηματοδοτηση ξενοδοχειο αστερας αστηρ Astir Beach Vouliagmeni ζωννυμι, Ομηρους ιλιας ιλιαδα ιεροποιηση χριστιανισμος λατρεια Τιμια Ζωνη Παναγιας ιερη παραδοση Παναγια αποστολος Θωμας θανατος ταφη πανιερο προσκυνημα χριστιανοι μοναδικο προσωπικο αντικειμενο καθιερωση εορτασμος 31η 31 Αυγουστου Αυγουστος Αυτοκρατορας Μανουηλ Α Κομνηνος χριστιανικο κειμηλιο ιερα Μονη Βατοπεδιου ΙΜ Βατοπεδι αγιο αγιον ορος Καλλιμαχος υμνος εις απολλωνα ελληνικη παγκοσμια λαογραφια, λαικη εκφραση τεχνη χορος ζωναραδικος, αστρονομια εσωτερισμος κατω πανω μερος σωμα πνευματικο υπουργειο Πολιτισμου μυθοι αστρομυθος, αστρομυθολογια αστερισμος ζωδιο ζωδια Ωριωνος ωριωνας ωριων Διδυμοι αστερισμοι χειμερινος ουρανος προστατες ναυτικων, λιμανι