Τα Επισκήνια: Μια εορτή των κτηνοτρόφων Λακεδαιμονίων για τον Κάρνειο Απόλλωνα – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Τα Επισκήνια (ή Επίσκηνα[1]) ήσαν δημόσιες εορτές των αρχαίων Λακεδαιμονίων, κτηνοτρόφων, οι οποίες είχαν αγροτικό και κτηνοτροφικό χαρακτήρα, με στόχο να αναπτυχθεί η κοινωνικότητα και η φιλία μεταξύ «συναδέλφων»!

Τιμώμενος θεός ήταν ο Κάρνειος Απόλλων, που λατρευόταν και ως προστάτης των κτηνοτρόφων-βοσκών. Ίσως η εορτή και να μην ήταν αυτόνομη, αλλά μέρος (επεισόδιο) της εορτής των Καρνείων[2], που ήταν κοινότατη σε όλα τα δωρικά φύλα. Έτσι θα ετελείτο σε κάθε δωρική πόλη[3].

Η εορτή στην Λακωνία ετελείτο τον μήνα Κάρνειο[4] – δηλ. περίπου κατά τα σημερινά τέλη Αυγούστου – αρχές Σεπτεμβρίου, ανάλογα πάντα με την πανσέληνο, που ήταν ο ρυθμιστής της ζωής.

Το χαρακτηριστικό, όμως, και το μυστικιστικό της εορτής, ήταν ότι στρεφόταν γύρω από τον ιερό αριθμό εννέα:

• 9 ημέρες διαρκούσε η εορτή,
• 9 σκηνές (σκιάδες, εκ της σκιάς) στήνονταν στην ύπαιθρο, για τους πανηγυριστάς, τους λεγόμενους καρνεάτες, σε
• 9 διαφορετικά σημεία της πόλεως[5], όπου
• 9 πιστοί άνδρες (3 από κάθε φατρία, με εκλογή – δηλ. συνολικώς 81 πανηγυριστές) έμεναν μαζί στην κάθε σκηνή, στο κάθε επισκήνιο[6], καθ’ όλην την διάρκεια της ημέρας, τρώγοντας, πίνοντας, διασκεδάζοντας, και λατρεύοντας τον προστάτη θεό τους ή/και άδοντας επισκήνους (θρηνητικά άσματα, γόους, που άδονταν μέσα στην σκηνή)[7]. Έτσι αναπτυσσόταν η κοινωνικότητα μεταξύ των φατριών. Έτσι οι καρνεάτες γίνονταν επίσκηνοι, δηλ. έπαυλοι, συγ-κάτοικοι της ιδίας αυλής. Άρα από εδώ και στο εξής θα τους ένωνε κάτι κοινό… Αρχαία η παροιμιώδης έκφραση φιλίας “έχουμε πιει ένα κρασί μαζί”…
  • ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης: “Ο ΚΟΣΜΟΣ του 9”, ΕΔΩ.

Παραφράσεις-αντιγραφές

Παρόμοια εορτή, μπορούμε να πούμε πως ήταν:

• τα Ποσειδώνια (τα Νεπτουνάλια της Ρώμης). Τα Νεπτουνάλια εορτάζονταν λαϊκά περί την νυν 23^η Ιουλίου, με σκηνές από φυλλώματα δένδρων (umbrae), που στήνονταν στις υπαίθρους.
• τα Παλήλια (της Ρώμης). Τα Παλήλια ήταν εορτές υπέρ της θεάς Πάλης (Pales), προστάτιδος των βοσκοποιμένων, και στήνονταν σκιάδια (umbracula), κ.ά.

Αντιγραφή αυτής θεωρείται η γιορτή της Σκηνοπηγίας (ή «Εορτή των σκηνών», κατά την μετάφραση των Ο΄) των νομάδων εβραίων, κατά πως παρατήρησε πρώτος ο Casanbon.

ΠΗΓΗ: άρθρο του Γ. Λεκάκη στην στήλη του “ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ”, περ. “Νέα Σκέψη”, τ. Ιαν. 2015. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.1.2015.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα». Του ιδίου «Αρχαίες Γιορτές και Πανηγύρια των Ελλήνων» (υπό έκδοσιν). Του ιδίου “Λακωνων γη”. Του ιδίου “Λεξικο παραδόσεων”.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] βλ. Ησύχιος.

[2] Αυτή ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη εορτή της αρχαίας Σπάρτης!

[3] Ας σημειωθεί πως σήμερα στα Ζωνιανά διοργανώνεται η «Γιορτή Βοσκού και Τυριού», μια μεγάλη εκδήλωση που αναδεικνύει την κτηνοτροφία και τα τυροκομικά προϊόντα της ορεινής Κρήτης. Και κάθε τέλος Αυγούστου, πάνω στην Ανώπολη Σφακίων γίνεται η Γιορτή της Γραβιέρας, του ιδιαίτερου προϊόντος του τόπου. Άρα, ίσως, οι σημερινιές Γιορτές των τοπικών παραδοσιακών τυριών των δωρικών πληθυσμών, που γίνονται αυτές τις ημέρες, να είναι απόρροια των Επισκηνίων. Επίσης,

• «Γιορτή του Βοσκού» γίνεται στην αυλή της ΙΜ Θεοσκέπαστης στην Κωμιακή Νάξου. Ετήσια κάθε καλοκαίρι (συνήθως τον Ιούλιο) παραδοσιακή εκδήλωση αφιερωμένη στους κτηνοτρόφους και την τυροκομική παράδοση του νησιού. Με παρουσιάσεις για την ζωή των βοσκών, παραδοσιακή τυροκόμηση, έκθεση εργαλείων, τοπικά προϊόντα, μουσική και χορό.
• «Γιορτή του Τσοπάνη» παραδοσιακή γίνεται στα Μάραθα (Βλαχόρραφτη) Γορτυνίας Αρκαδίας, κάθε χρόνο το πρώτο Σάββατο μετά τον Δεκαπενταύγουστο, με βραστά πρόβατα, τοπικά εδέσματα και παραδοσιακό γλέντι.
• Στην Ράδου Γορτυνίας Αρκαδίας, το πρώτο ή δεύτερο Σάββατο του Ιουλίου προς τιμήν των κτηνοτρόφων της περιοχής.
• Την Βλαχέρνα Αρκαδίας, επίσης ετήσια, αφιερωμένη στους κτηνοτρόφους, με φαγοπότι και μουσική.
• Στην Μαριτσά Ρόδου επίσης με παραδοσιακό χαρακτήρα.
• «Γιορτή Βουνού και Κτηνοτροφίας» ή παλαιότερα «Γιορτή Κτηνοτρόφων», στο Πιτυός Χίου, αφιερωμένη στους ποιμένες, την κτηνοτροφία και την τσοπάνικη παράδοση του χωριού. Η διοργάνωση περιλαμβάνει: αναπαράσταση κουράς προβάτων, άρμεγμα, παραδοσιακή τυροκομία, έκθεση τοπικών προϊόντων, μουσική και χορούς.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

[4] Αντιστοιχούσε στον μήνα Μεταγειτνιώνα για τους Αττικούς.

[5] Αυτό σημαίνει ένα συμβολικό «δέσιμο» της πόλεως, προς προστασία της από διάφορα κακά – όπως «έδεναν» την Αθήνα, από 4 «μαγικά» σημεία, που σχημάτιζαν σταυρό, και περνούσαν απ’ αυτά λιτανείες και εικόνες σε καιρό επιδημίας.

[6] Το καταγώγιο της σκηνής – βλ. Ησύχ.

[7] βλ. σχολ. Σοφ.

επισκηνια αρχαια εορτη κτηνοτροφων Λακεδαιμονιοι Καρνειος Απολλωνας Λεκακης ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ αρχαιες εορτες κτηνοτρφος θεος Απολλων επισκηνα δημοσια γιορτη γιορτες Λακεδαιμων κτηνοτροφια αγροτικος κτηνοτροφικος χαρακτηρας, κοινωνικοτητα φιλια συναδελφικοτητα λατρεια προστατης βοσκων επεισοδιο Καρνεια κοινοτατη δωρικα φυλα δωριεις δωρικη πολη Λακωνια μηνας Καρνειος Αυγουστος Σεπτεμβριος Αυγουστου Σεπτεμβριου, πανσεληνος, ρυθμιστης ζωη μυστικιστικος ιερος αριθμος εννεα 9 ημερες μερες εννεαμερο εννεαμερη 9μερο 9μερη  διαρκεια εννιαμερα εννιαμερο σκηνη σκιαδα σκια υπαιθρος, πανηγυριστης, πανηγυρι πανηγυρια καρνεατης, πολις πολη πιστοι ανδρες 3 τρεις φατρια, εκλογη 81 συμπανηγυριστες επισκηνιο φαι ποτο διασκεδαση ασμα επισκηνο θρηνητικο ασματα, γοος, φατριες καρνεατες επαυλος, συγκατοικος αυλη ενωση κοινο παραφραση αντιγραφη Ποσειδωνια ποσειδων ποσειδωνας Νεπτουναλια Ρωμη Παληλια Ρωμης Νεπτουν λαικη 23 23^η Ιουλιου, ιουλιος δενδρο umbrae θεα Παλη παλες Pales προστατιδα προστατις βοσκοποιμενας σκιαδιον ομπρελα umbracula Σκηνοπηγια μεταφραση των Ο νομαδες εβραιοι Casanbon  καζανμπον Ησυχος μεγαλυτερη Σπαρτη Ανωπολη Σφακιων Ανωπολις Σφακια χανια κρητη Γιορτη Γραβιερας, τυρι γραβιερα προιον παραδοσιακα τυρια δωρικοι πληθυσμοι απορροια επιβιωση Μεταγειτνιωνας Μεταγειτνιων Αττικοι συμβολικο δεσιμο κακα Αθηνα, τεσσερα 4 μαγικα σημεια, σχημα σταυρου σταυρος λιτανεια εικονα επιδημια καταγωγιο Ζωνιανα Γιορτη Βοσκου και Τυριου βοσκος εκδηλωση κτηνοτροφια τυροκομικα προιοντα ορεινη ιερα μονη ΙΜ Θεοσκεπαστης Θεοσκεπαστη Κωμιακη Ναξου κυκλαδων κυκλαδες καλοκαιρι ιουλιου Ιουλιος παραδοσιακες εκδηλωσεις κτηνοτροφοι τυροκομια νησι βοσκοι τυροκομηση, εκθεση εργαλεια μουσικη χορος Γιορτη Τσοπανη Μαραθα Βλαχορραφτη Γορτυνιας Αρκαδιας, Βλαχορραφτι Γορτυνια Αρκαδια Δεκαπενταυγουστος, βραστο προβατο εδεσμα γλεντι Βλαχορραφτης Βλαχοραφτη Βλαχοραφτης Βλαχοραφτι Ραδου Βλαχερνα βλαχοι ετησια, φαγοποτι Μαριτσα Ροδου ροδος δωδεκανησα Γιορτη Βουνου και Κτηνοτροφιας Γιορτη Κτηνοτροφων Πιτυος Χιου, χιος ποιμενες, ποιμην ποιμενας τσοπανικη χωριο αναπαρασταση κουρα προβατων, αρμεγμα τσοπανος παροιμιωδης εκφραση φιλιας κρασι παροιμια