Οι ΝΕΩΣΟΙΚΟΙ / ΝΕΩΡΙΑ / ΝΕΩΛΚΕΙΑ στον ΔΡΥΟ της ΠΑΡΟΥ – μια ζωντανή απόδειξη πλέον των 2.500 ετών ναυτικής ιστορίας! Αντίστοιχα σε Πειραιά, Σούνιο, Σούδα, Θάσο…

Κείμενο – Φωτογραφίες: Της Ελ. Ανδρειωμένου-Κωνσταντίνου

Ευρισκόμενη στον Δρυό Πάρου, την προσοχή μου τράβηξαν κάποιες παράλληλες πέτρινες αυλακώσεις, εκεί που η θάλασσα συναντά τους βράχους της ξηράς. [ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Ευρίσκονται στον 37^ο παράλληλο – 37.00245946602557, 25.228388998180066. Αυτές οι αυλακώσεις ήταν συνηθισμένες και στην στεριά, όπου λέγονταν αμαξοτροχιές, στην Ελλάδα είναι εμφανείς στο Δίον Πιερίας – ΔΙΑΒΑΣΤΕ περισσοτερα ΕΔΩ – ενώ στα αρχαία λιμάνια αναφέρονται και ως “αρχαίοι σιδηρόδρομοι” – σχετική η Δίολκος της Κορίνθου. Ο Δρυός ευρίσκεται 25 χλμ. ΝΔ. από την Παροικιά / Χώρα. οι ράγες / βάσεις / σταθερη τροχια ανέλκυσης αρχαίων πλοίων, χαραγμένες στους βράχους, δίπλα στην ομώνυμη παραλία είναι το σημαντικότερο τουριστικό αξιοθέατό του].

Πρόκειται για αρχαίες κατασκευές Νεωσοίκων, Νεωρίων, είτε Νεωλκείων[1].

Η χρήση τους

Οι λαξευμένες πάνω στον βράχο παράλληλες αυλακώσεις (στενά κανάλια), χρησίμευαν για να σύρουν τα πλοία έξω από το νερό (νεώλκεια), είτε για να τα προστατέψουν από τις καιρικές συνθήκες και τη φθορά της θάλασσας (νεώρια), είτε για να κάνουν εργασίες συντήρησης και επισκευής (νεώσοικοι).

Η ιστορία τους

Χρονολογούνται από την αρχαιότητα, κυρίως της Κλασσικής και Ελληνιστικής περιόδου. Η Πάρος, λόγω της γεωγραφικής της θέσης και του περίφημου μαρμάρου της, είχε έντονη ναυτική δραστηριότητα και ο Δρυός αποτελούσε ένα ασφαλές λιμάνι στα νότια του νησιού, ιδανικό για τον ανεφοδιασμό και την προστασία του στόλου.

Είναι από τα πιο ιδιαίτερα και «ζωντανά» αρχαιολογικά σημεία του νησιού, ακριβώς επειδή τα βλέπεις να μπαίνουν μέσα στο απέραντο γαλάζιο!

Με λίγη παρατἠρηση διαπιστώνουμε ότι το πέτρωμα έχει μερικά πολύ ξεχωριστά γεωλογικά χαρακτηριστικά.

Αν και η Πάρος είναι παγκοσμίως διάσημη για το κατάλευκο, καθαρό μάρμαρό της (τον περίφημο λυχνίτη των αρχαίων λατομείων στο Μαράθι), η ακτογραμμή στον Δρυό και το συγκεκριμένο σημείο παρουσιάζει μια εντελώς διαφορετική εικόνα:

• 1.Σύσταση και Χρώμα (Ψαμμίτης / Λατυποπαγές):

Το πέτρωμα που βλέπουμε δεν είναι καθαρό μάρμαρο, αλλά ένα ιζηματογενές / μεταμορφωμένο πέτρωμα, που τείνει προς τον σκληρό ψαμμίτη, το λατυποπαγές ή με σχιστολιθικές προσμίξεις.

-Η ώχρα και το καφέ: Το έντονο καφεκίτρινο χρώμα οφείλεται στην παρουσία οξειδίων του σιδήρου, ωστε το πέτρωμα να έχει αλλοιωθεί από την υγρασία και το αλάτι της θάλασσας με το πέρασμα των αιώνων.

-Η υφή: Αγγίζοντάς το, διαπιστώνουμε ότι είναι σχετικά άγριο, γεμάτο μικρούς ενσωματωμένους κόκκους και μικρά πετραδάκια.

• 2.Γιατί οι αρχαίοι επέλεξαν αυτό το πέτρωμα;

Οι αρχαίοι μηχανικοί δεν διάλεξαν τυχαία την συγκεκριμένη ακτή για να σκάψουν τους νεώσοικους. Υπήρχαν δύο βασικοί λόγοι:

Σχετική ευκολία στη λάξευση:

-Παρ᾽ ότι είναι σκληρό, το συγκεκριμένο ιζηματογενές πέτρωμα ήταν πολύ πιο εύκολο να σκαφτεί με τα αρχαία καλέμια και τις σφήνες, σε σχέση με το συμπαγές, σκληρό μάρμαρο ή τον γρανίτη.

-Φυσική κλίση και στρωμάτωση:

Όπως φαίνεται πεντακάθαρα και στη φωτογραφία, ο βράχος έχει μια φυσική κλίση προς τη θάλασσα και «σπάει» σε φυσικά στρώματα (παράλληλες πλάκες). Οι αρχαίοι εκμεταλλεύτηκαν αυτές τις φυσικές γραμμές του βράχου, ακολουθώντας τες για να δημιουργήσουν τους διαδρόμους (ράμπες) με τη λιγότερη δυνατή ανθρώπινη προσπάθεια.

• 3.Η διάβρωση από το κύμα

Στο επάνω μέρος του βράχου, το πέτρωμα φαίνεται πιο σκούρο, σχεδόν γκριζόμαυρο και «φαγωμένο». Αυτό είναι το αποτέλεσμα της θαλάσσιας διάβρωσης (χημικής και μηχανικής ενέργειας του κυματισμού) που δημιουργεί αυτή την τραχεία, σπογγώδη όψη, κρύβοντας το αρχικό καφέ-κίτρινο χρώμα του εσωτερικού του βράχου.

• 4.Ποιό ήταν το μήκος των σχηματισμών;;;

Η ερώτησή αγγίζει δύο πολύ ενδιαφέροντα πεδία: την θαλάσσια αρχαιολογία και την γεωμορφολογία των Κυκλάδων.

Για να καταλάβουμε πόσο βαθειά έφταναν και πόσο έχουν αλλοιωθεί, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν μας ότι το Αιγαίο πριν από 2.500 χρόνια ήταν διαφορετικό.

α. Πόσο βαθιά έμπαιναν στην θάλασσα.

Στην αρχαιότητα, οι νεώσοικοι αυτοί δεν ήταν εξολοκλήρου βυθισμένοι. Το μεγαλύτερο μέρος τους βρισκόταν στη στεγνή στεριά ή ακριβώς στο σημείο που έσκαγε το κύμα.

-Η στάθμη της θάλασσας: Κατά την Κλασική και Ελληνιστική περίοδο, η στάθμη της θάλασσας στο Αιγαίο ήταν περίπου 1 – 2 μ. χαμηλότερη από την σημερινή.

-Η λειτουργία τους: Οι αυλακώσεις ξεκινούσαν ψηλά στην ακτή (εκεί που τα πλοία ήσαν ασφαλή και στεγνά) και κατέληγαν «σβήνοντας» μέσα στο νερό, ίσα-ίσα για να μπορεί να γλιστρήσει η καρίνα του πλοίου κατά την ανέλκυση ή την καθέλκυση.

-Το βάθος τότε: Στο σημείο που σήμερα τα κανάλια μπαίνουν στο νερό (όπως φαίνεται στο κέντρο της φωτό), στην αρχαιότητα εκεί ήταν η ακροθαλασσιά ή ρηχά νερά λίγων εκατοστών. Οι σχηματισμοί αυτοί προεκτείνονταν μέσα στο νερό μόνο για λίγα μέτρα (περίπου 3-6 μ.) μέχρι το σημείο όπου το βάθος ήταν αρκετό για να επιπλεύσει το σκάφος.

β. Πόσα μέτρα έχουν φαγωθεί λόγω διάβρωσης.

Όταν μιλάμε για την διάβρωση ενός τέτοιου βράχου (που ανήκει στα ιζηματογενή/παράκτια πετρώματα), πρέπει να διαχωρίσουμε δύο είδη «φαγώματος»:

-Σε μήκος (προς τη θάλασσα): Λόγω της ανόδου της στάθμης των υδάτων και της συνεχούς τριβής με τα βότσαλα και την άμμο (μηχανική διάβρωση), υπολογίζεται ότι οι άκρες των γραμμών αυτών που έμπαιναν βαθιά μεσα στο νερό έχουν υποστεί βιβλική καταστροφή. Έχουν «λειανθεί» ή σπάσει σε μήκος αρκετών μέτρων (ίσως 5-10 μ.), με αποτέλεσμα το κομμάτι που βρισκόταν βαθύτερα στη θάλασσα να έχει εξαφανιστεί εντελώς ή να έχει καλυφθεί από άμμο.

-Σε βάθος / πάχος (τοπικά): Αν κοιτάξουμε τα τοιχώματα των καναλιών στη φωτογραφία, οι γραμμές παραμένουν εντυπωσιακά ορατές. Αυτό σημαίνει ότι το πέτρωμα άντεξε. Ωστόσο, η επιφάνεια του βράχου έχει «φαγωθεί» κατακόρυφα κατά μερικά εκατοστά (περίπου 10-30 εκατ.). Οι γωνίες των αρχαίων λαξεύσεων έχουν στρογγυλέψει τελείως, και οι αυλακώσεις έχουν χάσει το αρχικό τους βάθος και την ακρίβεια που είχαν όταν τις έφτιαξαν οι αρχαίοι τεχνίτες.

Σήμερα, αυτό που βλέπουμε είναι το «ανθεκτικό» κομμάτι που σώθηκε επειδή βρισκόταν πιο ψηλά στην ακτή, ενώ το τμήμα που έμπαινε βαθιά στο νερό παραδόθηκε ολοκληρωτικά στη δύναμη της θάλασσας.

Α. Η καταγραφή από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων.

Β. Το «Πόρτο Τρίο» και η στρατηγική σημασία: Σε ιστορικές και αρχαιολογικές μελέτες για την Πάρο (ιδιαίτερα για την Κλασσική, Ελληνιστική και Ρωμαϊκή περίοδο), ο κόλπος του Δρυού αναφέρεται ως ένας από τους σημαντικότερους φυσικούς λιμένες του νησιού. Στην μεσαιωνική εποχή ονομαζόταν Πόρτο Τρίο (Porto Trio), καθώς εξυπηρετούσε τον έλεγχο των τριών περασμάτων ανάμεσα σε Πάρο, Νάξο και Αντίπαρο. Οι δημοσιεύσεις δείχνουν ότι οι αυλακώσεις αυτές αποδεικνύουν πως ο κόλπος χρησιμοποιούνταν ως μόνιμος ναύσταθμος ή σταθμός ανεφοδιασμού, ήδη από την αρχαιότητα.

Γ. Μελέτες Γεωαρχαιολογίας (Sea-Level Change): Οι νεώσοικοι του Δρυού αποτελούν πολύ συχνά αντικείμενο μελέτης σε επιστημονικά άρθρα Γεωαρχαιολογίας και Ωκεανογραφίας. Επειδή οι αρχαίοι μηχανικοί έσκαβαν τις ράμπες αυτές με απόλυτη ακρίβεια σε σχέση με την επιφάνεια του νερού, οι αρχαιολόγοι σε συνεργασία με γεωλόγους χρησιμοποιούν αυτές τις αυλακώσεις ως «δείκτες στάθμης της θάλασσας» (sea-level indicators). Μέσα από μελέτες (όπως αυτές που κάνουν ελληνικά πανεπιστήμια, (π.χ. το Πανεπιστήμιο Αθηνών ή το Πανεπιστήμιο Πατρών, σε κυκλαδικά λιμάνια), η θέση αυτών των αυλακώσεων στον Δρυό έχει χρησιμοποιηθεί για να υπολογιστεί με ακρίβεια πόσα εκατοστά ή μέτρα έχει ανέβει η θάλασσα στις Κυκλάδες τα τελευταία 2.500 χρόνια.

Δ. Η διαφορά με τους νεώσοικους του Πειραιά: Στις γενικότερες δημοσιεύσεις για τους αρχαίους ναυστάθμους (όπως οι μνημειώδεις μελέτες του «Zea Harbour Project» για τους νεώσοικους στον Πειραιά), οι αντίστοιχες κατασκευές στα νησιά (όπως στον Δρυό της Πάρου, στην Σούδα, στο Σούνιο ή στην Θάσο) αναφέρονται ως πιο «ανοιχτές» και χρηστικές κατασκευές. Σε αντίθεση με τους τεράστιους, στεγασμένους πολεμικούς ναυστάθμους των μεγάλων πόλεων-κρατών, οι αυλακώσεις στον Δρυό περιγράφονται στις μελέτες ως υπαίθρια νεώλκεια που εξυπηρετούσαν κυρίως τον τοπικό στόλο, εμπορικά πλοία ή πλοία που περιπολούσαν στο Αιγαίο.

Αν και δεν υπάρχει ένα ολόκληρο αποκλειστικό βιβλίο μόνο για τις συγκεκριμένες αυλακώσεις, αν ψάξει κανείς σε επιστημονικά περιοδικά (όπως το International Journal of Nautical Archaeology) ή σε τόμους των Αρχαιολογικών Αναλέκτων εξ Αθηνών, θα βρει εκτενείς αναφορές για το λιμάνι του Δρυού και την σημασία των λαξευμένων βράχων του.

1. Πώς ακριβώς ανέβαζαν τα πλοία – η τεχνική.

Οι αυλακώσεις που βλέπουμε δεν λειτουργούσαν μόνες τους. Για να κυλήσει ένα ξύλινο πλοίο (που ζύγιζε τόνους) πάνω στον άγριο βράχο, οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν τις παρακάτω μεθόδους:

• Λίπανση και «Φάλαγγες»: Τοποθετούσαν εγκάρσια μέσα στις αυλακώσεις στρογγυλούς κορμούς δέντρων (κυλίνδρους), τους οποίους άλειφαν με ζωικό λίπος ή ρετσίνι για να γλιστρούν.
• Βαρούλκα: Στο επάνω μέρος της ακτής (εκεί που τελειώνουν οι αυλακώσεις) υπήρχαν ξύλινα βαρούλκα (εργάτες) ή δέστρες. Με χοντρά σχοινιά και την δύναμη πολλών ανδρών ή ζώων, έσερναν το πλοίο προς την ξηρἀ.

Το πλάτος των καναλιών: Αν προσέξουμε το άνοιγμα των αυλακώσεων στη φωτογραφία, αυτό μας μαρτυρά το μέγεθος των πλοίων. Δεν προορίζονταν για τεράστιες πολεμικές τριήρεις, αλλά για μικρότερα, ευκίνητα σκάφη (όπως οι αρχαίες ημιολίες ή κελήτια), που χρησιμοποιούνταν για δίωξη της πειρατείας, εμπόριο ή μεταφορές.

1. Ο Δρυός ως το «βενζινάδικο» της αρχαιότητας

Για ποιον λόγο οι αρχαίοι μας κατασκεύασαν μια τέτοια εγκατάσταση στον Δρυό και όχι στην Παροικιά, την πρωτεύουσα;

Τα περίφημα νερά του Δρυού: Ο Δρυός πήρε το όνομά του από τα πολλά δέντρα (βελανιδιές / δρύες) που ευδοκιμούσαν εκεί λόγω των άφθονων υπόγειων νερών. Στην αρχαιότητα, το σημείο είχε πηγές με εξαιρετικό γλυκό νερό ακριβώς δίπλα στην θάλασσα. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης: “Οι 755 εως τωρα γνωστες ιαματικες πηγές της Ελλαδος”.

Στρατηγικό Stopover: Τα αρχαία πλοία έπρεπε να ανεφοδιάζονται συνεχώς με νερό. Ο Δρυός ήταν το ιδανικό σημείο για να «πιάσει» ένα πλοίο που ταξίδευε στο κεντρικό Αιγαίο: έπαιρνε νερό, έκανε γρήγορες επισκευές στις ράμπες (αν είχε συμβεί βλάβη ή αν χρειαζόταν καθαρισμό η καρίνα από τα όστρακα), και συνέχιζε το ταξίδι του.

iii. Υπολείμματα οικισμού:

Στην ευρύτερη περιοχή του Δρυού και στον γειτονικό λόφο (όπως ο Πύργος), οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει ίχνη από αρχαίες κατοικίες, οχυρώσεις, ακόμα και θολωτούς τάφους της μυκηναϊκής περιόδου. Αυτό σημαίνει ότι οι νεώσοικοι δεν ήταν απομονωμένοι, αλλά εξυπηρετούσαν μια ζωντανή, οργανωμένη κοινότητα.

Το «Μονοπάτι των Νεωσοίκων»: Σήμερα, ο πεζόδρομος με το σχοινί είναι κομμάτι μιας πολύ όμορφης παραθαλάσσιας διαδρομής που συνδέει τον Δρυό με τις γύρω παραλίες (όπως το Μπουτάρι και την Χρυσή Ακτή), κάνοντας το σημείο έναν από τους πιο βατούς και «ανοιχτούς» αρχαιολογικούς περιπάτους στο νησί.

Έχουμε στα χέρια μας ένα ντοκουμέντο 2.500 ετών ναυτικής ιστορίας!

Η «Εξαγωγή» του Λευκού Χρυσού: Το παριανό μάρμαρο (ο λυχνίτης) ήταν το πιο περιζήτητο υλικό σε όλο τον αρχαίο κόσμο. Αγάλματα και ναοί στην Αθήνα, τους Δελφούς, την Ολυμπία και την Δήλο φτιάχνονταν από μάρμαρο Πάρου. Ο μόνος τρόπος για να μεταφερθούν αυτοί οι τεράστιοι, πανέτοιμοι όγκοι μαρμάρου ήταν με ειδικά εμπορικά πλοία. Οι Παριανοί έπρεπε να έχουν έναν πανίσχυρο εμπορικό στόλο για να ελέγχουν αυτήν την αγορά.

Η ίδρυση Αποικιών: Οι Παριανοί ήταν τόσο δεινοί θαλασσοπόροι που δεν περιορίζονταν στο Αιγαίο. Ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ. ταξίδεψαν μέχρι τον μακρινό Βορρά και ίδρυσαν τη Θάσο, ενώ αργότερα έφτασαν μέχρι την Αδριατική θάλασσα (ιδρύοντας την Φάρο, το σημερινό Χβαρ στην Κροατία). Αυτό προϋπέθετε τεράστια ναυτική εμπειρία, μεγάλα πλοία και οργανωμένα ναυπηγεία για τη συντήρησή τους.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 27.6.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] ναυς = πλοίο > ναυτικός, ναυτικό, ναύτης < νέω = κολυμπώ.

• Νεώσοικος, ο : νεώς + οἷκος (η ναῦς, της νεώς).
• Νεώριον, το : νεώς + ὤρα = πλοίο + φροντίδα
• Νεωλκεῖον, το : νεώς + έλκω.

ΝΕΩΣΟΙΚΟΙ / ΝΕΩΡΙΑ / ΝΕΩΛΚΕΙΑ ΔΡΥΟΣ ΠΑΡΟΥ 2.500 χρονια αρχαια ναυτικη ιστορια αρχαιος Πειραιας, αρχαιο Σουνιο, αρχαια Σουδα χανιων χανια κρητης κρητη Θασος καβαλας καβαλα ΝΕΩΣΟΙΚΟΙ / ΝΕΩΡΙΑ / ΝΕΩΛΚΕΙΑ ΠΑΡΟΣ ναυτικα Πειραιευς Ανδρειωμενου δρυος Παρου, παραλληλες πετρινες αυλακωσεις, θαλασσα βραχος ξηρα 37^ος παραλληλος αρχαιες κατασκευες νεωσοικος Νεωριο Νεωλκειο αυλακι αμαξοτροχια, σταθερη τροχια Ελλαδα Διον Πιερια πιερια μακεδονια λιμανι σιδηροδρομος Διολκος Κορινθου Παροικια Χωρα. ραγες / βασεις ανελκυσης αρχαια πλοια χαραγμα παραλια τουριστικο αξιοθεατο σιδηροδρομικη Κορινθος ραγα βαση ανελκυση αρχαιο πλοιο χαραγμενη τουρισμος κατασκευη Νεωσοικος, Νεωριο νεωλκειο χρηση λαξευμενη καναλι νερο προστασια καιρικες συνθηκες φθορα εργασιες συντηρηση επισκευη ιστορια αρχαιοτητα, κλασσικη Ελληνιστικη περιοδος εποχη Παρος, μαρμαρο ναυτικη δραστηριοτητα ασφαλες νησι νησος ανεφοδιασμος στολος αρχαιολογια πετρωμα γεωλογια καταλευκο, καθαρο μαρμαρα λυχνιτης λατομειο Μαραθι ακτογραμμη συσταση χρωμα ψαμμιτης / Λατυποπαγες ιζηματογενες / μεταμορφωμενο σκληρος σχιστολιθος προσμιξεις ωχρα καφεκιτρινο οξειδιο σιδηρου  σιδηρος σιδερο πετρωματα αλλοιωση υγρασια αλατι μηχανικος ακτη λαξευση σκληρο ιζημα σκαψιμο καλεμι σφηνα γρανιτης φυσικη κλιση στρωματωση στρωμα πλακα γραμμη διαδρομος ραμπα διαβρωση χημικη μηχανικη ενεργεια κυματισμος κυμα θαλασσια γεωμορφολογια Κυκλαδων κυκλαδες Αιγαιο 500 πχ 6ος αιωνας βυθισμενοι βυθισμενος σταθμη θαλασσας καρινα γλιστρα καθελκυση καναλια ακροθαλασσια σκαφος ιζηματογενη παρακτια αμμος τοιχωμα τεχνιτης Εφορεια Εναλιων Αρχαιοτητων Πορτο Τριο στρατηγικη σημασια Ρωμαικη κολπος Δρυου φυσικος λιμην μεσαιωνας Porto Trio ελεγχος περασμα Ναξος αντιπαρος ναυσταθμος σταθμος γεωαρχαιολογια Sea Level Change ωκεανογραφια μηχανικοι sea level indicators Πανεπιστημιο Αθηνων Πατρων, κυκλαδικα λιμανια Πειραια ναυσταθμοι Zea Harbour Project ζεα Πειραιως αττικη υπαιθριο εμπορικο περιπολια λαξευμενοα τεχνικη αυλακωσεις κυλισμα ξυλινο λιπανση φαλαγγα στρογγυλος κορμος δεντρο κυλινδρος αλειμμα ζωικο λιπος ρετσινι βαρουλκο εργατης δεστρα σχοινι ανδρες ζωο πολεμικη τριηρης, ευκινητο ημιολια κελητια κελητιο διωξη πειρατεια εμποριο μεταφορα εγκατασταση πρωτευουσα νερα δενδρο βελανιδια βαλανιδια δρυς αφθονα υπογεια νερων πηγες νερου εξαιρετικο γλυκο νερο στρατηγικο Stopover νερο ταξιδι επισκευη βλαβη καθαρισμος οστρακα ταξειδι οικισμος λοφος Πυργος κατοικια οχυρωση οχυρο θολωτος ταφος μυκηναικη μυκηναικος μυκηναικο οργανωμενη κοινοτητα μονοπατι πεζοπορικη διαδρομη πεζοπορια πεζη μονοπατια πεζοπορικες διαδρομες πεζοποριες πεζοδρομος παραθαλασσια παραλιες Μπουταρι Χρυση Ακτη αρχαιολογικος εξαγωγη Λευκος Χρυσος παριανο μαρμαρο περιζητητο υλικο αγαλμα ναος Αθηνα, Δελφοι Ολυμπια Δηλος Παρου Παριανοι αγορα ιδρυση Αποικια δεινοι θαλασσοποροι 7ος Βορρας Αδριατικη νησιδα μικρονησι Φαρος, Χβαρ Κροατια εμπειρια, ναυπηγειο νεως + οικος ναυς, νεωριον, ωρα φροντιδανεωλκειον, ελκω ελξη